بىراق نە اڭعا, نە ادامعا ۇقسامايتىن, قيالمەن قۇراستىرىلعان قۇبىجىق كەيىپكەرلەردى كورىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس وسكىندەرگە جەزتىرناق ۆامپيردەي, الدارىمىز شرەكتەي اسەر ەتە الا ما؟ بالالارعا ارناپ جازۋ, بالا تانىمىنا ساي ساحناعا لايىقتاۋ نەلىكتەن قيىن؟ حالىقارالىق تەاتر كۇنى قارساڭىندا الماتىداعى 80 جىلدان اسا تاريحى بار قۋىرشاق تەاترىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان ديرەكتورى تالعات ەسەناليەۆ بالالار قويىلىمدارى اينالاسىنداعى ماسەلە بار ەكەنىن جوققا شىعارعان جوق. جاسىنان قازاق دراما تەاترىنىڭ ىستىق-سۋىعىن بىردەي سەزىنىپ, كەيبىر دىلگىر ماسەلەنى تۇبىرىنەن تانىپ, بايىپتى تۇجىرىم جاساي الاتىن تالعات قامقاباي ۇلىنىڭ تەاتر تۋرالى تولعامدارى قۇلاق تۇرۋگە تۇرارلىق.
– ءسىز قۋىرشاق تەاترىنىڭ ديرەكتورلىعىنا جاڭادان تاعايىندالدىڭىز. جۇمىسىڭىزدى نەدەن باستادىڭىز؟
– قۋىرشاق تەاترىنا كەلىسىمەن, ارينە, جۇمىس شىعارماشىلىقتان باستالادى. بىردەن رەپەرتۋاردى قاراپ شىقتىم. ارينە, وزگە تەاترلارمەن سالىستىرعاندا, تەاتردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتىنىڭ اۋقىمى كەڭ. جۇمىس ىستەيتىن ارتىستەر دە ءوز ماماندىعىنىڭ ناعىز شەبەرى. تەاتردىڭ ىشكى احۋال-مۇمكىندىگىمەن تولىقتاي تانىسىپ شىققان سوڭ عانا دراماتۋرگتەرمەن جۇمىس ىستەۋدى قولعا الدىم. بۇرىن رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بولعان الماتى قۋىرشاق تەاترىنىڭ 81 جىلدىق تاريحى بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان كەيىن, الماتى قالاسى ءمادەنيەت باسقارماسىنىڭ يەلىگىنە ءوتكەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى بولىپ قالعان. بىراق الماتى قالاسىنىڭ مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى قازىنالىق كاسىپورىن بولعاندىقتان, قارجى جاعى ۇكىمەتتەن دە قاراستىرىلعان.
رەپەرتۋاردا 43 سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتىر. اكتەرلەر ەكى تىلدە ويناي بەرەدى. وسى سپەكتاكلدەردىڭ 80 پايىزى ورىس جانە شەت ەل دراماتۋرگياسىنان, ال 20 پايىز قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعارمالارىنان قۇرىلعان. وسى ماسەلەنى زەرتتەي كەلە, «قازاق كورەرمەنى نەگە از؟» دەگەن سۇراقتىڭ دا جاۋابى تابىلعانداي بولدى. «قۋىرشاق تەاترى كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعاندىقتان» نەمەسە «قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسىنىڭ ازدىعىنان» دەگەن ويعا كەلىپ, بيىل ءبىز قازاق دراماتۋرگياسىنان ءبىرتالاي پەسالار الىپ, كوركەمدىك كەڭەسپەن اقىلداسا كەلىپ, 13 پەسانى ىرىكتەدىك. وسى پەسالاردىڭ ءوزىن سۇرىپتاي كەلە, ءۇش پەسانى ەكشەپ الدىق. شىعارما اۆتورلارى مەن رەجيسسەرلەر بىرىگىپ, پەسامەن قايتا جۇمىس ىستەۋدى قولعا الدى. بۇل شىعارمالار قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىنا ارنالىپ جازىلماعان, بىراق وزەگىندەگى بالانى قىزىقتىراتىن دانەگىنە بولا بالالار ساحناسىنا يكەمدەپ قايتا جازۋدى ءجون دەپ شەشتىك. قازىردىڭ وزىندە العاشقى سپەكتاكلدىڭ دايىندىعى دا باستالدى. ءساۋىر ايىنا پرەمەراسى جوسپارلانعان جاقىپ وماروۆتىڭ جاڭا پەساسىمەن جاس رەجيسسەر رۇستەم جانامانوۆ جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازىر بەلگىلى اقىن, دراماتۋرگ باقىت بەدەلحانعا تاپسىرىس بەرىپ, ءبۇلدىرشىندەردىڭ پاتريوتتىق, وتانشىلدىق رۋحىن شىڭدايتىن قازاقستان چەمپيوندارى تۋرالى پەسا جازىپ بەرۋىن سۇراپ وتىرمىز.
– ۋاقىتپەن بىرگە بالالار اۋديتورياسىنىڭ قاھارماندارى دا اۋىستى. بالاسىنىڭ قانداي قويىلىم كورەتىنىنە ءبىرىنشى اتا-اناسى تاڭداۋ جاساسا, ەكىنشى كەزەكتە ونىڭ ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان تالعامى الدىندا قۋىرشاق تەاترى دا جاۋاپتى. ال بۇگىنگى قۋىرشاق تەاترى بالا تالعامى مەن تالابى الدىندا قاۋقارلى ما؟
– وكىنىشكە قاراي, بالا تالعامى ماسەلەسى وتە نازىك كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ «كۋميرىن» ساحنالايتىن رەجيسسەر تاپشىلىعى وتكىر سەزىلەدى. تاپ قۋىرشاق سپەكتاكلىن قويۋعا ماماندانعان رەجيسسەر جوقتىڭ قاسى. بۇل ماماندىق ءتىپتى دايىندالمايدى دا. جىل سايىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى مەن استاناداعى «شابىتتان» رەجيسسەرلەر شوعىرى ءبىتىرىپ جاتادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى وقۋىن ءتامامداي سالا, دراما جانە مۋزىكالىق دراما تەا-
ترلارىنا, تەلەۆيزيالىق, ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلامالارىنا قانات قاعادى. ال تۇپتەپ كەلگەندە, قۋىرشاق رەجيسسەرى مەن دراما رەجيسسەرىنىڭ مىندەتى ەكى بولەك. سونداي-اق, بالالاردىڭ تىلىندە سويلەپ, كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باساتىن, بالالارعا ارناپ جازاتىن اۆتورلار دا ساۋساقپەن سانارلىق, ءتىپتى «جوق» دەسەك تە بولار. بۇل تەك قۋىرشاق تەاترىنا عانا قاتىستى ەمەس, جالپى بالالار ادەبيەتىنە بايلانىستى ورتاق ماسەلە دەپ ويلايمىن. «الداعى ۋاقىتتا قۋىرشاق تەاترلارى ءۇشىن رەجيسسەر ارنايى دايىندالسا» دەگەن ۇسىنىسىمىزدى ونەر اكادەميالارىنا حات ارقىلى جولدادىق. ال اكتەرلەرگە كەلسەك, قۋىرشاق تەاترىنىڭ ارتىستەرىن ت.جۇرگەنوۆ اكادەمياسى ءتورت جىلدا ءبىر رەت دايىنداسا, ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جانە تسيرك كوللەدجى جىل سايىن قۇجات قابىلدايدى. دراما تەاترلارىنداعى ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلىگى, اكتەرلەر ەكى تىلدە بىردەي ويناي بەرەدى. قۋىرشاقپەن بىرگە وزدەرى دە جاندى داۋىستا ءان سالىپ, جانىن سالا بيلەپ, جان-ءتانىمەن ءىس-ارەكەت جاسايدى.
– كىشكەنتاي كورەرمەندەر مەن اكتەر بايلانىسى مىعىم بولماسا, ەرتەڭگى كۇنى ەسەيگەندە ولاردىڭ تەاترعا قىزىعۋشىلىعى دا تومەن بولادى. تەاتر تۋرالى تۇسىنىگى دە جوق بالاقايلاردى ساحنا ونەرىنە قىزىقتىرۋدىڭ جولى قانداي؟
– راسىندا دا, بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن قىزىقتىرا الماساق, ەرتەڭ ولاردى تەاترعا جالىنىپ كەلتىرە المايسىڭ. ادەمىلىككە ءسۇيسىنىپ, تازالىق الەمىنە تيتتەيىنەن تارتىلىپ وسكەن, رۋحاني ىرگەتاسى ەرتە باستان قالانعان بالا وسكەندە دە تەاتردى ءوز-وزىنەن ءىزدەپ تۇراتىن بولادى. ءبىزدىڭ مەنتاليتەتكە ءتان كەمشىلىكتىڭ ءبىرى, ءوزىمىز كورىپ, كوزىمىز جەتپەيىنشە, بەلگىلى ءبىر نارسەگە بالامىزدى وڭايلىقپەن داعدىلاندىرا قويمايمىز. سول سەبەپتى قازاق كورەرمەنىن تارتۋ ءۇشىن, قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعارمالارىن ەرەسەكتەرگە ارناپ قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. العاشقى باستاماسى رەتىندە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعان كۇنىنە وراي «مەن دەپ ويلا...» اتتى پوەزيا كەشىن ۇيىمداستىردىق. اكتەرلەردىڭ وزىندىك جۇمىسى رەتىندە قويعان قويىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, بۇرىن ارتىستەر پەردەنىڭ ارعى جاعىندا كورىنبەي, قاراڭعىلىق قۇرساۋىندا تۇرىپ قۋىرشاقتاردى ويناتسا, ال مۇندا قۋىرشاقتارمەن بىرگە اكتەرلەردىڭ وزدەرى ولەڭ دە وقىپ, ءان دە ايتىپ, بي دە بيلەپ, كورەرمەننىڭ الدىندا تۇرىپ ونەر كورسەتتى. ءبىر جارىم ساعاتتىق وزىندىك جۇمىستى حالىق وتە جىلى قابىلدادى. اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وتكەن باسقا تەاترلارداعى قويىلىمداردان ايىرماشىلىعى, مۇقاعالي اقىننىڭ العاش رەت قۋىرشاق بەينەسىندە كورىنگەنى, جىرىنىڭ بالا تانىمىنا لايىقتالىپ سويلەگەنى بولدى.
– جالپى, ونەر زەرتتەۋشىلەرى, تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان «قۋىرشاق تەاترى بالالارعا نە ۇسىنىپ جاتىر؟ قالاي تىنىستاپ, نە كۇن كورىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراق قويىلا ما؟ قويىلىمداردى تالداپ, باعا بەرىپ, ءسىزدەرگە باعىت سىلتەي مە؟
– ءيا, سىنشىلار جۇيەلى, ءجيى مويىن بۇرماعانىمەن, سەكسەن جىلدان اسا تاريحى بار تەاترعا جاناشىر ماماندار جىلى كوزقاراس تانىتىپ, جاعداي سۇراپ تۇرادى. قازىر بەلگىلى تەاتر سىنشىسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەركىن جۋاسبەكتىڭ ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ تاريحىن سىني كوزبەن تارازىلاي وتىرىپ, سارالاعان, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قويىلىمداردى تۇگەندەپ, اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگىنە باعا بەرگەن ۇلكەن زەرتتەۋ ەڭبەگى باسپادا ازىرلەنىپ جاتىر. جاقىن ارادا كورەرمەن مەن وقىرمانعا جول تارتادى دەپ وتىرمىز. باقىت نۇرپەيىس, امانگەلدى مۇقان سىندى بەلگىلى تەاتر سىنشىلارى دا ءمۇمكىندىگىنشە تەاترىمىزعا كەلىپ, اكتەرلىك ويىنعا بايلانىستى ءوز پىكىرىن ايتىپ تۇرادى. بولاشاقتا دايىندىق دەڭگەيىندەگى قويىلىمداردى ساحناعا شىعارماي تۇرىپ, سىنشىلاردى شاقىرىپ, تالقىلاتامىز دەگەن وي بار. قالاي دەگەنمەن, و باستا تەك ورىس تىلىندە عانا سپەكتاكلدەر قويعان تەاترىمىز بۇگىنگى كۇنى ەكى تىلدە, جىل سايىن 25 000-نان ارتىق كورەرمەن تاماشالايتىن ىرگەلى ونەر ورداسى عوي.
– تەاتر كورەرمەندەرى اراسىندا بالالارىمەن بىرگە كەلىپ قويىلىم كورەتىن اتا-انالار, جالپى, وتباسىلىق كورەرمەندەرىڭىز بار ما؟
– بالالارىن ەرتىپ ەمەس, بالالارىنا ىلەسىپ, قازداي ءتىزىلىپ كەلىپ سپەكتاكل كورەتىن وتباسىلار كوپ بولماسا دا, بار. ءار سپەكتاكلدى تۇراقتى تۇردە تاماشالايتىن 2-3 وتباسى بار. وتە از, سولاي ما؟ نەمەرەلەرىمەن كەلەتىن اتا مەن اجەلەر سانى دا ءبىرشاما. ءبىزدىڭ كورەرمەندەرىمىز ەكى ايلىق بالادان باستاپ, 80-گە كەلگەن قاريالار دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. قويىلىم اياقتالعان سوڭ كيىم ىلگىشتىڭ جانىنا كەلىپ ەكى ايلىق قۇنداقتاۋلى ءسابيى مەن جەتى جاستاعى بالاسىن كيىندىرىپ تۇرىپ, جاڭا عانا كورىپ شىققان ەرتەگىنىڭ مازمۇنىن قىزىقتى ەتىپ قايىرا ءبىر بايانداپ جاتقان انالاردى كورگەندە, پەرزەنتى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن راحمەت ايتقىڭ كەلەدى. وسى قازىر كورىپ شىقسا دا, وقيعا سارىنىنان شىعا الماي, ويلى كوزىن اناسىنا قاداي ءتۇسىپ, جان دۇنيەسىمەن بەرىلە تىڭداپ تۇرعان بالانىڭ كوڭىل كۇي رەڭكىنە سىرتتاي قاراپ تۇرىپ-اق قىزىعاسىڭ. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ءبارى قازەكەمدەر ەمەس. ءبىز دە بالالارىمىزدى جاقسى كورەمىز, بالامىز ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا دايارمىز, بىراق بالامىزبەن بىرگە قويىلىم كورىپ, بىرگە قۋانۋعا كەلگەندە كەرەناۋ تارتامىز. كىم, نە كەدەرگى؟ بىلمەدىم. ءوز سىنىپتاستارىمەن بىرگە كەلىپ تاماشالاماسا, بالاسىمەن بىرگە كەلىپ, بىرگە ك ۇلىپ, بىرگە مۇڭايىپ قىزىقتايتىن اتا-انا وتە از.
– وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا تەاتردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ جەتىلگەنىن بايقادىق. قۋىرشاق تەاترىنا دەگەن كوزقاراستىڭ كەمشىلىگى سوندا, كوپشىلىك تەاترداعى قۋىرشاق كەيىپكەرلەردى دۇكەننىڭ قۋىرشاقتارىمەن سالىستىرادى. ونەر رەتىندە قاراۋعا ورە جەتىڭكىرەمەيتىن سياقتى...
– رەسپۋبليكالىق قۋىرشاق تەاترىنىڭ العاشقى قۋىرشاقتارىن جاساپ, مەحانيكالىق تەتىكتەرىن قۇراستىرعان بۋتافورشىلار ا.پاپە, م.ليزاگۋب, يۋ.تەرزەمان, ە.يۆانوۆ, گ.لالوتا, ۆ.شمونينا, ن.ۆينوگرادوۆا, ش.كاۆەرينالاردىڭ تىنىمسىز ءىزدەنىستەرى, ادال ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر ءتوبە. بۇلار تەاترعا قىرىق جىلدان استام قىزمەت ەتتى. جوقتان بار جاساپ, قولعا تۇسكەندى ۇقساتىپ, قيىندىقتاردان شىعۋدىڭ جولىن تابا ءبىلدى. بۇل, ءسوز جوق, جالاڭ تىراشتانۋ ەمەس, ءوز ىسىنە دەگەن ەرەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ عاجايىپ كورىنىسى ەدى. ماسكەۋدىڭ بەلگىلى سۋرەتشىسى س.تروپاني «مەن كوپتەگەن قۋىرشاق ماماندارىن بىلەمىن. الايدا مىنا سۋرەتشىلەردىڭ شەبەرلىگى مەنى مۇلدەم قايران قالدىردى. بۇلاردىڭ ونەرى ءبىزدىڭ ماسكەۋ تەاترىنداعى ەڭ ايگىلى شەبەرلەردەن بىردە-ءبىر كەم ەمەس!» دەپ كوركەمدىك كەڭەستىك وتىرىسىندا اعىنان جارىلعانىن ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى. ال قازىرگى زاماندا قۋىرشاق تەاترى وتە كۇردەلى. ونى كوپ سالالى, مۇمكىندىگى كەڭ ديناميكالىق اعزا دەسە دە بولعانداي. ويتكەنى, مۇنداعى قويىلىمدا بي دە, پانتوميمو دا, تسيركتىك نومىرلەر, بالەت ەلەمەنتتەرى ءجيى قولدانىلادى. بۇگىندە الماتى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىندا قۋىرشاقتىڭ بارلىق تۇرلەرى – قاراپايىم تاياق قۋىرشاقتان باستاپ, كۇردەلى ماريونەتكالارعا دەيىن بار. مۇنىڭ ءبارىن تەك كەلىپ كورۋ كەرەك.
– الماتى قۋىرشاق تەاترى اۋرۋحانالارعا, جەتىمدەر ۇيىنە بارىپ, قامكوڭىل سابيلەرگە قۋانىش سىيلاپ تۇرا ما؟
– بۇل مىندەتتى تەاترىمىزدىڭ نەگىزگى جۇمىسىنىڭ اجىرامايتىن ءبىر بولشەگى دەپ بىلەمىز. بيىلعى جاڭا جىلدا اتا-انانىڭ مەيىرىمى مەن قامقورلىعىنا ءزارۋ بالالار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەر ءۇشىن ارنايى مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىردىق. ولاردىڭ ارقايسىسىنا تەاتردىڭ اتىنان سىيلىعىمىزدى تابىستاپ, قامكوڭىل ءبۇلدىرشىندەرگە قولىمىزدان كەلگەن كومەگىمىز بەن قۋانىش سىيلاۋعا تىرىستىق. اتاۋلى مەرەكەنى كۇتپەي-اق, ءساتى كەلگەندە سابيلەر شوعىرلانعان نىسانداردى ارالاپ, ەرتەگى كەيىپكەرلەرى ارقىلى كوڭىلىن ءوسىرىپ, شاتتىققا بولەۋ تەاتردىڭ قاسيەتتى پارىزى سانالادى.
گاسترولدىك ساپارلاردى قايتا جانداندىرۋدى قولعا الىپ, الىس-جاقىن شەت ەلدەردە وتەتىن تەاتر فەستيۆالدارىنا قاتىسىپ, شىعارماشىلىق قارىمىمىزدى سالماقتاپ كورۋ دە جوسپارىمىزدا قاراستىرىلعان. مامىر ايىندا قىرعىزستاندا حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ فەستيۆالى وتەدى. قازىر سوعان دايىندالىپ جاتىرمىز. سونداي-اق, تاتارستاندا «ناۋرىز» فەستيۆالى وتەدى. ول جاقتان دا شاقىرتۋ الدىق. قاراجات ماسەلەسى شەشىلگەن, قوس فەستيۆالعا قاتىسۋدىڭ قامىن جاساپ جاتىرمىز. جۇمىس دەگەن قايناپ تۇر. قۋىرشاق تەاترى – ەشقاشان قارتايمايتىن, ماڭگى جاس ونەر ورداسى. بالشىرىن بالعىن كورەرمەندەر باردا, تەاتردىڭ قارتايۋى ءمۇمكىن ەمەس. كىشكەنتاي كورەرمەندەردىڭ شات-شادىمان, اقجارما كۇلكىسى تەاترعا ماڭگىلىك جاس عۇمىر سىيلاي بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»