ابىلقايىردىڭ اتى سۇرانىپ-اق تۇر

ابىلقايىر حان تۋرالى كەۋ-كەۋلەپ, الۋان ءتۇرلى جاعىمسىز اڭگىمەنى قوزداتقانمەن, قاجى سۇلتان ۇر­پا­عىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ور­نى ءبو­لەك. ورىس پاتشاسىنىڭ بو­دان­دى­­عىنا باس ۇردى دەۋ – ورىنسىز جا­ز­عىرۋ. سول زاماندا ورىسپەن وداق­تاسپاسا, قازاقتىڭ بولاشاق تاع­دىرى قالاي بولاتىنىن ءبىر قۇ­داي بىلەدى. ابىلقايىردان بۇرىن ورى­س پاتشاسىمەن وداقتاس بولۋعا تاۋكە حان دا ۇمتىلعان جوق پا؟ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عا­ني مەڭىلباەۆ: «تاۋكە حان رەسەيدىڭ قول استىنا كىرۋ دەگەندى وداقتاسۋ دەپ ءتۇس­ىن­گەن. ماسكەۋ مۇراعاتتارىندا (122-قور, 7-ءتىزىم, 4-ءىس) تاۋكە حاننىڭ وسى ءجو­نىن­دە جازعان حاتتارى جاتىر. وندا «ءبىز­دى قول استىڭىزعا الىڭىز. قيىن-قىس­تاۋ زاماندا ءبىر-بىرىمىزگە كومەك جاساپ, قا­ل­ماقتارمەن بىرلەسىپ سوعىسايىق. اسكەر­لە­ر­ىمدى قاي جەرگە اكەل دەيسىز, سول جەرگە اپا­­ر­امىن» دەپ جازىپتى» دەگەن دەرەكتى كەل­­تىرەدى. وسىلايشا ورىسپەن وداقتاسۋ تۋ­­رالى ماسەلە ابىلقايىردان بۇرىن دا كو­تەرىلگەن. ەندەشە, «ابىلقايىر بول­ما­عان­دا قاعاناعىمىز قارق, cاعاناعىمىز سارق بولادى دەۋ – تىم ۇشقارى پىكىر». قال­ماق پەن جوڭعار قازاققا قوقاڭداپ, اۋىل­دارعا ويران سالاتىن كەز ەمەس پە ەدى ول؟!. اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ «ۇلت­تى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قولايلى جاع­داي­دى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قاز­اق­تاردىڭ يمپەريا بيلىگىن مويىنداۋعا ءماج­بۇرلىگىن قالىپتاستىرعان تاريحي جاع­داي دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك» دەگەنىنەن ار­تىق نە ايتۋعا بولادى ابىلقايىر حان­نىڭ ورىس بوداندىعىن قابىلداۋىنا بايلانىس­تى... باسقاسىن ايتپاعاندا, ابىلقايىردىڭ بۇلانتى شايقاسىندا قازاق اسكەرىنىڭ قول­باسشىسى بولىپ سايلانۋى كەز­دەي­سوق­تىق پا؟! ءسوزىمىز جالاڭ بولما­سىن دەپ, كاسىبي تاريحشىلاردىڭ ءتو­رە­لى­گىنە ارنايى جۇگىنىپ وتىرمىز. ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عى­­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حان­گەلدى ءابجانوۆ ابىلقايىر حاننىڭ قا­زاق تاريحىنداعى ورنى حاقىندا ءتو­مەندەگىشە ويىن بىلدىرگەن-ءدى: «كاسىبي تاريح­شى رەتىندە ابىلقايىردى ايگىلى ۇلت قاي­راتكەرى دەپ پايىمدايمىن. «اقتابان شۇ­بىرىندىدان» كەيىن ورداباسىندا باس قولباسشى بولىپ سايلانۋى جانە بۇ­لانتى شايقاسىندا جەڭىسكە جەتكەن قاز­اق اسكەرىن باسقارۋى ونىڭ ەسىمىن ۇلت تا­ريحىندا ماڭگىگە قالدىراتىن وقيعالار ءتىز­بەسىنە كىرەدى. جوڭعارعا قارسى سوعىستا ابىلقايىردىڭ ەرەن ەڭبەگى بار ەكەنىن دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسىنىڭ دا, رەسمي ورىس قۇجاتتارىنىڭ دا دايەكتەۋى استە بەكەر ەمەس». «بەكەر ەمەس» ەكەندىگىنە ۇلى دالا ءتو­س­ىندەگى جەر اتاۋلارى كۋا دەپ ايتۋعا بو­لادى. ارقاداعى «قالماققىرىلعان», سو­نىڭ ۇستىمەن اعاتىن «ابىلقايىر وزە­نى», شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ ارا­سىن­دا­عى «ابىلقايىر دالاسى», قاراتاۋ قوي­­ناۋىنداعى «ابىلقايىر بۇلاعى», ال بال­قاشتىڭ وڭتۇستىگىندەگى ايگىلى اڭى­راقاي شايقاسى وتكەن وڭىردە, ىلەگە جا­قىن – حانتاۋ, ودان شۋعا قاراي سوزىلىپ جات­قان «ابىلقايىر جالى» – قاھارمان قول­باسشىنىڭ حالىق جادىندا ساقتاعان ەر­لىكتەرىن ايگىلەپ تۇر ەمەس پە! ال بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان قا­راي­­تىن بولساق, قازاق تاريحىنداعى ءوزىن­­دىك ورنى بار ابىلقايىر حاندى ۇلىق­تاۋ ءوز دەڭگەيىندە دەپ ايتۋ قيىن. اق­­توبە قالاسىنداعى ەسكەرتكىشتى ايت­پا­عان­دا, اسقاق ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ­تۋ­ر­الى ءاڭ­گىمەنىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك. ال اس­تا­نا تورىندەگى كوشەلەردىڭ بىرىنە ءابىل­قاي­ىردىڭ ەسىمىن بەرۋ بابالار ەرلىگىنە قوي­ىلعان ءبىر بەلگى بولار ەدى. ال حاننىڭ اتىن­دا الماتىدا كوشە بار ەكەن, بىراق ول اۋەزوۆ اۋدانىنىڭ قاي قيى­ر­ىندا جات­قانىن ءبىر قۇداي بىلەدى؟! ەلدىك دەگەننىڭ ءوزى وتكەن تاريحقا دە­­گەن, تاريحي تۇلعالارعا دەگەن سارابدال باعاممەن ولشەنەدى ەمەس پە! ولاي بول­سا, ابىلقايىردىڭ جوعارىدا ايت­قا­­نىمىزداي, قازاقتىڭ يگى جاق­سى­لارى مەن باتىرلارى باس قوسقان ال­قالى جيىن­دا باس قولباسشى بولىپ ساي­لانعانى تاريحقا تاڭبالانعان اقي­قات. باسقاسى باسقا, ابىلقايىردىڭ قول­باس­شى رەتىندە قازاق ساربازدارىن شا­بۋىل­عا باستاپ, جوڭعارلاردى جەڭۋگە دەم بەر­گەنىنە, رۋحىن كوتەرگەنىنە ەشكىم كۇ­مان كەل­تىرمەسى حاق. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوس­كە­لەڭ ۇر­پاقتى ەرلىك رۋحىندا باۋلۋعا تۇ­رار­لىق تۇلعانىڭ تاعىلىمى. ەندەشە, ال­ما­تىداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينس­تيتۋتىنا ابىلقايىر حاننىڭ اتى سۇ­رانىپ تۇرعان جوق پا! ...ءبىز دەۋىن دەدىك. قوعامدىق پىكىر نە دەيدى, كوپشىلىك قاۋىم نە دەيدى؟ كەلەسى گاپ سوندا. سادۋاقاس جۇباتوۆ, زاپاستاعى پولكوۆنيك استانا