قازىرگى كەزدە دە ومىرزاق ايتباەۆ, تولەن ابدىكوۆ سياقتى اعا بۋىن وكىلدەرى قاسيەتتى دومبىرانى قولدارىنان تاستاعان ەمەس. ال ەندى تۇركىتانۋ عىلىمىندا حالىقارالىق بەدەلگە يە بولعان قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ دومبىرانى كۇمبىرلەتە شەرتىپ, ءوز جانىنان كۇي شىعاراتىن قابىلەتىن زيالى ورتا بولماسا, كوپشىلىك بىلە قويمايدى. قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىن «شەرتپە, «توكپە» دەپ ۇلكەن ەكى ارناعا بولەتىن بولساق, مىرزاتاي اعامىزدىڭ اۋەسى – شەرتپە, ونىڭ ىشىندە سۇگىردىڭ ۇلگىسى. مىرزاتاي اعامىزدىڭ قوڭىر شەرتىسىنەن ءاماندا قاراتاۋ كۇيىنىڭ سارىنى ەسىپ تۇرادى, قوبىزعا ەتەنەلى دىبىستارى ىقىلاس پەن سۇگىردەن اۋىسقانى بىردەن سەزىلەدى.
قازىرگى كەزەڭدە قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ ءانى مەن كۇيىن, سول توپىراقتان شىققان سۇگىر كۇيشى جونىندە كوشەلى ءسوز قوزعاي الاتىن, ونىڭ ەلى مەن وسكەن ورتاسى, كۇيشىلىك دارگەيىن تالداپ-تۇسىندىرە الاتىن بىردەن-ءبىر ادام – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. كوكىرەگى كومبە ابىز اعا قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندە, قازىرگى جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى, اقتوبە اۋىلىندا تۋعان. جاستايىنان زىمىستان زاماننىڭ كوپ قيىندىعىن باستان وتكەرسە دە ۇلتىمىزدىڭ ولمەس مۇراسى – كۇي مەن انگە ىنتالى بولدى, ەلگەزەك تالابىنىڭ ارقاسىندا دومبىرا مەن سىرنايدى قاتار يگەردى. قارت قاراتاۋ, شۋ بويى, سارىسۋ ايماعىنا, وسى مەكەنگە جايلاۋى مەن سۋى ورتاق بولعان جەر ءجانناتى جەتىسۋعا ءتان دومبىراشىلىق ۇلگىنى بويىنا ءسىڭىرىپ, ءوزى وسكەن اۋىل-ايماققا «اقىن بالا» دەگەن اتى شىقتى. جاس كەزىندە ارقا مەن قاراتاۋعا اتى شىققان ايكەن, ءمادى, بورانقۇل سياقتى كۇي زالقارلارىنان ۇلگى-ونەگە كوردى, شەرتپە كۇيدىڭ سىرلى سازىمەن ەرجەتتى. كەيىنىرەك حالىق كومپوزيتورى تولەگەن مومبەكوۆپەن اعالى-ءىنىلى, باۋىر بولىپ ارالاستى. كەيىن ات جالىن تارتىپ, عىلىم تەڭىزىنە بويلاعان كەزىندە سۇگىر كۇيلەرىن جاتىق شەرتەتىن قابىلەتىمەن ءوز ورتاسىنا اتى شىعادى. قاراتاۋ كۇيلەرىنىڭ ءداستۇرلى قاعىستارى, باسار ساۋساقتىڭ پەرنەدەگى ءىزى مەن ىلمەسىن شەبەر مەڭگەرگەن دومبىراشى بولىپ تولىسا بەرەدى. تاسقا قاشالىپ جازىلعان كونە تۇركى جازۋلارىن زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا باستاعاندا بەيتانىس كۇيدىڭ ۇزىك سارىندارى تىلسىمنان قۇيىلىپ, جۇرەگىنەن شىعا باستاعانىن بايقايدى, باستاپقىدا جاسقانادى, جاسىرادى. تونىكوك, بىلگە قاعان, بۇمىن قاعانداردىڭ جورىق جىرلارىن وقىعان سايىن جانى اسەرلەنىپ, جارياسىز كۇيىنىڭ دە ساعاسى ورلەي تۇسەدى, قايىرما قاعىسى شيراتىلا باستايدى. مىرزاتاي اعانىڭ ءوز جانىنان كۇي شىعارۋىنىڭ ءمانايى سەبەبى وسى ەدى.
قاي ونەرپاز بولسىن, توپىراعىنا, سول توپىراققا ونگەن ءبىر ءتۇپ جۋسانىنا تارتپاي تۋمايدى, مىرزاتاي اعانىڭ دا سازى سولاي دامىدى. قازىرگى كەزدە قاراتاۋ داستۇرىمەن شىعارعان «ويتولعاۋ», «قوسباسار», «ازات قوسباسار» اتتى ءۇش كۇيى بار. البەتتە, كۇيلەرىنىڭ جالپى ءورىس-اڭىسى سۇگىردىڭ كۇيشىلىك مەكتەبىنەن ءوربيدى, مىسالى, ونىڭ «ويتولعاۋى» مۋزىكالىق كومپوزيتسياسى جاعىنان سۇگىردىڭ «كەرتولعاۋىمەن» مازمۇنداس. سۇگىر «كەرتولعاۋدى» شەرتىپ كەر زامانعا نالىسا, مىرزاتاي «ويتولعاۋدى» تولعاپ وتكەنگە سالاۋات ايتادى. «ويتولعاۋ» كۇيىنىڭ مۋزىكالىق تابيعاتى ىقىلاس پەن سۇگىردىڭ قوڭىر كۇيلەرىنىڭ («نازقوڭىر», «مايداقوڭىر», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى») كومپوزيتسيالىق فورماسىنا كەلەدى, كەيدە شەرتىلىپ, كەيدە توكپەلەتىپ, دومبىرانىڭ قابىرعاسىن سوگىلتە جىر سەكىلدى «ىڭعاي توكپەلەيدى». مىرزاتاي اعانىڭ «ويتولعاۋى» سۇگىردىڭ تاراۋلى «كەرتولعاۋلارىنىڭ» جاڭا زامانداعى جالعاسى ىسپەتتى, ءبىر ىرعاقپەن شەرتە وتىرىپ, كۇي شيەسىنە (شىرقاۋ شەگىنە) كەلگەندە داۋىلداتا تارتۋ ءتاسىلى دە بايىرعى قاراتاۋلىق ماشىق, دومبىرا كۇيلەرى مودەرنگە ۇشىراعان مىنا زاماندا حالىقتىق ونەردىڭ كلاسسيكالىق ءتولتۋما قالپىن ساقتاعانى, ساقتاي العانى كىمدى بولسا دا ەرىكسىز تاڭعالدىرادى.
مىرزاتاي اعانىڭ «قوسباسارىنىڭ» دا سويلەر ءسوزى تابيعاتى جاعىنان سۇگىردىڭ اتىشۋلى «قوسباسارىمەن» ۇندەس. بۇل تۋىندىنىڭ شىنايىلىعى شەرتىسىنە بىتكەندەي, زامانى بولەك دەمەسەڭىز ەكى كۇيدىڭ دە مۇڭى مەن شەمەنى ءبىر. مىرزاتاي اعانىڭ قولىنان شىققان «قوسباسار» ەكى تاراۋدان تۇرادى, وسى جەردە كۇيدى نۇسقالاتا, تاراۋلاتا تارتۋ قاراتاۋدىڭ بايىرعى ءداستۇرى ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەننىڭ ارتىعى بولماس, كۇي اۆتورى سول سالتتى بۇلجىتپاي ساقتاۋعا بەل بۋعان سەكىلدى. ءوز كۇيشىلىگى, ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگى ادەتتەگى ءبىزدىڭ قۇلاق ءۇيرەنگەن مونتانى ماشىقتان بولەك, قوس ىشەكتى قۇمىقتىرا سويلەتۋى كەيدە تولەگەن مومبەكوۆتىڭ, كەيدە بورانقۇل قوشماعامبەتوۆتىڭ قوڭىر شەرتپەلەرىنە ۇقساسا كەتەدى. كۇيدىڭ بۇعالىعىنان ساعالىعىنا وتكەندە بىردە ىلمەلەي, بىردە جەلدىرمەلەتە توگىلتەدى. وسىناۋ كۇيشىلىك قاسيەتتەردىڭ ار جاعىندا سۇگىردىڭ قوبىزسارىندى «نازقوڭىرلارى» مەن قارا ولەڭگە تارتا جونەلەتىن «قاراتاۋ شەرتپەلەرى» تۇرعانىن سەزۋ ءبىر باقىت. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ سۇگىر كۇيشى تۋرالى مىناداي ەستەلىگى بار:
«مەن سۇگىر ءالى ۇلىن ءۇش رەت كورگەن ەدىم. بالا كەزىم ەدى, حالىق سوعىستان كەيىنگى زوبالاڭنان قايتا ەس جيا باستاعان ۋاقىت. ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلعا اتاقتى سۇگىر كۇيشى كەلدى. قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى بولعان سوڭ سوزاقپەن ءبىزدىڭ ەل «اۋىلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس», قاتار-قوڭسى قوناتىنبىز. ەل جينالدى, كۇيشىگە قۇرمەت جاسالدى, ءتور ۇسىنىلدى, مال سويىلدى. سۇگىر ءبىزدىڭ ەلدىڭ كۇيشىسى ايكەندى جاقسى كورەدى ەكەن, «اۋەلى ايكەن تارتسىن», دەدى. ايكەن اۋىلدىڭ التىباسارىن ءبىر-ەكى قايىرعان سوڭ, سوسىنعى كەزەكتى سۇگىرگە بەردى. سۇگىردىڭ اسەم شەرتىسى كوپشىلىكتى ءاپ-ساتتە باۋراپ الدى. كۇيلەرىن تاراۋ-تاراۋىمەن تارتىپ, اراسىندا كۇيدىڭ قالاي شىققانى جونىندەگى اڭگىمەسىن دە ايتىپ وتىردى. سۇگىر شاعىن دەنەلى قارشىعاداي كىسى ەكەن, كۇي تارتقاندا ارقاسى قوزعانداي بولادى ەكەن. بىراق بولمىسى باسقا, مىنەزىندە وسى كۇنگى كەيبىر كۇيشىلەر سياقتى جاساندى قيمىل جاساۋ مۇلدە جوق. سول كەشتە قاققان قازىقتاي شوكەلەپ وتىردى دا كۇيدى توگە بەردى, توگە بەردى. مەن كەيىنىرەكتەۋ ۋاقىتتاردا زامانىمىزدىڭ ءدۇلدۇل دومبىراشىسى, سۇگىردىڭ ءىزباسارى تولەگەن مومبەكوۆتى دە كوپ تىڭداعان ەدىم, اعا-ءىنى بولىپ ارالاسىپ ەدىك. سول تولەگەننىڭ وتىرىسى وسى سۇگىردىكىندەي بولاتىن.
سۇگىردىڭ دىبىسى, كۇي شەرتكەندەگى قاعىسىنىڭ تازالىعى, دومبىرانى سابالامايتىن بەكزاتتىعى جاس بولسام دا جادىمدا قالىپتى, دومبىراسى شەشەن, قىزىل ورىكتەن شابىلعان, فورماسى ارقانىڭ دومبىراسى سەكىلدى شاعىن بولاتىن. ءبىر كۇن مەيمان بولعان سوڭ ەرتەسىنە ەل جاقسىلارى جول-جورالعىسىن جاساپ, سۇگىردى ەلىنە شىعارىپ سالدى. سۇگىردىڭ شەرتپەسى ماعان قاتتى اسەر ەتتى, سارىنى جىلدار بويى سانامدا قالىپ قويدى. مەن كورگەن كۇيشىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇدىرەتتىسى وسى سۇگىر ەدى» (سۇحبات ءوز اۋزىنان جازىلىپ الىندى. – ج.ج).
2016 جىلى بەلگىلى كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «دۇنيە شىركىن» اتتى كولەمدى ەسسە-حيكاياسىن جازدى. سول كىتاپتا مىناداي دەرەك باياندالادى:
«...مىرزاتاي دومبىرادان كوز ايىرماي:
– توكپە كۇيدىڭ قۋاتى سەكىلدى شەرتپە كۇيدە دە شابىت ەكستازى بولادى. قاراڭىزشى, سەزىمنىڭ شالقۋىن, پاتەتيكاعا قالاي كوتەرەدى, مەن سول قۇدىرەتى زور سۇگىردى كوردىم عوي, – دەدى ءوزىنىڭ سابىرلى بايسالدى قالپىمەن.
مىنا سوزگە ەلەڭ ەتكەن فاريزا (وڭعارسىنوۆا):
– ءا, ءسىز سۇگىردى كورە الدىڭىز با؟ – دەدى.
مىرزاتاي الابۇرتا تولقىعان كۇيى:
– ءيا, – دەدى.
فاريزا ەندى ماعان بۇرىلىپ:
– سۇگىردى ءسىز جاقسى بىلەسىز, – دەدى جاي عانا.
مەن بۇل ەمەۋرىندى ءتۇسىندىم دە, بالا كەزدەن ەستىپ-بىلگەنىمدى ايتتىم.
– سۇگىردىڭ مەكەنى سوزاق, ول ءبىزدىڭ سارىسۋ اۋدانىمەن ىرگەلەس جاتىر. اتا-تەگىمىز ءبىر! ۇزىن اققان تالاس پەن شۋ دارياسىن تەل ەمگەن ەلمىز. ءبىزدىڭ ۇلكەن كىسىلەر سۇگىردىڭ ەلىندەگى جابال, قۇراق, باراق, قىزىلقۇرت, بۇزاۋ تاما دەيتىن اتالاردى «ءتومەنگى ەل» دەيدى. سۇگىر مەن قوبىزشى جاپپاس وسى بۇزاۋ تامادان تارايدى. سۇگىر ءبىزدىڭ اۋىلعا دا كەلىپ ءجۇرىپتى, بىراق مەن كورە العام جوق. ۇلكەن كىسىلەر سۇگىر اۋىلداعى سادىبەك دومبىراشى ەكەۋى الما-كەزەك كۇي تارتتى دەپ وتىراتىن-دى. اسان قاريانىڭ ۇلى نۇرعالي ايدىك دومبىراشى ەدى. ءسۇگىردىڭ وسى «بوزىنگەن», «ىڭعايتوك» كۇيلەرىن وزگەشە ءبىر كەربەز مىنەزبەن شەرتۋشى ەدى.
سوزگە قايتادان مىرزاتاي ارالاستى:
– ءبارى ەسىمدە, ۇمىتقام جوق. اۋلىمىزدى «اقتوبە» دەيتىن. سۇگىر ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر جەكجاتىنا كەلىپ ءجۇردى. سۇگىردىڭ بەت-بەينەسى, قارشىعاداي عانا قاعىلەز كەلبەتى, جىپ-جيناقى پورىمى... دومبىرانى ۇزاق بۇراپ, وزىمەن-ءوزى بوپ, ديدارى بىرتە-بىرتە نۇرلانىپ, كۇيدىڭ ءبىر تۇسىنا كەلگەندە كوزىن جۇمىپ, تاس مۇسىندەي قاتۋى, ءبارى كوز الدىمدا, – دەدى (جاقانوۆ ءى. دۇنيە شىركىن. (ەسسە-ەلەگيا) – استانا. «كۇلتەگىن» باسپاسى. 2016. 24-بەت).
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سۇگىر مۇراسىنىڭ ءىزباسارى رەتىندە جاپپاس قالامباەۆ پەن تولەگەن مومبەكوۆتىڭ سوڭىن الا كوشكە قوسىلعان ورتا بۋىننىڭ وكىلى, قازىرگى كەزدەگى قاراتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ قاسيەتىن ساقتاپ قالعان بىرەگەي دومبىراشى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ عىلىم سالاسىندا جۇرسە دە, ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەردە بولسا دا قولىنان قازاقى سىرنايى مەن دومبىراسىن ەشقاشان تاستاماعان ونەرلى تۇلعا. ومىردەن وتكەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, قارشىعا احمەدياروۆ سياقتى ارىستارمەن ارالاستى. قازىرگى كەزدە ءشامىل ابىلتاەۆ, ءابدىمومىن جەلدىباەۆ, سەكەن تۇرىسبەك سەكىلدى قازاق كۇيىنىڭ مايتالماندارىمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا, ولاردىڭ ونەرىنە حال-قادەرىنشە قولداۋ كورسەتىپ تۇرادى. اۆتورلىق جەكە كۇيتاباعى شىققان, سالت-ءداستۇر, عيبرات-ناسيەت مازمۇنىمەن جازعان ءبىرسىپىرا تانىمال اندەردىڭ اۆتورى. وزىندىك دارا سازگەرلىگى ارقىلى سۇگىر ءداستۇرىن جالعاستىرىپ جۇرگەن, قوڭىر دومبىراشىلىعىمەن شەرتپە كۇي تورىنەن ءوز ورنىن العان مانەرلى كۇيشى. ونىڭ ءتول تۋىندىلارى كاسىبي وقۋ باعدارلاماسىنا, كۇي جيناقتارىنا ەنگەن, حالىق وركەسترلەرى مەن فولكلور انسامبلدەرىنىڭ رەپەرتۋارلارىنا دا كىرىپ, تاۋەلسىز زاماندا تۋعان رۋحاني قازىنامىزدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
جانعالي ءجۇزباي, كۇيشى