جالپى, بىلتىردان بەرى بريتانيانىڭ ەو-دان شىعۋ تۋرالى نيەتىنىڭ بار ەكەنىن ەستىسىمەن, ارالداعى بيزنەسمەندەر كەتۋگە ىڭعايلانا باستاعان. دەگەنمەن, وتكەن جازداعى رەفەرەندۋمداعى وداقتان شىعۋ تۋرالى شەشىم مەن ەلدىڭ ءىس جۇزىندە بريۋسسەلدەن بولەك كەتۋىنە بىرنەشە جىلدىڭ قاجەت ەكەنى ەندى بايقالىپ جاتسا كەرەك. ەۋرووداقپەن ينتەگراتسيانى ۇزگىسى كەلمەگەن دەۆيد كەمەروننىڭ ورنىنا كەلگەن تەرەزا مەي انتينتەگراتسيالىق شارالاردى جەدەلدەتىپ, بيىلدان قالماي بريتانيانى بولەك الىپ شىقپاق بولعان.
ناتيجەسىندە نارىقتاعى ساۋداگەرلەردىڭ ءبىر ساتتىك ەموتسيامەن جاساعان قادامدارى فۋنت ستەرلينگتىڭ قۇنىن بىرنەشە جىلدىق مينيمۋمعا قۇلدىراتىپ جىبەرگەن ەدى. مۇنى كورگەن بريتانياداعى ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار كەڭسەلەرىن كوشىرۋگە بەل بايلادى. لوندوننىڭ ىشكى ەكونوميكاسىنا سوققى بولىپ تيگەن بۇل ارەكەتتەردەن كەيىن ساراپشىلار بريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىققان كەزىندە 100 ملرد فۋنت ستەرلينگ جوعالتاتىنىن بولجاپ تاستادى.
دەگەنمەن, 2017 جىلدىڭ باسىنداعى نارىقتاعى احۋال بۇدان وزگەرەك بولدى. «برەكسيتتىڭ» الداعى ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس ەكەنىنە رەسمي كوز جەتكىزگەن لوندون ەۋرووداقتان بولىنۋدە وقىس قادامدارعا بارماۋ كەرەكتىگىن ۇققانداي. بۇل تۋرالى تەرەزا مەي « ۇلىبريتانيا ەو-دان شىققانىمەن, ەۋروايماقتىڭ ەركىن ساۋدا نارىعىنان باس تارتپايدى» دەگەن. بۇل تۋرالى اپتا باسىندا قابىلدانعان زاڭ جوباسىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ ەكى جەرىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى.
اتاپ ايتار بولساق, بىرىنشىدەن, ەۋرووداقتىڭ قازىرگى تاڭدا ۇلىبريتانيادا تۇرىپ جاتقان ازاماتتارى بريتانيا وداقتان شىعىپ كەتكەن جاعدايدا دا بۇرىنعى قالپىنشا ءومىر سۇرە بەرەتىن بولدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ وداقتان شىعۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ليسسابون كەلىسىمىنىڭ 50-بابىنا ۇكىمەتتىڭ قول قويۋىنان بۇرىن بريتانيا پارلامەنتى الدىمەن ول زاڭدى وزدەرىنىڭ ماقۇلداۋىنان وتكىزۋدى سۇراپ وتىر. تومەنگى پالاتانىڭ بەكىتكەن زاڭ جوباسىندا ەلدىڭ وداقتان شىعۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ شەشىمى جەتكىلىكتى ەدى, ال كەشەگى وزگەرىستەن كەيىن جوعارعى پالاتا وزدەرى ماقۇلدامايىنشا, برەكسيتتى مويىندامايتىندىقتارىن جەتكىزدى.
جالپى, ءاۋ باستان لوردتار پالاتاسى بريتانيانىڭ وداقتان شىعۋىنا قارسى بولعان. دەگەنمەن, ۇكىمەت مۇشەلەرى پارلامەنتتىڭ بۇل قارسىلىعىنا جاۋاپ رەتىندە رەفەرەندۋم ناتيجەسىن العا تارتىپ, لوردتاردىڭ كەلىسپەسكە امالى قالماعان. ءالى دە بولسا, بريتانيانىڭ وداقپەن ەكونوميكالىق قاتىناستارىن ساقتاپ قالۋىنا كۇش سالىپ وتىرعان دەپۋتاتتار ەندى ليسسابون كەلىسىمىنىڭ كۇشىن جويۋدا ينتەگراتسيالىق قاتىناستاردىڭ بىرقاتارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ باعۋدا.
ۇكىمەت 2017 جىلدىڭ ناۋرىزىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلدىڭ وداقتان شىعۋى تۋرالى بريۋسسەلگە ەسكەرتۋ جىبەرەتىنىن بۇعان دەيىن بىرنەشە مارتە مالىمدەگەن. دەگەنمەن, جوعارىداعى زاڭ جوباسى ەندى ۇلىبريتانيا پاتشايىمىنىڭ الدىنان ءوتۋى كەرەك. ارينە, بريتانيانىڭ ءبىر عانا شەشىمىمەن ەۋرووداق قۇرامى وزگەرىپ كەتپەك ەمەس. بۇل تۋرالى بريۋسسەلدىڭ نە دەيتىنى بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىندە. برەكسيتكە باستاپقىدان بەرى وڭ قاراماعان بريۋسسەل وڭايلىقپەن 50-باپقا قول قويا سالماۋى كەرەك.
ۇلىبريتانيانىڭ وداق ىشىندەگى ءرولىن ەسكەرسەك, بريۋسسەل ايتارلىقتاي زيان شەككەلى وتىر. بۇل تۋرالى وتكەن اپتادا ەۋروپارلامەنتتە ءسوز العان ەۋروكوميسسيا باسشىسى جان-كلود يۋنكەر ۇلىبريتانيا ەۋروپا وداعىنان شىققاننان كەيىنگى وداق ەلدەرىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا بولجام جاساپ, بەس ءتۇرلى ستسەناريدى العا تارتتى. ءبىرىنشى ستسەناري بويىنشا, «قازىرگى باعىت ساقتالماق». ەو-دا قالاتىن 27 ەل باياعىشا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي بەرمەك. الايدا, يۋنكەردىڭ ايتۋىنشا, كوشى-قون داعدارىسىنىڭ كەسىرىنەن وداقتا الاۋىزدىق تۋىنداپ, مەملەكەتتەردىڭ بىرلىگى بۇزىلۋى مۇمكىن.
قازىردىڭ وزىندە برەكسيت باستالعالى ەو-نىڭ كەي ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە يتاليا مەن فرانتسيا دا «بولەك كەتۋ» تۋرالى ءسوز قوزعاپ قالعان. ەكىنشى مۇمكىن ستسەناريدە ەو باسشىسى ينتەگراتسيالىق ساياسي ماسەلەلەردى ىسىرىپ قويىپ, الدىمەن وداقتىڭ ىشكى نارىعىن دامىتۋعا كۇش سالۋعا شاقىرادى. الايدا, «بىرلەسىپ ساۋدا جاساۋ ءۇشىن رەسۋرس تاپشىلىعى بار», دەدى يۋنكەر. ء ۇشىنشى ستسەناريدە ءار ەل وزىنشە دامۋ قارقىنىن الماق. اركىم ءوزىنىڭ شاماسىن بارىنشا پايدالانباق. بۇل جاعدايدا ەو ەلدەرىنىڭ ىشىندە مەملەكەتتەر بىرنەشە توپقا جىكتەلىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. ولاي بولعان جاعدايدا, وداقتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ايتادى يۋنكەر.
ال ءتورتىنشى ستسەناريدىڭ ەرەكشەلىگى سالالاردى ءبولىپ الۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ول كەزدە وداق مۇشەلەرى «از شىعىن, جوعارى تيىمدىلىك» ۇستانىمىمەن جۇمىس ىستەمەك. دەگەنمەن, ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ باسىم سالالارىن ءبولىپ العاندا قورعانىس پەن شەكارا ماسەلەسى زارداپ شەگۋى مۇمكىن ەكەنى جوققا شىعارىلمايدى. بەسىنشى ستسەناري «ەۋرووداققا جاقسى نارسەنىڭ ءبارى بارلىق مەملەكەت ءۇشىن جاقسى» دەگەن ۇران اياسىندا ءوربۋى مۇمكىن. ياعني, ەو ەلدەرى تىزە قوسا وتىرىپ وداقتىڭ قۋاتىن الەم بويىنشا ارتتىرۋعا كۇش سالماق.
«دەگەنمەن, مۇنداي جاعدايدا وداققا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن مەملەكەتتەردىڭ كەرى رەاكتسياسى پايدا بولىپ, ۇلتتىق بيلىكتىڭ السىرەۋى تۋرالى پىكىرلەر قىلاڭ بەرۋى مۇمكىن», دەپ توپشىلايدى ەو باسشىسى. ايتپاقشى, بريتانيا وداقتان شىعا وتىرىپ 100 ملرد فۋنت ستەرلينگ جوعالتادى دەگەن بولجاممەن كەلىسپەيتىندەر دە بار. مۇنداي پىكىر ايتۋشى ساراپشىلار بريتانيا قارجى ءمينيسترى فيليپ حەمموندتىڭ جىل باسىنداعى ەل بيۋدجەتىن تانىستىرعان كەزدەگى بايانداماسىن العا تارتادى.
وندا مينيستر وپتيميستىك بولجامعا تولى بايانداما جاسادى. وندا ەلدىڭ ەكونوميكاسى كۇتكەندەگىدەن قارقىندى وسەتىنى ايتىلعان. حەمموندتىڭ ايتۋىنشا, قارقىندى ەكونوميكا برەكسيتتىڭ كەلىسسوزدەرىنە قۋاتتى جانە تۇراقتى پلاتفورما ۇسىنادى. ونىڭ پىكىرىنشە, 2017 جىلى بريتانيا ءىجو-ءسى 2 پايىزعا وسپەك. ال وسىنىڭ الدىندا ساراپشىلار ءوسىمدى 1,4 پايىز دەپ بولجاعان ەدى. ارينە, مينيسترلىكتىڭ مۇنداي بولجامى برەكسيتكە مۇددەلى ۇكىمەتتىڭ پوزيتسياسىنان شىعىپ تۇرعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ال بريتانياسىز ەۋرووداقتىڭ ەكونوميكاسى قاي باعىتقا بۇرىلاتىنى تۋرالى ازىرگە ناقتى بولجام جوق.
ءبىر انىعى, ناقتى ەكونوميكادا بولماسا دا, قارجى نارىعىنا ايتارلىقتاي زيان كەلمەك. ساياساتكەرلەردىڭ جەكەلەگەن سوزدەرى مەن مالىمدەمەلەرىنە قاراي قۇبىلاتىن قور نارىعىندا قازىردەن باستاپ ەۋرونىڭ قۇنى السىرەپ جاتىر. سونىمەن قاتار, اقش-پەن اراداعى قاتىناستىڭ ترامپ اكىمشىلىگىنەن كەيىن جاڭاشا سيپات الۋى دا ەۋروپا وداعى ءۇشىن جايسىز بولىپ تۇر. ساراپشىلار بۇل تۇرعىدا برەكسيتتەن بريتانيادان گورى ەۋرووداقتىڭ كوپ جوعالتاتىنىن ايتادى.
ماسەلەن, جىل باسىندا تەرەزا مەيدىڭ اقش-قا جاساعان ساپارىندا بريتانيا ۇكىمەت باسشىسى اق ۇيمەن ساۋدا قاتىناسىن ەسەلەپ وسىرۋگە مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزسە, ترامپ بۇعان كەتارى ەمەستىگىن ايتقان. ەگەر ەو-نىڭ بارلىق مۇشەسى مەن بريتانيا اراسىندا تاڭداۋ جاسايتىن كۇن تۋسا, قۇراما شتاتتار ەسكى وداقتاسى بريتانيادان قول ۇزبەيتىنىن بىلدىرگەن. قورىتا ايتار بولساق, بريتانيا تاۋەكەلگە بارعانىمەن, ەۋرووداقتىڭ قازىر برەكسيتكە دايىن ەمەس ەكەنى ايدان انىق. لوندون وداقتان شىعىپ كەتەتىن بولسا, ەو-نىڭ ءارى قارايعى جۇمىس جوسپارى جوق.
بۇل تۋرالى پارلامەنتتە ءسوز العان ەلدىڭ برەكسيت ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى ءمينيسترى دەۆيد دەۆيس بريۋسسەلمەن كەلىسسوزدىڭ تىم كۇردەلى بولاتىنىن ايتتى. ءوز سوزىندە مينيستر برەكسيتتىڭ 2019 جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن, بريتانيانىڭ سول جىلى تەك ناۋرىزدا عانا وداقتان تولىعىمەن شىعىپ كەتەتىنىن ايتقان ەدى. ال وعان دەيىن بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ 2019-دىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ەۋرووداق وسى ماسەلەنى جان-جاقتى تالقىلايتىن بولادى.
اتاپ ايتار بولساق, بيىل ءساۋىر مەن مامىر ايلارىندا باستالاتىن كەلىسسوزدەردەن كەيىن 2017 جىلدىڭ كۇزىندە بريتانيا پارلامەنتى ارنايى انتينتەگراتسيالىق زاڭ قابىلداپ, 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا كەلىسسوزدەر اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. ال ودان كەيىن ەۋروپارلامەنت پەن ەۋروپا كەڭەسى وسى ماسەلەنى قاراپ, داۋىسقا سالماق.
باۋىرجان مۇقانوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»