جۋىردا قازاق پەن وزبەك حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى وسى بايىرعى باۋىرلاستىق بايلانىسقا قايتادان قان جۇگىرتىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ سوڭعى جىلدارى سولعىنداي باستاعان قاتىناستارىن جانداندىرعان تاريحي وقيعا بولدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىمەن ورايلاس, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن استاناعا ات باسىن تىرەدى.
بۇل – شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ قازاقستانعا پرەزيدەنت رەتىندە العاش كەلۋى. العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىن دا قازاقستاننان باستاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, العاش رەت وزبەكستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا پارلامەنت جەتەكشىلەرى, قورعانىس مينيسترلىگى مەن باسقا دا ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى قامتىلدى. ەكى ەلدىڭ پارلامەنتى مەن قورعانىس ۆەدومستۆولارى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تىعىز قاتىناستا بولعان ەمەس.
جالپى, بۇل ساپاردىڭ «العاش رەت» دەگەن تىركەسكە سەبەپ بولعان قىرلارى كوپ بولعانىن ايتا كەتەيىك. حالىقارالىق ساياساتتا ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيانىڭ ەكى بىردەي بەتكە ۇستار مەملەكەتتەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى شەتەلدىك باق-تاردىڭ نازارىن اۋدارىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق ساراپشىلاردىڭ ساۋەگەيلىك جاساۋلارىنا سەبەپ بولدى. Regnum.ru, trend.az, uznews.uz, lenta.ru, neftegaz.ru سىندى اقپارات اگەنتتىكتەرى كەزدەسۋ بارىسى تۋرالى ۇزدىكسىز اقپارات تاراتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ وزبەكستاندىق ارىپتەسىن شەتەلدىك مارتەبەلى مەيمانعا لايىقتى ءسان-سالتاناتپەن, ءتيىستى راسىمدەرىمەن قارسى الدى. ش.ميرزيەەۆتى وزبەك حالقىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا بايلانىستى قۇتتىقتاپ, كورشى ءارى باۋىر, ستراتەگيالىق ارىپتەس دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋ ىسىندە وزبەكستانعا جانە ەل پرەزيدەنتىنە سەنىم ارتاتىنىن ايتتى.
– قازاقستان ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى, كورشىسى ءارى باۋىرلاسى – وزبەكستان حالقىنا باق-بەرەكە تىلەپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە نيەتتەستىك بىلدىرەدى. ءبىز كەلەشەكتە ەكىجاقتى بايلانىستار اياسىندا جەمىستى قارىم-قاتىناستار ورنايدى دەپ سەنەمىز,– دەدى ەلباسى. شاۆكات ميرزيەەۆ تە بۇل ساپارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىرعانىن ايتتى. قازاق توپىراعىنا اياق باسقانىن تاريحي ساپار دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى, كۇتىپ الۋشى ەلدىڭ سىي-قۇرمەتىنە ريزالىعىن ءبىلدىردى.
– ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, وتكەن جىلعى قىركۇيەكتە سامارقاندقا كەلگەنىڭىزدە قازاقستان مەن وزبەكستان قاشاندا بىرگە بولاتىنىن ايتقان ەدىڭىز. جاقسىلىقتى دا, قايعىنى دا بولىسەمىز دەگەن بولاتىنسىز. بۇل سوزدەر ءبىزدى جاقىنداتتى, بۇكىل وزبەك حالقى ناعىز دوس ءارى باۋىر حالىقتىڭ قولداۋىن سەزىندى. ءسىز دوسىڭىز, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ قابىرىنە ارنايى كەلىپ, قۇرمەت ءبىلدىردىڭىز. سول ساپاردان بەرى بىزدە مۇلدە جاڭاشا قارىم-قاتىناس باستالدى. سوڭعى بەس ايدا ءبارى قايتا باستالعانداي بولدى,– دەدى ش.ميرزيەەۆ.
ورتالىق ازيا ايماعىندا تىنىشتىقتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, تۇراقتى دامۋدىڭ قارقىنى باسەڭدەمەۋى ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى اۋىزبىرلىكتىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنى ءتۇسىنىكتى. بۇل ورايدا, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ ءباسى جوعارىلاۋ ەكەنىن باسقا ەلدەر جاقسى بىلەدى. ش.ميريزەەۆ بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:
– وتكەن جىلى الەم ءۇشىن تاريحي قۇبىلىس بولدى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلاندى. بۇل بۇكىل ورتالىق ازيا مۇددەسى ءسىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن قورعالاتىنىن ءبىلدىرەدى. بۇۇ-داعى ەكى جىلدىق تۇراقتى ەمەس مۇشەلىك كەزىندە اۋعانستان بويىنشا شارالار قابىلدانادى دەپ سەنەمىن. بۇلار – ءسىزدىڭ باستامالارىڭىز. وزبەكستان قاشاندا مۇنىڭ ءبارىن قولدايدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ءسىزدىڭ باستامالارىڭىزدى قولدايمىز,– دەدى ش.ميرزيەەۆ.
23 ناۋرىز كۇنى اقوردادا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ جانە ءتۇرلى ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوزدەر ءوتتى. بۇل كەلىسسوزدەردىڭ جەمىستى بولعانىن قول قويىلعان 13 حالىقارالىق قۇجات تا راستايدى. تولىعىراق توقتالار بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆ قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جانە تاتۋ كورشىلىكتى نىعايتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويدى.
ەكى مەملەكەتتىڭ قورعانىس مينيسترلەرى ءوزارا اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راستادى. قورعانىس ءمينيسترى ساكەن جاسۇزاقوۆ وزبەكستاندىق ارىپتەسى كابۋل بەرديەۆپەن الداعى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ قورعانىس سالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ تۋرالى ءباتۋالاستى. مينيسترلەر ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اچيلباي راماتوۆ وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسىنا, تابىسپەن بىرگە قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويدى. ال ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك پەن وزبەكستان سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار, ينۆەستيتسيالار جانە ساۋدا ءمينيسترى ەليور عانيەۆ حالىقارالىق اۆتوموبيل قاتىناسى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى, ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى قايرات ءابدىراحمانوۆ پەن ابدۋلازيز كاميلوۆ 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان ۆەدومستۆوارالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن راسىمدەدى.
تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن 500-گە تارتا كاسىپكەر قاتىسقان قازاقستان-وزبەكستان بيزنەس-فورۋمى سىندى شارا دا ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەنىن ايتا كەتەيىك. جالپى, بۇل بيزنەس-فورۋمدى پرەزيدەنتتەر دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋدىڭ سۇبەلى جەمىسى دەپ ساناعان ءلازىم. ىسكەرلىك ورتا وكىلدەرى جالپى سوماسى 1 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 75 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. وزبەكستان تاراپى شەكاراعا جاقىن اۋماقتاردا ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جۇمىسىن دامىتاتىن بولىپ كەلىسىلدى. قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىندا جاڭادان ەكى وتكىزۋ پۋنكتى اشىلماق. ال وسىعان دەيىنگى ءۇش وتكىزۋ پۋنكتى ەندى تاۋلىك بويى تىنىمسىز جۇمىس ىستەيتىن جاڭا رەجىمگە كوشەدى.
استانا مەن تاشكەنتتىڭ اراسىن جالعايتىن, اپتاسىنا ەكى مارتە ۇشاتىن جاڭا ۇشاق رەيسى دە اشىلادى. بۇعان دەيىن الماتى – تاشكەنت – الماتى باعىتىندا اشىلعان ءجۇردەك پويىزعا بيلەت قازىردىڭ وزىندە جوق. ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ بەكي تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ اراسىندا قابىلداندى. قازاقستان-وزبەكستان پارلامەنتتەرىنىڭ اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
جالپى, ورتالىق ازيانىڭ بەلدى ويىنشىلارىنىڭ اراسىندا باسەكەلەستىكتى ەمەس, بەكەم بىرلىكتى تۋ ەتۋگە ارقاۋ بولعان دۇنيەلەر جەتەرلىك. تاريحي تۋىستىق, ەجەلگى دوستىقتى ايتپاعاندا, ەكەۋىنىڭ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ساياساتتا ۇستانىمدارى ۇقساس. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق جانە كولىكتىك جوبالاردا باستى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالعان. ترانسشەكارالىق وزەندەردى ورتاق يگىلىككە اينالدىرۋدا دا ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزگەن. ءوزبەكستاندا ميلليوننان استام قانداسىمىز تۇرسا, قازاقستانداعى وزبەك ەتنوسىنىڭ سانى 500 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا ەكى ەلدىڭ ساياسي قاتىناستارىنا سىزات تۇسىرەدى-اۋ دەيتىن وقيعا بولعان ەمەس. كەرىسىنشە, 1998 جىلدىڭ قازانىندا تاشكەنتتىڭ تورىندە ءماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت بەكىتىلگەن.
قورىتا كەلگەندە, الىمساقتان باۋىرلاس, ءدىنى – ءبىر, ءتىلى – ءبىر, ءدىلى – ۇقساس ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسى استاناداعى كەزدەسۋدەن كەيىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»