پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋى تۋرالى وي-پىكىرلەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا ماجىلىستەگى
«اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مەرۋەرت قازبەكوۆاعا جولىققان ەدىك.
– مەرۋەرت ايتقاجىقىزى, سىزگە جولداۋدىڭ قاي باعىتتارى ەرەكشە اسەر ەتتى؟
– بيزنەس-ورتادان كەلگەندىكتەن, ماعان, ارينە, ونداعى باسىمدىقتار ەرەكشە اسەر ەتتى. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جاعىنان جاڭعىرتۋ باسىمدىعى مەنىڭشە ەڭ باستى ماسەلە بولىپ تابىلادى. تسيفرلى تەحنولوگيانى قولدانۋ ارقىلى جاڭا يندۋستريا قالىپتاستىرۋ دا ناعىز بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي كەلەتىن مىندەت. ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن پرەزيدەنت ۇكىمەتكە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. مەنىڭشە, جاڭا يندۋستريانى قالىپتاستىرۋ جولىندا ونىڭ ماڭىزى وتە زور بولماق. پرەزيدەنت ونى «ەكونوميكانى جاپپاي تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرۋ تۇتاس سالانىڭ جويىلۋىنا جانە مۇلدە جاڭا سالانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى», دەپ باعالادى.
ارينە, «تسيفرلى قازاقستاندى» ىسكە اسىرۋ جەدەل ءجۇرگىزىلمەيدى. ويتكەنى, ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى, ەڭ الىس ەلدى مەكەندەردىڭ ءوزى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. ال بىزدە بۇل ءماسەلە ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. جۋىردا بولعان جالپى وتىرىستاردىڭ بىرىندە ءماجىلىس ءتوراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى قاشان شەشىلەتىنىن سۇراعان ەدى, وسى ىسكە جاۋاپتى ۇكىمەت مۇشەلەرى كۇمىلجىپ قالدى. سوندىقتان, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن بۇگىنگى كۇنى يگەرىپ كەتەمىز دەپ ايتا الماس ەدىم. الدىمەن ۇكىمەت وسى ماقساتتى يگەرە الاتىن مۇمكىنشىلىكتەردى تۋدىرىپ الۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– جالپى, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدا ءداستۇرلى سالالاردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە ايتىلدى. بۇل باعىتتا قانداي شارۋالاردىڭ اتقارىلعانى دۇرىس دەپ سانايسىز؟
– ارينە, ءبىزدىڭ وزىمىزدە قالىپتاسقان بازالىق سالالاردىڭ دامۋىنا ايرىقشا قارقىن بەرۋىمىز كەرەك. جالپى, ەكونوميكانىڭ جاڭعىرۋىنا ولاردى جەتىلدىرە تۇسپەسەك, قول جەتكىزە المايمىز. وسىعان وراي ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىقشا توقتالدى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاپپاي اۆتوماتتاندىرۋ مەن وسى زامانعى تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت بولاتىنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەگە بايلانىستى پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ الدىنا, بيزنەس-قوعامداستىقپەن ءبىرلەسە وتىرىپ, 2025 جىلعا دەيىن ءوندىرىستى جاپپاي جاڭا تەحنولوگيالارمەن جاراقتاندىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالار ازىرلەۋ مىندەتىن قويدى. بۇل – بارلىق نەگىزگى ءوندىرىس سالاسىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرۋ دەگەن ءسوز.
جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋمەن قاتار, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە جاڭا جوبالارعا دا ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, جاڭا كوزقاراس بولماسا, جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلۋى قيىن. ەلباسىنىڭ ءوزى وسى ءىستى قاتتى سىناعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كاسىپورىندارعا وراسان زور قارجى قۇيىلاتىنىن, ال ناتيجەسىندە ونىڭ ونىمدەرى سۇرانىسقا يە بولا المايتىنىن ايتقان ەدى. بۇل – وتە دۇرىس ايتىلعان سىن, ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى جاڭا جوبالارعا وراسان زور قارجى قۇيعاندا ونىڭ ءونىمىنىڭ كەيىن قانشالىقتى قاجەت بولاتىنىنا, ەكونوميكالىق جاعىنان قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنىنا زەر سالۋى ءتيىس. الدىن الا مۇقيات زەرتتەپ, سارالاپ الۋ قاجەت. مورالدىق تۇرعىدان ەسكىرگەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋدى توقتاتۋ كەرەك. سەبەبى, ولاردىڭ ونىمدەرى ەرتەڭگى كۇنى ءباسەكەلەستىككە قابىلەتسىز بولىپ شىعادى.
مىسالى, قىزىلورداداعى شىنى زاۋىتىن الۋعا بولادى. وراسان زور قارجى قۇيىلعان وسى زاۋىتتىڭ ونىمدەرى باسەكەلەستىككە الدەن قابىلەتسىز ەكەندىگى بايقالىپ وتىر.
– ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتقاندارىنا قاتىستى نە دەر ەدىڭىز؟
– ءيا, پرەزيدەنت ەكسپورتقا شىعاتىن ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. وسى قاتاردا ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2 ەسە ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بىزدەگى بارلىق ءوندىرىستىك باعدارلامالاردى, قۇرال-سايمانداردى ءبىر ماقساتقا باعىتتاپ جانە ونى باسقارۋدى ءبىر ۆەدومستۆوعا شوعىرلاندىرىپ, ەلدە «ەكسپورتتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس» ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. بۇل كەڭەس قۇرىلعاننان كەيىن ءبىرتەكتى ەكسپورتتىق ستراتەگيا ازىرلەمەك.
وسى جولداۋدان العان تاعى ءبىر وڭ اسەرىم, ەلباسى ءبىزگە بۇرىننان بەلگىلى دۇنيەلەردى جاڭا كورگەندەي الاقايلاماي, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, «ۆەلوسيپەدتى قايتا ويلاپ شىعارماي, بارلىق حالىقتارعا قاجەتتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ سۇرانىسى اراسىنان ءوزىمىز يگەرە الاتىن ءدۇنيەنى قامتىپ, سونى بارىنشا جەتىلدىرىپ شىعارۋدى تاپسىردى. سوندىقتان, ۇكىمەتتىڭ شىن ءمانىندەگى سەرپىندى جوبالاردى عانا قولداۋىن تالاپ ەتتى. ءسويتىپ, ۇكىمەت ەندى تەك سەرپىندى جوبالاردى, ەرتەڭگى كۇنى ساپالى ءونىمدەرى سۇرانىسقا يە بولىپ, وتەتىن جوبالاردى عانا قولداۋعا مىندەتتى بولىپ وتىر. وسى ءمىندەتتى ورىنداي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى حالىقارالىق جۇيەنىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەك.
– ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى مىندەت جۇكتەدى. وسى ۇدەدەن شىعا الامىز با؟
– شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە جاتاتىن ءوندىرىس ورىندارى دا حالىقارالىق جۇيەگە قوسىلىپ, ءوزىنىڭ ورنىن تابۋى مىندەت. سونىڭ ىشىندە بۇل جۇيەگە ەنۋدىڭ جولى, ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, حالىقارالىق فرانچايزينگ قۇرالدارىن پايدالانۋ. بۇل ادىستە الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق كومپانيالار وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالارىن, ءوندىرىس ۇدەرىستەرىن ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە ارىپتەستىك تارتىبىمەن بەرىپ, ونىمدەرىن جاھاندىق جۇيەگە ەنگىزەدى. مىسال رەتىندە «ماكدونالد» جانە ت.ب. ءونىمدەردى اتاۋعا بولادى. حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ستارتاپتاردىڭ («ستارت العاندار») 70 پايىزى العاشقى جىلى بانكروتقا ۇشىراسا, فرانچايزينگپەن جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ تەك 30 پايىزى عانا بانكروت بولادى ەكەن. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, تەك وسىنداي جوبالار عانا قولداۋ كورۋى كەرەك. قانشا قىمباتقا تۇسسە دە حالىقارالىق جۇيەگە قوسىلۋ ءۇشىن وسى امالعا بارعان ابزال. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز بۇل ءىستى ءوزى اتقارا المايدى. ەلباسى 2050 جىلعا قاراي ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 50 پايىزعا جەتۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويدى. بۇل – وتە جاۋاپتى مىندەت. قازىر ۇكىمەت وسى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بىرنەشە باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە.
سونىمەن قاتار, جولداۋدا ەكونوميكاداعى ۇلتتىق ءمۇددەنى قورعاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. وسىعان قاراپ, مەن بۇل قۇجاتتى بارىنشا قاعيداتتى جولداۋ دەپ سانايمىن. جالپى, ءبىز حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولعانىمىزبەن, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق مۇددەلەرىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تالعاممەن قاراۋ قاجەت. ەگەر بۇرىن ءبىز كەز كەلگەن ينۆەستورعا قۋاناتىن بولساق, قازىر ولاردىڭ اراسىنان جاڭا تەحنولوگيا اكەلەتىندەرىن, ادامدارىمىزدى جاڭا كاسىپتەرگە ۇيرەتەتىندەرىن جانە ولارعا جۇمىس بەرەتىندەرىن عانا تاڭداپ ەنگىزىپ, سولارعا عانا قولداۋ كورسەتكەنىمىز ءجون.
ارينە, ءبىز ينۆەستوردى ەلىمىزگە ەنگىزىپ, ءبىزدىڭ رەسۋرستارىمىزدى قولدانۋ ارقىلى ولاردىڭ تابىس تابۋىنا ءمۇمكىندىك بەرگەننەن كەيىن ۇلتتىق مۇددەمىزدىڭ دە ەسكەرىلۋىن تالاپ ەتۋىمىز وتە ورىندى. قازىر وسىنى ەستەن مۇلدەم شىعارمايتىن ۋاقىت جەتتى.
– شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا شەت ەل ينۆەستورلارىنىڭ ارالاسۋىمەن قاي سالانى كوتەرۋگە نازار اۋدارىلماق؟
– اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وڭدەۋ سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ءبىزدى 1,4 ملرد-تىق قىتاي مەن 145 ملن-دىق رەسەي سياقتى ەكى الىپ رىنوك قورشاپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وسى ەلدەرگە شىعارۋ ءۇشىن ولاردىڭ ساپاسىن ەسەلەپ ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تازا, باعاسىن باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەتە الۋىمىز كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزعا «جاسىل شام» جانادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى وسى ماقساتقا جۇمساۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»