تابيعاتىمىزداعى باستى بايلىقتاردىڭ ءبىرى – جانۋارلار دۇنيەسى. وسى جانۋارلار دۇنيەسىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردى كوبەيتىپ, ولاردى بىلىكتى مامانداردىڭ قولىنا بەرۋ. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 700-دەن استام اڭشىلىق شارۋاشىلىق بار. ولار ءوز جۇمىستارىن اتقارىپ جاتىر.
اڭشىلىق كاسىپ ەلىمىزدە كونە زاماننان بەلگىلى جانە ونىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ماسەلەن, ۇلتتىق اڭشىلىعىمىزدىڭ يت ءجۇگىرتۋ, قۇس سالۋ جانە ءشيتى مىلتىقپەن ءىرى اڭداردى اتىپ الۋ سەكىلدى بىرنەشە ءتۇرى بولعان.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاhاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» تاقىرىبىنداعى جولداۋىندا, دامىعان ەلدەردىڭ وزىق ستاندارتتارى مەن تاجىريبەسىن ەنگىزۋ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.
وسى ورايدا, اڭ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ ايماق تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ايماقتا تۋىندايتىن باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, اڭشىلىق ءتۋريزمى بۇگىنگى تاڭدا ەڭ بولاشاعى بار بيزنەس كوزى بولىپ تابىلادى. دامىعان مەملەكەتتەردە بۇل ماسەلە باياعىدا جولعا قويىلعان. كۇنى ەرتەڭ وتكىزگەلى وتىرعان ەكسپو-2017 كورمەسىنە استاناعا 3 ايدىڭ ىشىندە 5 ميلليوننىڭ ۇستىندە ادام كەلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بۇل ميلليونداردىڭ ىشىندە تەك ينۆەستورلار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۋريستەر دە, جۋرناليستەر دە, اڭشىلار دا بولادى. وسى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا مول ءمۇمكىندىكتەر اشاتىنىن بارىنشا پايدالانۋىمىز كەرەك. اڭشىلىق تۋريزم – ەلىمىزدى بۇكىل الەمگە تانىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
وسى ورايدا, جەر كولەمى اۋقىمدى جانە جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى كەزدەسەتىن قازاقستان ءۇشىن ەۋروپاداعى كىشكەنە عانا مەملەكەت سەربيانىڭ ءتاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋىمىزعا بولادى. سەربتەر وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ اياعىندا اڭشىلىق ءتۋريزمى تۋرالى زاڭ قابىلداپ, اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ناتيجەسىندە, سەرب ۇكىمەتى بۇل كۇندەرى وسى سالادان ميلليونداعان ەۋرو تابىس تابۋدا. ال ەندى وسى ەلگە كورشىلەس ۆەنگرياعا جىل سايىن باسقا مەملەكەتتەردەن 25-30 مىڭنان استام اڭشى-تۋريستەر كەلىپ, ارقايسىسى 3000-5000 ەۋرو كولەمىندە قارجى قالدىرىپ كەتەدى. ەسەپتەپ كورسەڭىز قىرۋار قارجى. ال وسى ەكى ەلدىڭ كولەمى ءبىزدىڭ كەيبىر ءىرى وبلىستارىمىزدىڭ دا اۋماعىنا جەتپەيدى.
بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارعا جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولىنۋدە دەپ ايتا المايمىز. ال ەگەر وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىستى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قاتىسىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا كومەگىن بەرسە, ءوز جەرىمىزدىڭ بايلىعىنىڭ قىزىعىن حالقىمىز كورەر ەدى. ەلىمىزدەگى اڭشىلىق القاپتاردىڭ جالپى اۋدانى 228 ملن گەكتاردى قۇرايدى, ونىڭ 120 ملن گەكتارى (53,0%) اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنا قاراستى. جالپى, بولاشاقتا اڭشىلىق ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءتيىمدى ءبىر سالاسى بولۋعا ءتيىس. ول جاي عانا ساۋىق-سايران, ۋاقىت وتكىزۋ ەمەس, قىپ-قىزىل پايدانىڭ كوزى. تەك سونى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك.
ال بىزدە ازىرگە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ تۇر. بۇگىنگى كۇنى اڭداردىڭ مەملەكەت مەنشىگى ەكەنىنە قاراماستان, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كوزقاراس ءارتۇرلى – ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت جان-جاقتى قولدايدى. ءارتۇرلى دوتاتسيالار, جەڭىلدىكتەر بار, ال ولار زيان شەككەن جاعدايدا ءتۇرلى كومەك, وتەماقى قاراستىرىلعان. اڭشىلىق شارۋاشىلىعىندا ولاردىڭ ءبىرى دە جوق. كەرىسىنشە, مەملەكەت شەنەۋنىكتەرىنىڭ كەيبىر ارەكەتتەرى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە كەدەرگىلەر كەلتىرۋدە. ءوتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا «جانۋارلار ءدۇنيەسى وبەكتىلەرىن, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا شەكتەۋ مەن تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ, ولاردى پايدالانۋ ورىندارى مەن مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ تۋرالى» اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كۇشىنە ەندى. وسى بۇيرىق ارقىلى بۇدان بىلاي 16 اقپان مەن 14 ماۋسىم ارالىعىندا اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىندى. ياعني, ەندى قۇستاردى كوكتەمگى اۋلاۋ بولمايدى. قازىرگى كەزدە اتالعان بۇيرىق جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر. تەك ەلىمىزدەگى اڭشىلار قوعامى ەمەس, سونىمەن قاتار, ونداعان جىلدار بويى بايلانىستارى قالىپتاسقان فرانتسيا, گەرمانيا, اۆستريا, شۆەتساريا, رەسەي, ماروككو ت.ب. كوپتەگەن شەتەلدىك اڭشىلار ۇيىمدارى كوميتەتتىڭ بۇيرىعىنا نارازىلىقتارىن بىلدىرۋدە. الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان ت.ب. وبلىستاردىڭ اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارى 20 جىلدان اسا ۋاقىت الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن بايلانىس جاساپ, ولاردان كەلەتىن اڭشىلار ءۇشىن اڭشىلىقتى جانە الدىن الا ولار ءۇشىن قۇجات رەسىمدەۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جۇمىس جاساپ كەلەدى. ال ەندى سونىڭ بارىنە اياقاستىنان تىيىم سالۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن, بۇل شەشىمنىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنا قايشى ەكەنىن ايتادى ولار وزدەرىنىڭ جولداعان حاتتارىندا.
«ءبىز بۇل شەشىمدى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدەن بەيحابار شەنەۋنىكتەر شىعارعان بۇيرىق دەپ ەسەپتەيمىز. ولار ءتىپتى, كوكتەمگى اڭشىلىق كەزىندە ۇيرەكتەر مەن اتالىق ءۇيرەكتەر اراسىندا ولاردىڭ كوپتىگىنەن ۇيرەكتەرگە ۇيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋىنە بايلانىستى قاتىناستارىن رەتتەۋ ءجۇرگىزىلەتىندىگىن بىلمەيدى. شەنەۋنىكتەر وسىلايشا براكونەرلىكتى جويامىز دەسە, بۇل دۇرىس ەمەس. جىل سايىن كوكتەمگى جانە كۇزگى ماۋسىم كەزىندە اڭشىلاردىڭ وزدەرى اڭ اۋلاۋ ەرەجەسىن بۇزاتىندارمەن كۇرەسىپ كەلەدى. براكونەرلەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىن شتاتپەن جانە اۆتوكولىكپەن قامتۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا بار-جوعى 3 ينسپەكتور, ولاردىڭ ءوزى كولىكتىڭ جانە جانارمايدىڭ تاپشىلىعىنان وزدەرىنىڭ تىكەلەي مىندەتتەرىن اتقارا الماي وتىر», دەيدى ءوزىنىڭ رەسپۋبليكا اڭشىلىق قوعامدارىنا جولداعان ۇندەۋىندە اتىراۋ وبلىستىق اڭشىلار جانە بالىقشىلار قوعامىنىڭ ءتوراعاسى عاينەت قۋانعالي.
ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. ۇكىمەتتىڭ 2015 جىلعى 25 شىلدە №969 قاۋلىسىمەن, عىلىمي ماقساتتا پايدالانۋدان باسقا, قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا كيىكتەردى اتۋ, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا 2020 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنعان. زاڭسىز كيىك اۋلاعاندار ءۇشىن وتە اۋىر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. الايدا, قاتاڭ تىيىم سالۋعا, جازانىڭ قاتاڭدىعىنا قاراماستان براكونەرلىك ءالى كۇنگە دەيىن تيىلماي وتىر.
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىنا كوڭىل اۋدارساق, ونىڭ ءون بويىنان قاراما-قايشىلىقتى اڭعارۋعا بولادى.
بۇگىنگى كۇنى اڭ اۋلاۋ ەرەجەلەرىن بەكىتۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ م.ا. 2015 جىلعى 27 اقپانداعى №18-03/157 بۇيرىعى كۇشىندە جانە قولدانىستا. وسى قولدانىستاعى اڭ اۋلاۋ ەرەجەسىنە سايكەس, كوكتەمگى مەزگىلدە اتالىق ۇيرەكتى, اتالىق بالىقتى, جىل قۇسىن, ساڭىراۋ قۇردى جانە قۇرلاردى اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن.
ال جوعارىداعى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بۇيرىعى قولدانىستاعى مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىنا قايشى. بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس. «قۇقىقتىق نورمالار» تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 10-بابىنا سايكەس ۇكىمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ تومەنگى جۇيەلەرىنىڭ بۇيرىقتارى جوعارى ساتىلارىنىڭ بۇيرىقتارىنا قاراما-قايشى كەلمەۋى ءتيىس. ياعني, كوميتەتتىڭ بۇيرىعى كۇشى جويىلماعان ءوزىنەن جوعارى نورماتيۆتىك اكتىلەرگە قايشى بولماۋى كەرەك. سوندىقتان كوميتەتتىڭ بۇيرىعى زاڭسىز, قاتە جانە ساۋاتسىز جازىلعان قۇجات.
ەندى وسى بۇيرىقتىڭ تۋىنداۋىنا قانداي نەگىز بولدى, شىنىندا دا ەلىمىزدەگى اڭ-قۇستاردىڭ تاعدىرى سونشاما قاۋىپتى جاعدايدا ما دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق مىنانى ايتۋعا بولادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ا.مەلدەبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, «مۇنداي شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وسى جانۋارلاردىڭ سانى جايلى ناقتى كوپ جىلدىق ءمالىمەتتەر قاجەت». ينستيتۋت ديرەكتورى ءوزىنىڭ سەنات دەپۋتاتتارىنا جولداعان حاتىندا, ولاردىڭ ەلىمىزدەگى اڭداردىڭ تۇرلەرىن ساقتاۋعا الاڭداۋشىلىقتارىن قولدايتىنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وبلىستارىنداعى ءتۇرلى جانۋارلاردىڭ تارالۋ جاعدايى ءارتۇرلى بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, دەگەنمەن اۋلاۋدى شەكتەيتىن جانۋارلار ءتۇرىن ناقتى انىقتاۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. ال قازىرگى بەكىتىلگەن ەرەجە بويىنشا كوكتەمگى اڭ اۋلاۋ ناۋقانىندا رەسمي تۇردە ۇيرەك اتۋعا رۇقسات ەتiلگەن ليميتتەر 5%-دان ارتىق ءبولiنبەيتىنىن ەسكەرسەك, بارلىعى 15-اق كۇنگە سوزىلاتىن كوكتەمگى قۇس اتۋ مەرزىمىندە قۇستاردىڭ جالپى سانىنا تونەتىن سونشالىقتى قاتەردىڭ جوق ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ال وسى تىيىم سالۋدىڭ اڭشىلىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتiلەرiنە كەلتىرەتىن زيانى ايتارلىقتاي.
ناعىز اڭشىنىڭ بۇگىنگى كەزدەگى باستى مىندەتى – تۋعان جەردىڭ اڭ-قۇستارىن ساقتاپ قالۋ جانە كوبەيتۋ. سوندىقتان دا اڭشى جانۋارلاردىڭ كەز كەلگەنىن اتا بەرمەيدى. ولار, اڭشىلىق قوعام مۇشەلەرى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردا جابايى جانۋارلارعا ارنالىپ ازىق دايىنداۋعا كومەكتەسەدى. وسى ازىقتار اڭداردى قىستىڭ قيىن كەزدەرىنەن امان الىپ قالادى. ءشولدى ايماقتاردا بوگەتتەر تۇرعىزىپ, سۋ قويمالارىن جاسايدى, اعزالارىندا مينەرالدى زاتتار جەتىسپەگەن كەزدە جانۋارلار جالايتىن تۇزدار قويىلادى. جىل سايىن اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىندا جانۋارلاردى ەسەپكە الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق شارالار جاسالادى. ەڭ باستىسى, جانۋارلاردى قورعايدى, زاڭسىز اڭ اۋلاۋشىلارمەن كۇرەسەدى.
ءوزىم جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان قاۋىمداستىقتىڭ باستى ماقساتى اڭشىلىققا, جالپى, اڭ اۋلاۋعا بايلانىستى قالىپتاسقان تەرىس كوزقاراستاردى ءوزگەرتۋگە باعىتتالعان. اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن تەك ەسەپسىز اڭ اتىپ, ەرىگۋ ورنى دەپ ءتۇسىنىپ, وكىنىشكە قاراي, ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جان-جانۋارلاردى قورعاۋمەن بىرگە ولاردىڭ ءتولىن ءوسىرۋ ارقىلى, ءوز تاراپتارىنان ەلىمىزدىڭ بايلىعىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتقاندارى ەسكەرىلمەيدى. وسىنداي بىرجاقتى ۇعىم اڭشىلىق پروبلەمالارىنا ۇكىمەتتىڭ سەلقوس قاراۋىنا اكەپ سوقتىرۋدا, ال مۇنىڭ سالدارى كەيىن وتە اۋىر بولۋى مۇمكىن.
ورالباي ابدىكارىموۆ,
«قانسونار» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى