2016 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا جالپى ەكونوميكالىق سالالار بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى 1 پايىزعا وسكەندە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءوسىم كورسەتكىشى 5,5 پايىزدى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋ كورسەتكىشى جاعىنان نەگىزگى ەكونوميكالىق سالالاردىڭ الدىنا ءتۇستى.
بىراق وسى جەتىستىكتەرگە مالدانىپ وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن – ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. مۇنى الىسقا بارماي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى باسەكەلەستىك كورسەتكىشتەرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ەلباسىمىز وسى وداققا بىرىگەر الدىندا قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ەندىگى ءومىرى باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءورىس الاتىندىعىن, بۇل سىنعا توتەپ بەرگەندەردىڭ باعى جانىپ, توتەپ بەرە الماعانداردىڭ تىعىرىققا تىرەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن مىقتاپ ەسكەرتكەن بولاتىن. سول ەسكەرتۋ اقىرى راسقا اينالدى. العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق ەلىمىزدەگى دۇكەندەر سورەلەرىندە رەسەي مەن بەلارۋس ەلىنەن جەتكىزىلگەن ءوڭدەلگەن ونىمدەر قاپتاپ كەتتى. ءتىپتى ولاردىڭ اراسىنان ءوز ونىمدەرىمىزدى سيرەك كورۋگە اينالدىق دەسەك دە بولادى. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى دە. ويتكەنى, بىزگە ارىپتەس ءارى باسەكەلەس بولىپ وتىرعان رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ سالالارى بىزگە قاراعاندا تاريحي تۇرعىدان جاقسى جەتىلگەن بولاتىن. بۇل ءبىر.
ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ءتاۋىر دەگەن وڭدەلگەن ونىمدەرىمىز ەندى, كەرىسىنشە, سول ەلدەردىڭ رىنوگىندا ءوز ورىندارىن تاپتى. ءسويتىپ, وداق اياسىنداعى العاشقى جىلدارى جاقسى زاتتارىمىز كوزىمىزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, ونىڭ ەسەسىنە شەتەلدىك ارزان, بىراق ساپاسىز ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ىرىقسىز قاپتاپ كەتۋىن باستان كەشىردىك.
دەگەنمەن, العاشقى كەزدە وسى جاعدايدان ابىرجىپ قالعان تۇتىنۋشىلار دە بىرتە-بىرتە ەستەرىن جيىپ, جاقسى مەن جاماننىڭ اراسىن اجىراتا باستادى. ولار شەتەلدىڭ وڭدەلگەن ارزان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە قاراعاندا وزىمىزدىكىنىڭ ساپالى ەكەندىگىن ۇعىپ, ءوز تاڭداۋلارىن وتاندىق تاعام تۇرلەرىنە قاراي بۇرۋعا اينالدى. بىراق بۇل ۇدەرىستىڭ ءالى دە ۇزاققا كەتەتىن ءتۇرى بار. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شيكىزاتقا قاراعاندا وڭدەلگەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى وتە تومەن قالىپ وتىر. سوندىقتان ولاردى ءالى دە بولسا, دۇكەن سورەلەرىندەگى شەتەلدىك ونىمدەر اراسىنان سيرەك كەزدەستىرۋدەمىز.
ەاەو-نىڭ باستى اتقارۋشى ورگانى بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە سايكەس وتكەن جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى 107 ميلليارد 002 ميلليون دوللاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرگەن. بۇل 2015 جىلعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 4,5 پايىزعا ارتىق. دەمەك, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, جالپى وداق بويىنشا ارتقان. سونىڭ ىشىندە رەسەيدە 84 ميلليارد 095,7 ميلليون دوللاردىڭ, قازاقستاندا 10 ميلليارد 567,6 ميلليون دوللاردىڭ, بەلارۋستە 7 ميلليارد 630,6 ميلليون دوللاردىڭ, قىرعىزستاندا 2 ميلليارد 819,4 ميلليون دوللاردىڭ, ارمەنيادا 1 ميلليارد 888,7 ميلليون دوللاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلگەن. رەسەي 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمىن 4,8 پايىزعا, قازاقستان 5,5 پايىزعا, بەلارۋس 3,4 پايىزعا, قىرعىزستان 3 پايىزعا ارتتىرا تۇسسە, ارمەنيا 5,2 پايىزعا ازايتىپ العان.
وسىلاردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دامۋ كورسەتكىشى باسقالارعا قاراعاندا جوعارىراق كورىنگەنىمەن, باسەكەلەستىك تۇرعىسىنان العاندا ۇپاي جوعالتقان تۇستارىمىز بار. 2015 جىلى قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنىڭ وداقتاعى ۇلەس سالماعى 13,2 پايىزدى قۇراسا, بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بۇل كورسەتكىش 9,9 پايىزدى قۇراعان. ياعني ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 3,3 پايىزعا تومەندەگەن.
تومەندەۋ كورسەتكىشى بەلارۋس پەن قىرعىزستاندا دا ورىن الىپتى. بىراق ولاردىكى ازىراق, تيىسىنشە 0,2-0,1 پايىز شاماسىندا عانا. ەسەسىنە رەسەي اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 75 پايىزدان 78,6 پايىزعا دەيىن وسكەن.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى كولەمىن وندىرەتىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاعدايىنا دۇرىس ءمان بەرىلمەي كەلدى. بارلىق نازاردى جۇمىستارى ۇيىمداسقان ءىرى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ ماسەلەسىنە عانا اۋداردى. بىراق ولار ءالى كۇنگە دەيىن ۇكىمەتتىڭ ءۇمىتىن اقتاپ وتىرعان جوق. ەگەر ناقتى فاكتىگە كەلەتىن بولساق, بىزدە بىلتىرعى جىلى وندىرىلگەن 1 ميلليون 701,6 مىڭ توننا مال مەن قۇس ەتىنىڭ 303,4 مىڭ تونناسى نەمەسە 20 پايىزعا جۋىعى, 5 ميلليون 300 مىڭ توننا ءسۇتتىڭ 317 مىڭ تونناسى نەمەسە 7-8 پايىزى عانا ۇيىمداسقان اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىندا وندىرىلگەن. قالعانىنىڭ ءبارىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى جانە ۇساق شارۋا قوجالىقتارى بەرگەن. ياعني ەلىمىزدە ەتتىڭ 80 پايىزىن, ءسۇتتىڭ 90 پايىزدان استامىن وندىرەتىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارى مەملەكەتتىك قامقورلىقتان تىسقارى قالعان.
ال ەۋرازيالىق وداقتاعى جالپى كورىنىس مۇلدەم باسقاشا. مۇنداعى بىلتىرعى جىلى وندىرىلگەن 17 ميلليون 894,5 مىڭ توننا مال مەن قۇس ەتىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن, 45 ميلليون 442,7 مىڭ توننا ءسۇتتىڭ 50 پايىزدان استامىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارى مەن شارۋاشىلىقتارى بەرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە, رەسەيدە بىلتىرعى جىلى وندىرىلگەن 13 ميلليون 339 مىڭ توننا ەتتىڭ 75-80 پايىزىن, 30 ميلليون 724 مىڭ توننا ءسۇتتىڭ 50 پايىزدان استامىن, بەلارۋس ەلىندەگى 1 ميلليون 678 مىڭ توننا ەتتىڭ 90 پايىزدان استامىن, 7 ميلليون 139 مىڭ توننا ءسۇتتىڭ 80 پايىزدان استامىن جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعان اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىندا ءوندىردى. مۇنى ءبىر دەڭىز.
ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىنىڭ تومەن بولۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىرعان تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – ءبىزدەگى وڭدەۋ سالاسىنىڭ زامان تالاپتارىنا ساي دۇرىس جەتىلمەۋى. راس, سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندار سالۋ ىسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ كەلەدى. بىراق كەزىندەگى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ وڭاي بولماي تۇر. سوندىقتان بىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ دەنى تۇتىنۋشىلارعا وڭدەلمەگەن شيكىزات نەمەسە باستاپقى وڭدەۋدەن عانا ءوتكەن جارتىلايفابريكات كۇيىندە عانا ۇسىنىلادى. وسى كەمشىلىك تە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى باسەكەلەستىكتە ۇتىلىپ قالۋىمىزعا اسەر ەتۋدە.
ماسەلەن, 2016 جىلى رەسەيدە وڭدەلگەن ەت ونىمدەرىنىڭ كولەمى 7 ميلليون 994,4 مىڭ توننانى, بەلارۋستە 647,5 مىڭ توننانى قۇراعاندا, بىزدە 233,6 مىڭ توننا عانا بولدى. ءسۇت ونىمدەرى جونىنەن دە وسىلاي. رەسەيدە وڭدەلگەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كولەمى 5 ميلليون 490,5 مىڭ توننانى, بەلارۋستە 847,7 مىڭ توننانى قۇراعاندا, ءبىزدىڭ كورسەتكىش 494,8 مىڭ توننا عانا بولدى. بۇل كورسەتكىشتەر رەسەي مەن بەلارۋس ەلىندە ەت, ءسۇت سەكىلدى ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوڭدەۋدەن وتكىزىلەدى, ال بىزدە شيكىزات نەمەسە جارتىلايفابريكات كۇيىندە عانا جونەلتىلەدى دەگەن ءسوز. سارى ماي, ىرىمشىك, جارما جانە باسقا دا وڭدەلگەن ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى جونىندەگى كورسەتكىشىمىز بۇدان دا ناشار.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى ەلىمىزدىڭ اگروسەكتورىنىڭ وتاندىق ەكونوميكا سالالارى اراسىندا دامۋ كورسەتكىشى جاعىنان العا شىققانىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سايكەس سەكتورىنداعى باسەكەلەستىك اياسىندا ەتەك-جەڭىنىڭ ءبىرشاما قۋسىرىلا تۇسكەندىگىن كورسەتتى. وسى رەتتە كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىن ءبىر ماسەلە, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بيىلعى جىلدى 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامامەن باستاپ وتىر. وندا ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن ۇساق قوجالىقتارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ, ولاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرە وتىرىپ, ونىمدەرىن جيناۋدى ۇيىمداستىرۋ العاش رەت بەلگىلەنگەن. سونداي-اق, بۇل باعدارلامادا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ ماسەلەسىنە دە ەكپىن بەرۋ كوزدەلگەن.
دەمەك, ەندىگى مىندەت وسى باعدارلامانىڭ دۇرىس جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر باعدارلامادا بەلگىلەنگەن حالىقتان ەت, ءسۇت جانە باسقا دا ونىمدەردى جيناستىرىپ, ولاردى وڭدەۋدەن وتكىزۋ ءىسى دۇرىس جۇزەگە اساتىن بولسا, ءبىز مۇنىڭ جاعىمدى اسەرىن كەلەسى جىلى-اق بايقايتىن بولامىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»