كەزىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلى «كووپەراتيۆ» دەگەن سوزگە «بىرىگىپ ءادىس قىلۋ, ءبىر وداقتاس, ءبىر قوستاس, ءبىر وتتاس, قۇرداس بولۋ» دەپ انىقتاما بەرگەن. قازاق ءاۋ باستان «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى», دەپ بىرلىككە ۇندەگەن. ۇلى اباي بولسا «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ پىسىقتاعان. وتكەن عاسىرداعى جەكەشەلەندىرۋ ساياساتى كەزىندە كولحوز-سوۆحوزدار ىدىراپ, مال-ءمۇلىكتىڭ ءبولىنىپ بەرىلۋى مەن پاي ۇلەسى ناتيجەسىندە بىرەۋلەر ۇتقان, ەندى بىرەۋلەر ۇتىلعان ۇساق مەنشىك يەلەرى پايدا بولدى. ارالارىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر ارقىلى بايىپ, اۋقاتتانعاندارى دا جەتكىلىكتى.
الايدا, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى بىركەلكى دەپ ايتۋعا دا كەلمەيتىنى اقيقات. بار مالىن بازارعا شىعارىپ, پۇلداپ ءجۇرگەن شارۋا قوجالىقتارى بولماسا, كوبىسى الدىنداعى ازىن-اۋلاق تۇياقتىسىن كوبەيتە الماي اۋرە. پاي ۇلەسىنە العان ەگىستىك القابىن تەحنيكالارى جوقتىقتان يگەرە الماي وتىرعاندار قانشاما!
ءبىر كەزدەرى مال شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋدە اتاعى الىسقا كەتكەن قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەت, ءسۇت ونىمدەرىن شەت ەلدەن تاسىمالداۋى, ارينە, ماقتانارلىق ارەكەتكە جاتپايدى. سوندىقتان, وسىنىڭ ءبارىن سارالاعان ەلباسىمىز ءداستۇرلى سالانى قايتا ورلەتىپ, بەس جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ تالاپ قويىپ وتىر. كووپەراتيۆتەر قۇرا وتىرىپ ءونىمنىڭ وڭدەۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, تاۋارلاردى ساقتاۋدىڭ جانە ءوتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرىپ, 2021 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىن 40 پايىزعا كوبەيتۋ مىندەتى العا قويىلعان.
وتكەن جىلى كۇشىنە ەنگەن «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدى ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ءار ايماقتا ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. ايتالىق, تالاس ءجانە سارىسۋ اۋداندارىندا كووپەراتيۆكە ءبىرىگەمىز دەپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارى جوق ەمەس, بار. جەرگىلىكتى بيلىكتەگىلەردىڭ ءمالىمدەۋلەرىنە قاراعاندا, تالاستا 2 كووپەراتيۆ قۇجاتتارى ادىلەت ورگاندارىندا رەسىمدەلۋدە. سارىسۋدا دا سول شامادا.
شىنتۋايتىندا, كووپەراتيۆتەرگە ءبىرىگۋ, ەڭ الدىمەن, اۋىلدارداعى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك اپەرەدى جانە ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋادى, ۇشىنشىدەن, اۋىلدان قالاعا كوشۋ ۇدەرىسىنە توسقاۋىل قويىلادى دەپ توپشىلايدى عالىمدار. ءارينە, بۇل بولجامدار قۇلاققا ەنەدى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز وزگەشەلەۋ. «سىباعا», «قۇلان», «اسىق», «ىرىس» باعدارلامالارى ارقىلى ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ العان ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرىگۋگە قۇلىقتارى جوق. ال ەلدى مەكەندەردەگى ءۇي شارۋاشىلىقتارى ول «بايلارمەن» ءبىرىگۋگە ق ۇلىقسىزداۋ. جاسىراتىنى جوق, جەكەشىلەندىرەمىز دەپ ءبىز جاستاردى جالقاۋلىققا بەيىمدەپ الدىق پا دەيمىن. كوبىنىڭ ۇيدەن ۇزاپ, ماڭداي تەرىن توگىپ ەڭبەك ەتكىسى كەلمەيدى. ۇرلىق-قارلىقتىڭ دا ءبىر جاعىنان بەلەڭ الىپ تۇرعانى سودان بولۋى مۇمكىن.
ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ زاڭ, ارينە, ءبىرىگىپ ەڭبەك ەتىپ, ءونىم ءوندىرىپ, ونى ءوتكىزۋگە العىشارتتار جاساپ وتىر. الايدا, قۇرىلعالى جاتقان كووپەراتيۆتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن نىعايتۋمەن قاتار, ەڭ الدىمەن, مال جايىلىمدىقتارى مەن شابىندىقتارىنىڭ ماسەلەسىن شەشكەن دۇرىس پا دەيمىن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مويىنقۇمداعى جايىلىمنىڭ دەنى ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ قاراۋىنا ءوتىپ كەتكەن. وندا ءبۇگىنگى تاڭدا اقىعا جۇزدەگەن شارۋا قوجالىقتارى مالدارىن قىستاتادى. جاز جايىلىمدىقتىڭ دا جاي-كۇيى سوعان ۇقساس. ەرتەڭ مال وسىرەمىن, ءشوپ ورامىن, ەگىس ەگەمىن دەگەن كووپەراتيۆتەردىڭ تىعىرىققا تىرەلەتىنى ايدان انىق. ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى ماسەلەنى تۇگەندەي السا ءجون بولار ەدى. «جايىلىمدىق تۋرالى» زاڭدا «جايىلىمدىق – مەملەكەتتىك» دەلىنگەن, دەمەك ءار كووپەراتيۆتىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراي جايىلىمدى رەتتەۋگە بولاتىن شىعار. سودان كەيىن ەلباسى ءوز جولداۋىندا جەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋارمالى ەگىس القابىن 5 جىل ىشىندە 40 پايىزعا كەڭەيتىپ, 2 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ قاجەت, دەدى. ەستۋىمشە, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپ جۇيەسى قالپىنا كەلتىرىلمەك. ولاي بولعان كۇندە اقكول, ويىق, جيەمبەت سۋ جۇيەلەرىندەگى توزعان القاپتاردى قايتىپ قالپىنا كەلتىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ, كووپەراتيۆتەردىڭ يەلىگىنە ءبولىپ بەرسە ءجون بولار ەدى.
سودان كەيىن كووپەراتيۆتەردى ءونىمى ەرتەڭ وتەتىندەي باعىتتا ۇيىمداستىرعان ءجون. قۇر مال باسىن ءوسىرىپ, ونىڭ ەتىن ءوتكىزەمىن دەۋ الىسقا اپارمايدى. مىسالى, تالاس اۋدانىنداعى تامدى اۋىلىنداعى كووپەراتيۆتەر ءسۇت, كوكونىس وسىرۋمەن اينالىسسا, ونىڭ پايداسى مول بولماق. ءىرگەسىندە قالا بار, ءوندىرىس ورىندارى بار دەگەندەي. تاۋلى ايماقتار مالمەن قاتار ەگىس القاپتارىن يگەرۋمەن اينالىسسا كانە. ايتالىق, سارىسۋ اۋدانىنداعى تۇركىستان اۋىل ايماعى 10 مىڭ گەكتار القاپقا ارپا, بيداي, ماقسارى ەگىپ, ودان تەسىلى ونىمدەرىن الىپ, جىلدان-جىلعا باقۋاتتانىپ كەلەدى. تۇركىستاندىقتاردان جەرىنىڭ قۇنارلىلىعى جوعارى تالاس اۋدانىنىڭ تاۋ جوتاسىنداعى شارۋاشىلىقتار تۋرالى ازىرگە ماقتانا المايمىز. سەبەبى, ەگىس القابىن يگەرۋگە ول اۋىلداردا تەحنيكا جەتكىلىكسىز.
ارينە, نارىق ءبارىن رەتتەيدى دەگەندى ازىرگە قويا تۇرۋ كەرەك. شۇكىر, قازىر ازىق-ءتۇلىك تۇتىناتىن مەكەمەلەر جەتكىلىكتى. ەكولوگيالىق جاعىنان ەڭ تازا ءونىم شىعارىپ, «قازاقستاندىق برەندتى» قالىپتاستىرايىق دەپ ەلباسى ۇدايى ايتىپ ءجۇر. ونى جۇزەگە اسىراتىن ءوزىمىز. اللاعا شۇكىر, بيىلدان باستاپ اۋىلدا دا, قالادا دا جاڭا كاسىپپەن اينالىسامىن دەۋشىلەر 16 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە الا الادى. كووپەراتيۆتەرگە دە جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ەگەر اۋىلداعىلار جەكە باستارىنىڭ قامىن ويلاسا, مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن اۋدارتا الادى. تابىس جانە الەۋمەتتىك سالىقتار دا شەشىمىن تابادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن زەينەتاقى جارناسىن جيناقتاۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولماق. ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كووپەراتيۆتەردىڭ اياعىنان قاز تۇرىپ كەتۋى ءۇشىن 2-3 جىل سۋبسيديا تولەۋدى قالىپتاستىرسا عانا ول ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى. سوندا, شارۋالاردىڭ دا سەنىمى ارتار ەدى.
قىسقاسى, كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرىپ كۇشتى, تاربيەلى ۇجىم قۇرۋعا مۇمكىندىك اپەرەتىنىن, مەيىرىم مەن كىسىلىككە باستايتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى.
ساۋلەمباي ابسادىق ۇلى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
تالاس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
جامبىل وبلىسى,
تالاس اۋدانى,
قاراتاۋ قالاسى