بۇگىن پاكىستاننىڭ استاناسى يسلامابادتا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەىۇ) ءحىىى ءسامميتى باستالدى. حالىقارالىق ارەنادا وزىندىك بەدەلى زور ۇيىمنىڭ بۇل ايتۋلى جيىنىنا ەلىمىز اتىنان قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى-اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ قاتىسۋدا. سامميتتە ەىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارى جانە ۇيىمدى رەفورمالاۋ جونىندەگى ماسەلەلەر قاراستىرىلۋدا.
جالپى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءۇلكەن ماڭىزعا يە بىرلەستىك ەكەنى تالاسسىز. ويتكەنى, قازاقستان وسى ۇيىم شەڭبەرىندەگى ءىس-قيمىلى ارقىلى بىرقاتار تابىستارعا قول جەتكىزگەنى انىق. سوندىقتان, بۇگىن ەىۇ تۇرعىسىندا از-كەم ءسوز قوزعاۋدى ءجون كوردىك.
ەىۇ 1985 جىلى قۇرىلعان, ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قۇقىعىنا يە ۇكىمەتارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. العاشقىدا ەىۇ ءوزىنىڭ ءۇش قۇرىلتايشىسى – يران, پاكىستان جانە تۇركيا مەملەكەتتەرىنىڭ 1977 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى يزمير شارتىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا قول قويىلعان جارعى اياسىندا ارەكەت جاسادى.
ەىۇ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق 1992 جىلعا دەيىن ەكىجاقتى قاتىناستاعى سيپاتتا بولدى. ۇيىم جۇمىسى 1992 جىلدان باستاپ جاڭا جەتى مەملەكەتتىڭ – قازاقستان, ازەربايجان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان, قىرعىزستان ءجانە وزبەكستاننىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى بەلسەندى تۇردە دامىدى.
قازاقستان ەىۇ-عا رەسمي تۇردە 1992 جىلى 28 قاراشادا يسلاماباد قالاسىندا وتكەن ۇيىمنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توتەنشە وتىرىسىندا قابىلداندى. دالىرەگى, ءبىزدىڭ ەلىمىز اتالعان جيىندا ۇيىمنىڭ تولىق ءمۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل داتا رەسمي تۇردە ەىۇ كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇيىمنىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى.
قازىرگى تاڭدا ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىق جەر كولەمى 7 ملن شارشى كيلومەتردى الىپ جاتىر, حالقىنىڭ سانى 440 ملن ادامنان اسىپ جىعىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ زور ەكەنىن كورسەتەدى.
ەىۇ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق مۇشە ەلدەردىڭ سەنىمدى ارىپتەستىك جانە ءوزارا تۇسىنىستىك, سونداي-اق, تەپە-تەڭدىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ۇيىمنىڭ نەگىزگى مىندەتى ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ, ىشكى قاتىناستاردى ءوزارا ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەي وتىرىپ, الەۋمەتتىك, مادەني, عىلىمي-تەحنيكالىق سالالاردى دامىتۋ, ءمۇشە ەلدەردى ۋاقىت تالابىنا ساي ينتەگراتسيالاۋ بولىپ تابىلادى.
جالپى, ەىۇ ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەنەرگيا رەسۋرستارى مەن قازبا بايلىقتارى مول ايماقتاردى بىرىكتىرەدى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ستراتەگيالىق ماقساتى – ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, زاماناۋي ينستيتۋتتار قۇرۋ, ءوندىرىستى ىلگەرىلەتۋ جانە ايماقتىق ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋ. وسى ورايدا ەىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا باعىتىنداعى, ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋداعى ءرولى زور.
ەىۇ – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان ىرگەلى ۇيىم رەتىندە مويىندالعان بىرلەستىك. سونداي-اق, ول بۇۇ جانە يىۇ-دان (يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى) بايقاۋشى مارتەبەسىن العان. وسى ارادا بۇۇ باس اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ 50-سەسسياسىندا ەىۇ-مەن ىنتىماقتاستىق جونىندە ارنايى قارار قابىلداعانىن دا ايتا كەتەيىك. بۇلاردان بولەك, ەىۇ وتىز حالىقارالىق ۇيىمنىڭ, ەۋروپالىق وداق, شىۇ, اوسشك جانە باسقا دا بەدەلدى ءبىرلەستىكتەرگە مۇشە ەلدەردىڭ تاراپىنان مويىندالعان.
ەىۇ اياسىندا ماڭىزى جوعارى, ءتۇرلى سالانى قامتيتىن 14 مەكەمە, 6 مامانداندىرىلعان ينستيتۋت, 5 قور جۇمىس ىستەۋدە. بۇعان قوسا, ەىۇ پوليتسياسى (ECOPOL), زەرتتەۋ ورتالىعى ءجانە كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەس ۆەدومستۆولارى جانە ومبۋدسمەندەرمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ايماقتىق ورتالىق قىزمەت كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ الدىندا ەىۇ-نىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, ونىڭ قىزمەتىن جاڭا سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى جاۋاپ بەرەتىندەي دامىتۋ, ۋاقىت تالابىنا ساي بەيىمدەۋ مىندەتى تۇر. سوندىقتان دا, بۇگىنگى ءحىىى سامميتتە ەىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارى قاراستىرىلۋدا.
ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىندا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ءمۇددەلى. وسى ورايدا, ۇيىمنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋ باعدارلاماسىندا ساۋدا, كولىك ءجانە كوممۋنيكاتسيا, ەنەرگەتيكا, تۋريزم, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالالارىنا باسىمدىق بەرىلمەك.
ساۋدا سالاسى ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ قالا بەرەدى. ەىۇ-نىڭ 2025 جىلعا ارنالعان جوسپارىندا ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ايماقتىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ۇيىمنىڭ الەمدىك ساۋداداعى ۇلەسىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە.
سول سياقتى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, تۋريزم, ەنەرگەتيكا سالالارى دا ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىندا اسا ماڭىزدى رولگە يە. سونداي-اق, 2014 جىلى قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن, قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە يران پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇساۋى كەسىلگەن «وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – گورگان» باعىتىنداعى ۇزىندىعى 900 شاقىرىمدى قۇرايتىن ترانسۇلتتىق تەمىر جول جەلىسىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل – قازاقستاندى تەڭىزگە شىعاراتىن ەڭ قىسقا جول.
ايماقتاعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ نەگىزى فاكتورى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىجو-ءنىڭ 14,5 پايىزى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ۇلەسىندە. ۇيىم ەلدەرىنىڭ بەلسەندى تۇرعىندارىنىڭ 40 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ءىستەيدى. ەىۇ-نىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى باعدارلاماسى دايىندالعان. وسى باعدارلاما اياسىندا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى ايماقتىق ورتالىقتار قۇرىلىپ, جۇمىس ءىستەۋدە.
جالپى, ەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, ىسكەرلىك بايلانىستى ءوز دەڭگەيىندە ورناتا ءبىلدى. قارىم-قاتىناستىڭ وسىلايشا جاقسى ىرعاقتا دامۋىنا ەىۇ سامميتتەرىنىڭ ەلەۋلى ىقپالى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. بۇل القالى جيىندار ءار سالاداعى پروبلەمالار بويىنشا ايماقتىق سيپاتتا نەمەسە جاھاندىق ماڭىزدا پىكىر الماسۋ بولىپ تابىلادى.
ەىۇ-نىڭ ءى ءسامميتى 1992 جىلدىڭ اقپانىندا تەگەراندا ءوتتى. سودان بەرى ءۇزىلىسسىز ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان بۇل سامميت ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردى ودان ءارى ۇيىستىرا ءتۇسىپ, ءوز مىندەتىن لايىقتى ورىنداۋدا.
بۇگىن باستالاتىن, يسلاماباد ءتورىندەگى ءحىىى سامميت تە لايىقتى دەڭگەيدە اياقتالادى دەپ ويلايمىز. سامميت اياسىندا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى شارالار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ۇنقاتىسۋ الاڭى قازاقستاندىقتار ءۇشىن وزدەرىنىڭ ەكونوميكا باعىتىنداعى الەمدىك جانە ايماقتىق باستامالارىن العا شىعارۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قوسا, اتالعان سامميت شەڭبەرىندە ەىۇ-عا ءمۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسۋعا قاتىستى دايىندىعى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ قىزمەتى دە باستى نازاردا بولماق.
استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن دامىتۋ بويىنشا ەىۇ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋ دا ماڭىزعا يە. بۇل حالىقارالىق قارجى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى استانادا ايماقتىق كاپيتال نارىعىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل كاپيتال نارىعى ورتالىق ازيا ءوڭىرىندەگى ءتۇرلى كومپانيالارعا ەىۇ ايماعىنداعى حالىقارالىق قارجى جانە ينۆەستيتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ قارجىلىق رەسۋرستارىن تارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
يسلامابادتاعى ەىۇ ءسامميتى كەلەر جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا استانادا وتەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيا سامميتىنە ساپالى دايىندىق جاساۋعا دا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى.
باعدات امىرەەۆ,
قازاقستاننىڭ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى