ۇكىمەتتە بۇل جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جوبالار دا جاسالدى. تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن وتە تارتىمدى بولعاندىقتان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جازعى ءتۋريزمدى دامىتۋ كەرەكتىگى دە كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ەدى. بەس جىل بۇرىن كوتەرىلگەن ماسەلەنى ەسكە سالىپ وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس.
تۇركىستانعا تۇركيالىق تۋريستەر اعىلادى
بيىلدان باستاپ 45 ەلدىڭ ازاماتتارى قازاقستانعا ۆيزاسىز كەلە الاتىن بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ, ەۋروپالىق وداقتىڭ ءمۇشەلەرى, سونىمەن قاتار, بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرى, مالايزيا, سينگاپۋر سياقتى ەلدەر بار. سونداي-اق, جازدا وتەتىن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلۋشى شەتەلدىك قوناقتاردىڭ اراسىندا تۇركىستانداعى تاريحي نىساندارمەن تانىسىپ, شارداراعا شومىلعىسى, سارىاعاش شيپاجايلارىندا ەم الىپ, تاۋ بوكتەرى تابيعاتىن تاماشالاپ, شىمكەنتتە دەمالعىسى كەلەتىندەردىڭ از بولمايتىنى انىق. سول قوناقتاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا دايىندىعىمىز قانداي؟
تۋريزم الەمدىك ەكونوميكانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى الەمدىك تۋريزم ونەركاسىبىنەن تۇسكەن تابىس مۇناي ەكسپورتى مەن مۇناي ءونىمدەرى جانە اۆتوكولىك تابىسىنان كەيىنگى 3-ورىندا تۇر ەكەن. وسى سالانى دامىتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشىپ, ۇلتتىق تابىسىن مولايتىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. الايدا, پايداسى كول-كوسىر تۋريزم ونەركاسىبى ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە وڭتۇستىكتە قارقىندى دامىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. دەسەك تە, سوڭعى جىلدارى تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا دەگەن تالپىنىس كۇشەيىپ كەلەدى. تابيعي ادەمىلىگىمەن, ءبىرەگەي تاريحي جانە ارحەولوگيالىق مۇراسىمەن, ءتۋريزمى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ينفراقۇرىلىمىمەن تانىمال تۇركيانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسى بىلەتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ تىڭ باستامالار كوتەرىپ, ءتيىمدى جوبالاردى قولعا الۋدا. بايقاعانىمىز, تالاي وڭ باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا تۇرتكى بولا باستاعان تۇيمەباەۆتىڭ نەگىزگى ءبىر «كوزىرى» تۋريزم بولعالى تۇر. وڭتۇستىكتە « ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ» كلاستەرىن دامىتۋ ءىسى ايرىقشا نازارعا الىنىپ, تۇركىستان قالاسى, وتىرار مەن سارىاعاش اۋداندارى, اقسۋ-جاباعىلى جانە قاراتاۋ قورىقتارى مەن «سايرام-وگەم» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى تۋريستىك نىساندارى ەنگىزىلگەن. ايماقتىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «Ontustik» تۋريزم برەندى ازىرلەندى. وڭىردە 3 جانە 5 كۇندىك تۋريستىك مارشرۋت جاسالدى. «Recommended by EXPO» بەلگىسى بەرىلىپ, «شىمتۋر», «ساەل تۋر» جانە «ميراس ترەۆەل» تۋريستىك ۇيىمدارىمەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
جالپى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى جوعارى. ءوڭىرىمىزدە ساياحاتشىلاردى قىزىقتىراتىن نىساندار كوپ. مىسالى, يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, ساۋران قالاشىعى, وتىرار اۋدانىنداعى ارىستان باب كەسەنەسى مەن كونە وتىرار قالاشىعى, بايدىبەك اۋدانىنداعى ءبايدىبەك اتا, دومالاق انا كەسەنەلەرى مەن اقمەشىت ۇڭگىرى, تولە بي جانە ءتۇلكىباس اۋداندارىنىڭ قايتالانباس اسەم تابيعاتى, اقسۋ-جاباعىلى, قاراتاۋ قورىقتارى, سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ ءمالىمەتىنە جۇگىنسەك, بۇگىنگى تاڭدا وبلىس كولەمىندە 1278 تاريحي جانە ءمادەني ەسكەرتكىش ساياحاتشىلار ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. تۇركىستان, وتىرار, سايرام باعىتىندا ءمىناجات ەتۋ – مادەني-تانىمدىق ءتۋريزمى, اقسۋ-جاباعىلى, قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتارى مەن سايرام-وگەم مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركى اۋماعىندا ەكولوگيالىق تۋريزم جانە سارىاعاش, مانكەنت شيپاجايلارىندا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ تۋريزمى دامۋ ۇستىندە. ءوڭىردە تۋريستەرگە ارنالعان 36 دەمالىس ايماعى, 100-گە تارتا قوناقۇي, 6 دەمالىس ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. وبلىس اۋماعىندا 837 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار. ونىڭ 155-ءى قۇرىلىس جانە ساۋلەت نىسانى بولسا, بەسەۋى تاريحي, جەتەۋى مونۋمەنتالدى قولونەرگە جاتادى. جىل سايىن كيەلى ورىندارعا زيارات ەتۋشىلەر سانى ارتىپ كەلەدى, بىراق ولارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ءالى دە ءتيىستى دەڭگەيدە ەمەس. سونداي-اق, ماماندار ەسكى قالاشىقتار ورنىن قوسپاعاندا, ەل اۋزىندا اۋليە, كيەلى سانالاتىن 300-گە جۋىق تاريحي-مادەني ورىن ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋدا تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن, وتىرار اۋدانىندا 100-گە تارتا, تۇركىستان قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە 40-تان اسا ەسكى قالا ورىندارىنىڭ كوبى ءۇيىندى كۇيىندە جاتقانىن ايتۋدا. وسى ولقىلىقتى ەسكەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك تاريحي قالالاردىڭ ورنىن رەتتەپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن ىسكە اسىرماق نيەتتە.
بيىل تۇركىستان قالاسى تۇركى الەمىنىڭ ءمادەني استاناسى بولىپ بەكىتىلگەنى ءمالىم. وسى ورايدا قالادا الىس-جاقىن ەلدەردەن كەلگەن قوناقتارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلۋدا. وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ تۇركىستاندى تۋريستىك قالاعا, تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنىن, جىلىنا 1 ميلليوننان استام تۋريست كەلەتىن ايماققا الداعى جىلدارى 1 ميلليونعا جۋىق تۇركيالىق ءتۋريستىڭ كەلۋگە دايىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سوعان ساي سەرۆيستىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن دا جوعارى تالاپقا ساي ەتۋدى, قالانىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى قادامدىق ءىس شارا جوسپارىن بەكىتۋدى ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىردى.
قاسقاسۋ – شىمبۇلاققا, سارىاعاش بۋرابايعا باسەكەلەس بولا الا ما؟
وڭتۇستىكتە ءتۋريزمنىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىراتىن وڭ باستامانىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – ىلە الاتاۋىنىڭ كوركەم ەتەگىندەگى شاتقالدا تەڭىز دەڭگەيىنەن 2260 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان «شىمبۇلاق» تاۋ-شاڭعى شيپاجايىنا قاسقاسۋ ەكولوگيالىق ايماعىنداعى تاۋ-شاڭعى كۋرورتىنىڭ قۇرىلىسى باستى ءباسەكەلەس بولادى دەپ كۇتىلۋدە. جىل بويى تۋريستىك قىزمەت كورسەتەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاۋ-شاڭعى كۋرورتى اۋماعىندا قوناق ءۇي, مەيرامحانا, ارقان جولى, باسسەين جانە تاعى باسقا دا نىساندار سالۋ ءىسى جوسپارلانىپ وتىر. جوبا تولىق ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا العاشقى جىلدارى 120 مىڭعا جۋىق قوناق قابىلداي الاتىن قاسقاسۋ شاڭعى تراسساسىنىڭ بيىكتىگى 1880-3155 مەتر, ۇزىندىعى 33,4 شاقىرىم بولماق. قازىر مۇندا ەلەكتر ەنەرگياسى باعانالارى ورناتىلىپ, اۆتوموبيل جولىن دايىنداۋ جۇمىسى, كارىز تازالاۋ عيماراتتارىنىڭ ورنى ازىرلەنىپ قويىپتى. جالپى, تولە بي اۋدانىندا تۋريستەر دەمالاتىن 12 تابيعي ورىن بار. سونداي-اق, 8 زيارات ەتۋ, 1 ساۋىقتىرۋ, 4 جوعارى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن, 44 كوپشىلىككە ارنالعان دەمالىس ورنى تاعى بار. ال «تاۋ سامالى» دەمالىس ايماعىندا 200 ورىندى قوناق ءۇي قۇرىلىسى مەن 800 مەترلىك شاڭعى جولى سالىنباقشى ەكەن. بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى 700 ملن تەڭگە. قاراجات جەكە كاسىپكەردىڭ ەسەبىنەن جۇمسالماق. سونداي-اق, اۋداندا ساۋمالمەن ەمدەۋ ورتالىقتارى سالىنۋدا. بيىل تولە بي اۋدانىندا 160 ورىندى ساۋمالمەن ەمدەيتىن 3 بىردەي ورىن ىسكە قوسىلماقشى. جەكە كاسىپكەر راشكۇل وسپاناليەۆا باسقاراتىن كومپانيا «تاۋ سامالى» دەمالىس ايماعىنان ەتنواۋىلدار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. مۇندا 7 كيىز ءۇي مەن ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارى ورنالاساتىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى كەلەشەكتە پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل جوبالار ويداعىداي ىسكە اسسا, تولە بي اۋدانىندا تۋريستىك سەرۆيستىك قىزمەت جاقسارىپ, دەمالۋشىلار سانى ارتا تۇسپەك.
ال سارىاعاش ەلىمىزدەگى كۋرورتتاردىڭ برەندىنە اينالىپ, ەم الۋ مەن دەم الۋدىڭ, تىنىعۋدىڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي ورتالىق رەتىندە دامىپ كەلەدى. ءبۇگىندە بۇل دەمالىس ايماعى بۇكىل تمد ەلدەرىنە بەلگىلى. الداعى ۋاقىتتا سارىاعاشتا دەم الۋ جانە ەم الۋ ساپاسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكiزۋ ماقساتىندا جاڭا جوبا ازiرلەنگەن. ياعني, 600 گەكتار اۋماققا 1500 ورىندى جاڭا كۋرورتتىق قالاشىق سالىنادى. ءبۇگiنگi تاڭدا 22 ەمحانا-شيپاجاي جۇمىس iستەيتiن كوكتەرەك اۋىلى دەنساۋلىعىن تۇزەتكiسi جانە دەمالعىسى كەلەتiندەر ءۇشiن كۋرورتتى مەكەن بولماق. تۋريزم سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل جوبانىڭ كۋرورتقا كەلۋشiلەر سانىنىڭ التى ەسە وسۋiنە مۇمكiندiك بەرەتiنiن ايتىپ وتىر, ياعني جوبا ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا باستاپقىدا جىلىنا 284 400-گە جۋىق دەمالۋشى قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق, سارىاعاشتا كازينولار سالىنىپ, ەلىمىزدىڭ ششۋچە, قاپشاعاي قالالارىنداعى سەكىلدى ويىن بيزنەسى دامىماق. جالپى, بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەتىنى ءمالىم. سوندىقتان قاسقاسۋ – شىمبۇلاققا, سارىاعاش ششۋچە مەن قاپشاعايعا باسەكەلەس بولار-بولماسىن ۋاقىت كورسەتەدى.
تاعى ءبىر ەۋروپالىق ۇلگىدەگى قالاشىق اقسۋ-جاباعىلى قورىعىندا سالىنباق. ال شاردارا سۋ قويماسى جانىنان جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋ قولعا الىناتىن بولادى. شاردارادا جاعاجاي بويىندا قوناق ۇيلەر, جاعاجاي سپورتتىق الاڭدارى, مەيرامحانا, ساياباق سىندى نىسانداردى سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋعا 255,3 گەكتار جەر تەلىمى انىقتالىپ, ونى ەلدى مەكەن ساناتىنا اۋىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, شاردارا اۋەجايىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. الايدا, شاردارادا اۋە قاتىناسى بولاتىنىنا كۇمانمەن قاراۋشىلار كوپ. مەملەكەتتەن قارجى ءبولىنىپ, قوسىلعان كۇننىڭ وزىندە شىعىننان كوزىن اشپايتىن جوبا بولاتىنىن ايتۋشىلار دا از ەمەس. مامانداردىڭ ءپىكىرىنشە, اۋەجايدىڭ ينفراقۇرىلىمىن سالۋعا ميللياردتاعان قارجى قاجەت, ۇشاقتاردىڭ قىزمەتىنە بەلگىلى كولەمدە مەملەكەت دوتاتسيا بەرۋى كەرەك. اۋەجايدى كۇتىپ, تالاپقا ساي ەتىپ ۇستاۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانشاما قىزمەتتەر قاجەت بولادى. كۇنىنە 5-6 ۇشاق كەلىپ قونۋى ءتيىس. سوندىقتان, بۇل ءوزىن-ءوزى اقتامايتىن, ءتيىمسىز جوبا دەپ سانايتىندار بارشىلىق. قالاي بولعاندا دا, شاردارادا جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىنداعى جوبا ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا العاشقىدا جىلىنا 135 مىڭعا جۋىق دەمالۋشى كەلەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك, يندۋسترييالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە ءجۇگىنسەك, وڭتۇستىككە جىلىنا 1 ميلليون 300 مىڭنان استام تۋريست كەلەدى ەكەن. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, تۇركيا, اقش, قحر, گەرمانيا جانە يتاليا ازاماتتارى. بۇل مەملەكەتتەر قاتارىن بيىل ەكسپو قوناقتارى ۇلعايتا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. شەتەلدىكتەردەن ءبولەك ءوزىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان شيپاجايلارعا, تاريحي ورىندارعا كەلۋشىلەر كوپ. دەمەك, تۋريزم وڭتۇستىك ءۇشىن تاپتىرماس تابىس كوزى بولعالى تۇر.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى