قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ (قحا) ءحVىى سەسسياسى 18 ساۋىردە استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا الداعى جەلتوقسان ايىندا بۇكىل ەلىمىز بولىپ كەڭىنەن اتاپ وتىلەتىن رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستىرىلىپ ۇيىمداستىرىلعانى بەلگىلى. وسىعان سايكەس فورۋم تاقىرىبى دا «تاۋەلسىز قازاقستان: بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ اتالدى. سەسسياداعى اڭگىمە اۋانى دا نەگىزىنەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى توڭىرەگىندە ءورىلىپ جاتتى.
سەسسيا بارىسىندا, سونىمەن قاتار, قازاقستاندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ودان ءارى ساقتاۋدىڭ اسا ماڭىزدى قىرلارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. ونىڭ ىشىندە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل ىستە يننوۆاتسيالىق باستامالار قاجەت. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى اسسامبلەيا حاتشىلىعى مەن پرەزيدەنت اپپاراتىنا قحا-نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىن مۇقيات دايىنداپ بەكىتۋگە ۇسىنۋدى تاپسىردى. جانە وركەندەۋدىڭ جالعىز دۇرىس جولى حالىقتىڭ توپتاسۋى بولىپ تابىلاتىنىنا ەكپىن ءتۇسىردى.
ال بۇگىنگى ارناۋلى بەتتە سەسسياعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ فورۋمنان العان اسەرلەرى جاريالانىپ وتىر.
* * *
يۋري كوگاي, قۇرىلىس كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, قوستاناي وبلىسى:
– ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق ورناپ, ءوزارا كەلىسىم جاراسىم تاپقان. پرەزيدەنتتىڭ ۇستانعان ساياساتى دۇرىس ەكەنىنە بارشامىز دا كۋا بولىپ وتىرمىز. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋ قاجەت دەگىم كەلەدى.
ەنجارلىققا سالىنباي, قوعام ومىرىنە بەلسەندى ارالاسقانىمىز ورىندى بولماق. ءوزىم ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, بالالارعا ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىق پەيىل تانىتىپ, ۇنەمى قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەتىپ كەلەمىن. كورەي ۇلتىنىڭ وكىلى بولسام دا, مەن ءوزىمدى قازاقستاندىقپىن دەپ سانايمىن. كورەياعا بارۋدى الدىما ماقسات ەتىپ قويعان ەمەسپىن. مەنىڭ وتانىم – وسى جەر. قازاقستان – مەنىڭ ءۇيىم جانە مەنىڭ بالالارىمنىڭ تۋىپ-وسكەن مەكەنى. ولار دا قازاقستاندى وزدەرىنىڭ تۋعان شاڭىراعى سانايدى. تەك وسى ورتادا, وسى قوعامدا عانا ءبىز ءوزىمىزدى جاقسى سەزىنەمىز. مۇندا جاقسى جۇمىس ىستەپ, ادال تەرىڭدى توكسەڭ, ەشقانداي دا قۇقىڭ اياقاستى ەتىلمەيدى. مەنىڭ كوزىم سوعان الدەقاشان انىق جەتتى. ەڭبەك قانا ءبىزدى ۇشپاققا الىپ شىعادى, وسىنى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەڭبەك ەتكەن ادام ارقاشاندا تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا بەيىم كەلەدى. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز دا وسى تۇراقتىلىق بولىپ تابىلادى.
ارتۋر كاراپەتيان, ارميان ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– جاقىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەلباسىنا سايلاۋشىلاردىڭ 95,55 پايىزىنىڭ ءوز داۋىستارىن بەرۋى حالقىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىن كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بەدەلى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدە دە مويىندالعان. قازاقستانداعى تولايىم جەتىستىكتەر پرەزيدەنت ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ۇستىمىزدەگى جىلى ەرەكشە اتالىپ وتكەلى جاتقان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا بىرلىكپەن جانە تاتۋلىقپەن كەلۋىمىز دە سونىڭ جارقىن كورىنىسى. اسسامبلەيا كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ قانا قويماي, ءوزارا تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىككە جەتەلەيدى. ءوز وكىلدەرىن جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانعا سايلاۋى ارقىلى تۇيتكىلدى دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرازىن شەشۋگە قول جەتكىزىلدى ءالى دە الدا كوپتەگەن مىندەتتەر تۇر.
مۇنداي قازاقستاندىق وزىق ۇلگى الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە جوق. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ ارىدەن ويلاي بىلەتىن دانالىعىندا جاتىر. قازاقستاندا ءاربىر ازاماتقا تەڭدەي مۇمكىندىك جاسالعان. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, پرەزيدەنت ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ەرەكشە ەكپىن بەردى. ءوزىم باسشىلىق ەتەتىن كاسىپورىن بالاباقشاسىندا مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەتۋگە بارلىق جاعداي جاسالعاندىعىن ەرەكشە ايتقىم كەلەدى. ەگەر ءبىز بالالارىمىزدى بالاباقشادان باستاپ ءتىلدى بىلۋگە ۇيرەتەر بولساق, وندا باياعىدا مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار وزگە تىلدەردى دە ەركىن مەڭگەرەر ەدىك. مەن نەمەرەلەرىمە دە ەگەر وسى ەلدە تۇرعىلارىڭ كەلسە, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ بىلۋلەرىڭ كەرەك دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن.
جاقيا قاجى يسمايلوۆ, استانا قالاسىنداعى «شەيح كۋنتا قاجى» مەشىتىنىڭ باس يمامى:
– ءبىز اسسامبلەيانىڭ ءاربىر سەسسياسىن قۋانا قارسى الامىز. سەبەبى, بۇل جەردە كوپتەگەن ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. قازىرگى حVII سەسسيانىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, ونىڭ ەلباسىمىزدى سايلاعاننان كەيىن ءوتۋى. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى باستاماشى بولعان كوپتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن شاقىرتىپ وتىر.
ءدىندار ادامداردىڭ اسسامبلەياعا دا قاتىسى بارلىعىن وسى رەتتە ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, دىنارالىق جانە ۇلتارالىق تۇسىنىستىك – بۇل يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى جولىنىڭ ءبىرى. اللا تاعالا قۇران كارىمدە «سىزدەردى ءبىز ءبىر اتادان, ءبىر انادان جاراتتىق, ءبىر-بىرىڭمەن تانىسىپ, ءبىلىسۋ ءۇشىن ءتۇرلى ۇلتتارعا, رۋلارعا بولدىك», دەيدى. ولاي بولسا, اسسامبلەيانىڭ ءرولىن وسى اياتپەن بايلانىستىرۋعا بولادى. بارشا مۇسىلمان ءبىر-بىرىنە تۋىس, باۋىر. سونىمەن قاتار, كورشىمەن جانە باسقا دا دىندەگىلەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس سياقتى ماسەلەلەردىڭ جول-جوباسى بىزگە بەلگىلەنىپ بەرىلگەن. سوندىقتان مەن اسسامبلەيانىڭ جۇمىسىن قولدايمىن. اللا تاعالا ەلباسىنا قۋات, دەنساۋلىق بەرىپ, حالقىمىزدى جانە ەلىمىزدى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءناسىپ ەتسىن.
نيكولاي ليتوشكو, استانا قالاسىنداعى «وبەرەگ» ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرىنىڭ تاعى دا باسقوسۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشتى ءسات. اتالعان تاتۋلىق ينستيتۋتى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالا ءبىلدى. ءوز تاراپىمىزدان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جەڭىسىنە قۋانا وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ ۇستانعان ساياساتىن قولدايتىنىمىزدى ايتا كەتكىم كەلەدى. الدا بالالارىمىزدىڭ وزىق مەكتەپتەردە وقىپ, ال زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ جاقسى زەينەتاقى الاتىنىنا قازىردەن كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ءوزىم قازاقستان ازاماتىمىن, ونى ەرەكشە ماقتان تۇتاتىنىمدى دا ايتا كەتكىم كەلەدى.
قازاقستان مەن ۋكراينا حالىقتارىنىڭ تاعدىرى ۇقساس, قاراپ وتىرساق, بۇل ەكى حالىقتا دا جەڭىستەر دە, قايعىلى كەزەڭدەر دە جەتىپ-ارتىلادى ەكەن. دەي تۇرعانمەن, ءار ەلدىڭ باسىندا ءوزىنىڭ تاعدىرى بولادى. قازاقستان مەنىڭ تاعدىرىم بولعاندىقتان دا ونى سۇيمەۋ مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىگى, پرەزيدەنت 1 مامىر مەرەكەسىن ەرەكشە تويلاۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل مەرەكە بارلىعىمىزعا جىلىلىق سىيلاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ارامىزدى ودان دا جاقىنداتا تۇسەرىنە ىشتەي قۋانىپ وتىرمىن. مەرەكەنى تاعىلىمدى ەتىپ, ءاربىرىمىزدىڭ وتباسىمىزعا شۋاق سىيلايتىنداي راۋىشتە وتكىزۋىمىز بارشامىزعا پارىز. مىنە, سوندا عانا تاتۋلىق ۇزاعىنان بولادى.
ۆالەنتينا كۋليكوۆا, «وتىرار» تەلەكومپانياسى, «وڭتۇستىك رابات» جانە «رابات» گازەتتەرىنىڭ باسشىسى (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى):
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعان كەزدەن بەرگى مۇشەسىمىن. جىل سايىن وسى ينستيتۋتتىڭ سەسسيالارىنا, باسقا دا شارالارىنا قاتىسىپ كەلەمىن. اسسامبلەيانىڭ بيىلعى سەسسياسى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن وتكەنىمەن ەرەكشەلەنەدى.
سەسسيادا جاساعان ەلباسىنىڭ بايانداماسى ۇنادى. ءار تاقىرىپ, ءار ماسەلە بويىنشا ناقتى سويلەدى. سوسىن پرەزيدەنتتىڭ, مىنبەرگە شىعىپ ءسوز سويلەگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرىنىڭ ىنتىماقتا, دوستىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان, ەلىمىزدى دامىتۋدا بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن پىكىرلەرى ادامعا جاقسى اسەر قالدىرادى ەكەن. شىنىندا دا ءبىز قازىر ءبارىمىز ءبىر-ءبىرىمىزسىز ءومىر سۇرە المايتىنىمىزدى جاقسى تۇسىنەمىز. مەن وسى جەردە وزگە ۇلت وكىلدەرى ەلدىڭ يەسى, كيەسى رەتىندە قازاق ەلى مەن جەرىنە كوپ قارىزدار دەپ ويلايمىن. وسىنداي اشىق اسپان استىندا, وقتىڭ دىبىسى ەمەس, مەرەكە سايىن وتشاشۋلار شاشۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەلدە تۇرۋ ارقايسىمىز ءۇشىن باقىت دەگىم كەلەدى.
تاعى ايتايىن دەگەنىم, ءوزىمىز اقپارات قۇرالدارى سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقاندىقتان, ەلىمىزدە تۇراتىن ەتنوستار باق-تار ارقىلى پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىنا ءجيى-ءجيى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرسا دەگەن تىلەگىم بار.
زۋراب بوبوحيدزە, «يۆەريا» گرۋزين ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– ءوزىم قازاقستاندا قىرىق جىلدان بەرى تۇرىپ جاتىرمىن. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ ۇلگىسى الەمدەگى بىردە-ءبىر ەلدە كەزدەسپەيدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وزگە ەلدەر تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, سونداي-اق ۇلكەن مارتەبەگە يە. مەن ايتىپ وتىرعان قازاقستاندىق ۇلگى ادامداردىڭ وسى قوعامدا وزدەرىن باقىتتى سەزىنۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتەدى. قاي ۇلت پەن ۇلىس وكىلى بولماسىن, ءوزىن قازاق جەرىندە ەركىن سەزىنەدى.
بارشامىزعا دۇرىس باعىت سىلتەپ, باسىمىزدى بىرىكتىرىپ وتىرعان ەلباسىنا العىسىمىز شەكسىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى دانا دا كورەگەن كوشباسشىمىزدىڭ بولعانى ءۇشىن دە ماقتانا الامىز. كەيبىر ەۋروپا ەلدەرى تاتۋلىق پەن بىرلىككە قۇرىلعان قازاقستاندىق ۇلگىنى زەرتتەپ, وزدەرىنە ەندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. وسىنىڭ وزىنەن-اق بىزدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى جاقسى ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. كوپتەگەن ەلدەرگە بارىپ ءجۇرمىن, بىراق ەلىمىزدەگى سياقتى اۋاندى سەزىنە المايمىن. قازاقستاندىقتاردىڭ, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ اراسىندا تۇرىپ ۇيرەنگەنمىن, مەنىڭ قورعانىم دا, قولداۋىم دا, ءتىپتى دوستارىم دا وسىندا. سول ءۇشىن دە مەن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن.
رايسا مادەنوۆا, قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى:
– سەسسيادان جاقسى اسەرمەن شىعىپ تۇرمىن. پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى, باسقا دا ءسوز سويلەۋشىلەردىڭ ىنتىماق, بىرلىك, دوستىق تۋرالى ايتقاندارى ۇنادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, بىزگە قازىر الەمدە ۇلتارالىق قاقتىعىستار, دىنارالىق جانجالدار بولىپ جاتقان تۇستا تەك بىرلىك, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ پىكىرلەرىمىزدى ەستۋ, تىڭداۋ سياقتى ۇعىنىسۋلار, تۇسىنىسۋلەر كەرەك.
بيىل – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە ءبىر وقتىڭ اتىلماعانى, كەشە عانا ەۋروپانىڭ تورىنە شىعىپ, تورەلىك جاساعانى وزگە ەلدەرگە ۇلگى بولارلىقتاي. مەن وسىنداي ەلدە تۋىپ-وسكەنىمە, تۇرىپ جاتقانىما جانە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي ەلباسىنىڭ بار ەكەنىنە قۋانامىن. ونى جاستارعا ءجيى-ءجيى ايتىپ جۇرەمىن.
ءبىزدىڭ ۇرپاق قيىن-قىستاۋ كەزدى كوپ كوردى. ال قازىر قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدەن بەرى ءبىز بەيبىت ەلدە, ءار ادام ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتا الاتىن, بالالارىن وقىتىپ, ولاردىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايتىن ەلدە تۇرىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋ قانداي كەرەمەت. مۇنداي بايراق ەشبىر ەلدە جوق. بىلە-بىلگەن ادامعا كوگىلدىر اشىق اسپانىمىز, بوستاندىقتى سۇيەتىن قىران مەن ورتاق شاڭىراعىمىز سۋرەتتەلگەن تۋدىڭ ءوزى كوپ ماعىنانى بىلدىرەدى. مەن 35 جىلدان بەرى قازاقتىڭ كەلىنىمىن. وسىنشاما ۋاقىت وتاعاسىمەن بىرگە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, ۇل-قىز ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز. قازاقتىڭ تابيعاتىن, ىشكى دۇنيەسىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن. وسىنداي حالقى بار ەل ارقاشان باقىتتى بولادى.
فاتيما بيركلە, «الان» وسەتين ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى (ماڭعىستاۋ وبلىسى):
– اسسامبلەيانىڭ ءار سەسسياسىنان جاقسى كوڭىل-كۇيدە, جاقسى اسەردە شىعامىن. پرەزيدەنتتىڭ ايتقان ءاربىر جىلى سوزدەرىن ۇيىپ تۇرىپ تىڭداۋعا ابدەن ۇيرەنىپ قالعان ەكەنبىز. ول كىسىنىڭ اكەلىك, اعالىق ءسوزى, اقىل-كەڭەسى ءبارىمىز ءۇشىن قىمبات. بيىلعى سەسسيادا ەلباسىنىڭ ايتقان ءسوزى ءبىزدىڭ جىگەرىمىزگە جىگەر قوستى دەي الامىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەندەي, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز تەك حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتا, ىنتىماقتا ەكەنىن, الداعى كەزدە ءبارىمىزدىڭ قازاقتىڭ كيەلى, قاسيەتتى جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ پارىز ەكەنىن ۇقتىرىپ ايتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مەن 35 جىلدان بەرى تۇرىپ كەلەمىن. انا تىلىممەن بىرگە قازاق, ورىس تىلدەرىن جاقسى بىلەمىن. قازاقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندىكتەن, ءوزىمدى قازاقپىن, ادايمىن دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ بىرلەستىك وسەتيا رەسپۋبليكاسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. سول جاققا بارعان سايىن ولار ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ەشقانداي قيىندىقسىز, كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قۋانادى, سول ءۇشىن قازاق حالقىنا مىڭ دا ءبىر العىس ايتادى.
الەكساندر گيبمەر, جامبىل وبلىستىق نەمىستەر قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى:
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 17-ءشى سەسسياسى ەلدەگى ۇلكەن ساياسي ناۋقان – كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن وتكىزىلىپ وتىر. سوندىقتان, ەڭ باستى ماسەلە سايلاۋدىڭ ناتيجەسىن قورىتىندىلاۋعا ارنالدى. ەكىنشىدەن, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, ونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, ءاربىر ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلاۋ مىندەتى قاراستىرىلدى. سەسسيا بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقىن بولاشاقتا وڭتايلاندىرۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر جولىن ايقىنداپ بەردى. ياعني, بىرلىك, جاسامپازدىق, تولەرانتتىلىق – بۇل ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قادىرلەۋگە ءتيىستى باستى قۇندىلىقتارى بولۋى قاجەت. بولاشاقتا وسى قۇندىلىقتاردى ودان ءارى جانداندىرۋىمىز كەرەك.
قازىرگى تاڭدا قحا الدىندا ءبىر عانا باستى مىندەت بار. ول – قازاق جەرىندەگى بەيبىت ءومىردى, تۇراقتىلىقتى, تىنىشتىقتى, ازاماتتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا بارىنشا كۇش جۇمساۋ. بۇلاردىڭ بارلىعى, ارينە, قازاقستاندا تۇراتىن كەز كەلگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ارقايسىسىنا قاتىستى مىندەتتەر.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستانداعى ەتنوستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىن باسا ايتتى. بۇل ءسوزدىڭ دالەلى رەتىندە وزىمىزدەن مىسال كەلتىرسەم دەيمىن. ماسەلەن, جامبىل وبلىسىنداعى نەمىستەر قوعامى 6 مىڭعا تارتا نەمىستىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. ءبىز بۇگىندە نەمىس حالقىنىڭ مادەنيەتىن جانداندىرۋدى, ءوز ءتىلىمىزدى ۇيرەتىپ, مادەنيەتىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدان سۋسىنداتۋدى ماقسات تۇتامىز. بۇل باعىتتى ودان ءارى دە جالعاستىرا بەرمەكپىز.
ەرگاشبوي حولمەدوۆ, تاجىك-وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى):
– ءبىز قازاقستانعا كەلگەلى بەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن بىرگە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ارالاس-قۇرالاستىعىمىزدىڭ جاقىن بولىپ كەتكەنى سونشا, قازىر قازاق پەن تاجىك اراسىندا قۇدا ءتۇسىپ جاتقان تۇستار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. كىشكەنتاي كەزىمدە قازاق مەكتەبىندە وقىدىم. قازاق بالالارىنان كوپ دوستار تاپتىم. مەنىڭ تۋعان اپكەم قازاققا تۇرمىسقا شىقتى. ال جاقىندا نەمەرەم قازاق قىزىنا ۇيلەندى. وسىنداي ەكى حالىقتىڭ اراسىن جاقىنداستىراتىن مىسالدار وتە كوپ.
جىل سايىن تاجىكستان مەن وزبەكستانعا بارىپ تۇرامىن. سول كەزدە ونداعى اعايىندار «قازاقستاندا قالاي تۇرىپ جاتىرسىز؟» – دەپ سۇراستىرىپ قويادى. مەن: «ماعان قازاق ءتىلى انا ءتىلىم بولىپ كەتتى. ونى ءوز تىلىمدەي كورەمىن. ءبىز قازاق ەلىندە تۇرىپ جاتقاندىقتان, ءوزىمىزدى قازاقستاندىقپىز دەپ سانايمىز», دەيمىن. قازاق ءتىلىن مەنىڭ بالالارىم دا جاقسى بىلەدى. ال نەمەرەلەرىمنىڭ سولارعا ۇقساپ باعاتىنىنا سەنەمىن. ۇيدەگى اپالارىڭمەن بىرگە ءبارىن قازاق مەكتەبىنە اپارامىز, مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋ بارىمىزگە پارىز دەپ سانايمىن.
الەكساندر استانا جانە قازاقستان ءميتروپوليتى, ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ميتروپوليت وكرۋگىنىڭ باسشىسى:
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدى بىرلىككە شاقىرىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان ءتيىمدى ينستيتۋت ەكەنىن بىلەمىز. بۇل ۇيىمدى دۇنيە جۇزىندە كىشى بۇۇ دەپ تە اتايدى. ويتكەنى, وزگە ەلدەردە مۇنداي بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنە تەڭ قۇقىق بەرىپ, ءدىني نانىم-سەنىمدەرىن, ۇلت رەتىندە وزدەرىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاساي الاتىن ينستيتۋت جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى, بولعان كۇننىڭ وزىندە قىزمەتىمەن ءدال قازاقستانداعىداي ماقتانا المايدى. سوندىقتان ءبىز وسىنداي كەرەمەت ينستيتۋتتى قۇرعان ەلباسىنا ارقاشان العىس ءبىلدىرىپ جۇرۋگە مىندەتتىمىز.
ءبىز قازاقستاندا بۇرىننان بەرى تۇرىپ كەلەمىز. ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ءۇشىن قازاقستان ءوز وتانى بولىپ كەتكەنىن اشىق ايتۋعا ءتيىستىمىن. قازىر ءبىزدىڭ اينالامىزدا قانداي وقيعالاردىڭ بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. وسىنداي قانتوگىستەر, حالىقتار اراسىندا داۋ-جانجال مەن سوعىستارعا جول بەرمەي, ساياسات جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلباسىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت! پرەزيدەنتتىڭ ساياساتى – قازاق حالقىنىڭ تۋا بىتكەن مىنەزىندەگى قوناقجايلىلىعى, باسقا ۇلت وكىلدەرىنە تەك جاناشىرلىقپەن قاراپ, جاقسىلىق تىلەيتىن جىلى جۇرەگى دەپ بىلەمىن.
اشۋر حاميدوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 17-ءشى سەسسياسى العاشقى سەسسيامەن سالىستىرعاندا جەر مەن كوكتەي. سەبەبى, اسسامبلەيانىڭ قوعامدا قاندايلىق رولگە يە ەكەندىگى ايقىندالدى. ونى ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – قازاقستانداعى ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ. بۇل ەلدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن نىعايتۋعا سەپ بولاتىنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. «تاۋەلسىز قازاقستان: بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىمنىڭ جانە جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» تاقىرىبىندا وتكەن سەسسيا بارىسىندا پرەزيدەنت تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا بارلىق ەتنوستاردىڭ بەلسەندى اتسالىسقانىن, ەگەمەندىك العان جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل ىشىندە ەشقانداي ەتنوستىق, يا بولماسا ءدىني داۋ-جانجالدىڭ ورىن الماعانىن اتاپ ءوتتى. سول سەبەپتى دە ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اسسامبلەيانىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ جۇمىلدىرۋشى كۇش رەتىندەگى اۋقىمدى ءرولىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋىمىز كەرەك. بۇعان ەلدەگى ءاربىر ەتنوس وكىلدەرى ۇلەس قوسۋى ءتيىس.
ماسەلەن, سىر بويى وڭىرىندە 17-گە جۋىق ەتنومادەني بىرلەستىك بار. ولار ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاپ, بولاشاقتا دا قازاقستاننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى عوي دەپ ويلايمىن. مەن قىزىلوردا وبلىسىنداعى وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ, بارلىق وزبەك ەتنوسىنىڭ اتىنان قازاقستانعا تۇراقتىلىق, كەلىسىم, دوستىق, تاتۋلىق, بىرلىك تىلەيمىن.
اسىلى وسمان, «مەملەكەتتىك تىلگە – قۇرمەت» بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى:
– بيىلعى جىلدىڭ ءجونى بولەك, ورنى دارا. ويتكەنى, بيىل بەيبىتشىلىك تۇعىرىنداعى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ 20 جىلدىعى. 20 جىلداعى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز, اللاعا شۇكىر, 20 عاسىرعا تاتيتىنداي-اق. بىراق, سوندا دا ءبىز بولدىق, تولدىق دەپ جاتقان جوقپىز. كەمشىلىگىمىز دە بار. ول كەمشىلىكتەرىمىزدى جەتىلدىرەيىك. وسى 20 جىلداعى جەتكەن تابىستارىمىزدى جەمىستى ەتىپ, ءارى قاراي جالعاستىرايىق.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 17-ءشى سەسسياسى دا سول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك, كەلىسىم, جاسامپازدىق جولىنداعى 20 جىلدىعىنا ارنالىپ وتىر. سوندىقتان دا ونىڭ ورنى ايرىقشا دەر ەدىم. ەندىگى كەزەكتە ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتىنا ساي قىزمەت ەتۋىمىز قاجەت.
مەنىڭ مەملەكەتىمنىڭ تىلىندە ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بار. بىراق ءالى دە ءوزىنىڭ تۇعىرىنا قونا الماي وتىر. بۇل مەنىڭ جۇرەگىمدى تىرنايدى. ال مەنىڭ جۇرەگىمدى شىمىرلاتۋ ءۇشىن بارلىق قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءبىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. سەبەبى, مەملەكەتتىك ءتىل – بارلىعىمىزعا ورتاق قۇندىلىق.
يۋري بۋناكوۆ, قازاقستانداعى ورىس قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى:
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – اۋقىمدى قوعامدىق-ساياسي ورگان. ونىڭ نەگىزگى وزەگى – قازاق جەرىندە تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءوزارا دوستىق, تاتۋلىق اۋانىن قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن. ياعني, مەملەكەتىمىزدە تىرشىلىك كەشىپ جاتقان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ بىرتۇتاستىعىن نىعايتۋ, ۇلتارالىق تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردىڭ الدىن الۋعا مۇرىندىق بولۋ – قازاقستان ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرەگەيى. بۇل ۇستانىمدار ءسوزسىز, قازاق جەرىندەگى كەز كەلگەن قيىندىقتاردى بىرلەسە جەڭۋگە, ەل ىشىندەگى كەلىسىمدى جانداندىرۋعا سەپ بولادى.
سەسسيا بارىسىنداعى ءوزىنىڭ سوزىندە پرەزيدەنت ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق بەلەسى حالىقتىڭ ءوزارا بىرلىگى مەن دوستىعىن ايقىنداپ بەرگەنىن, قازاق جەرىندە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋعا جان-جاقتى جاعداي جاسالعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل – بارلىعىمىز مويىندايتىن شىندىق. ەندىگى كەزەكتە وسى ءبىر ىزگىلىكتى ۇردىستەن جاڭىلماي, ونى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت. بۇل – ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ بىرتۇتاستىعى, مىزعىماس بىرلىگى, جالپى العاندا, بولاشاق ۇرپاعىمىز ءۇشىن قاجەت.
فاندال ساحيبگارەەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اقتاۋ قالاسىنداعى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– ءبىز ەلوردا تورىندە ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى شاراعا ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن ارنايى كەلدىك. بيىلعى جىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ەكەنى بەلگىلى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 17-ءشى سەسسياسى بارىسىندا دا وسى ءبىر ماڭىزدى مەرەيتويعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلدى. قازاقستان 20 جىل ىشىندە ءتۇرلى قيىن-قىستاۋلى كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. ال ەلىمىزدىڭ سول ءبىر قالىپتاسۋ جولىندا مۇنداعى حالىقتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز دەپ سانايمىن. سەبەبى, حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگى كەز كەلگەن قيىندىقتى ەڭسەرۋگە ۇلەس قوسقانى انىق.
ءبىز قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى دامىتۋ مەن جانداندىرۋ باعىتىندا اتقارىپ جاتقان باستامالارى مەن جۇمىستارىن دۇرىس دەپ باعالايمىز. سىرت كوز – سىنشى دەيدى. بۇگىندە الەم ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى, ياعني قازاقستاندى ىنتىماعى, بىرلىگى جاراسقان ەل دەپ باعالايدى, تانيدى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. بولاشاقتا دا ەلىمىزدە تۇراتىن ءار ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا دوستىعى وسىلايشا ءوز جاراسىمىن تاۋىپ, ءۇلكەن-ۇلكەن بيىكتەردى باعىندىرادى دەگەن سەنىمدەمىن.