بۇل ماق ۇلىق كىم-كىمگە دە كينو مەن سۋرەتتى كىتاپشالار جانە جان-جانۋارلار الەمى تۋرالى فوتوالبومداردان جاقسى تانىس بولسا كەرەك. ءبىز ونى العاش رەت 1976 جىلى قارا كۇزدە جايىق وزەنىنىڭ كاسپيگە قۇيار ساعاسىنان كورگەنىمىز بار. تەڭىز تاماعىنداعى ۆينتەر دەپ اتالاتىن جايىلما سۋ ايدىنىندا الدەبىر تىرشىلىك يەلەرى باستارى قىلت-قىلت ەتىپ ءجۇزىپ ءجۇردى. جانىمىزداعى وبلىستىق راديونىڭ ءتىلشىسى كارىم باحرەددينوۆتىڭ: «كاسپي تيۋلەنى مىنە, وسى بولادى», – دەگەنى ءالى ەسىمىزدە. «ارال مەن الاكولدە جوق, تەك مۇحيت جاعالاۋىنداعى تەڭىز بەن مۇيىستەردە عانا بار بۇلار مۇندا قايدان ءجۇر؟» – دەپ ويلاعانبىز سول كەزدە ولارعا قاراپ تۇرىپ. «جاندىك, ياكي جانۋار نەمەسە اڭ با؟» – دەگەن وي دا قىلاڭ بەرگەن سانامىزدا. كەيىن 1982 جىلعى قاراشا مەن 1988 جىلعى جەلتوقساندا گۋرەۆكە قايىرا بارعان ءىسساپارلارىمىزدا وسى يتبالىقتار توبىن كورۋ ءۇشىن تەڭىزدىڭ پەشنوە ارالىنا ارنايى سوققان كەزىمىز دە بار. 1992 جىلعى قىركۇيەكتە ولاردىڭ جاعدايىن تەڭىزدىڭ ماڭعىستاۋ ءوڭىرى جاعىنداعى جيەكتەن دە باقىلاعانبىز. اتىراۋعا 2012 جانە 2014 جىلى بارعانىمىزدا دا سول كەزدەگى مەنشىكتى ءتىلشىمىز جولداسبەك شوپەعۇلمەن بىرگە كاسپيدەگى وسى تىرشىلىك يەسىن تاعى دا كورۋدى, ونىڭ كەيىنگى كەزدەگى قيىن دا تۇسىنىكسىز جاعدايىنا جاۋاپ ىزدەۋدى ۇمىتقانىمىز جوق. سونىمەن...
كاسپي يتبالىعى ءوزىنىڭ تەگىن قازىرگى ۋاقىتتا سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت جاعالاۋىنا تۇگەل دەرلىك تاراپ كەتكەن تيۋلەندەر تۇقىمىنان الادى. ولار وسىدان ميلليونداعان جىلدار بۇرىن, ءالى كاسپي تەڭىزى پايدا بولماي تۇرعان كەزدەرى, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت پەن پاراتەتيس تەڭىزىنىڭ ارالىعىن مەكەن ەتكەن ەكەن. ال بۇدان بەس ميلليون جىل شاماسىندا قازىرگى قارا تەڭىز, كاسپي جانە ارال تەڭىزدەرى اۋماعىن الىپ جاتقان پاراتەتيس مۇحيتتان ىرگەسىن بىرتىندەپ ءبولىپ الا باستايدى. كەيىنىرەك ول الەمگە ايگىلى مۇحيتپەن ارالىقتاعى سۋ ارناسىن ءۇزگەن سوڭ, ونداعى يتبالىقتار دا ۇلى ايدىننان ءبىرجولا الشاقتاپ قالادى. بۇدان كەيىن ارادا تاعى ميلليون جىل وتكەن كەزدە كاسپي جوعارىدا اتالعان قۇرىلىمنان دا ءبولىنىپ شىعىپ, پلانەتاداعى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ باسسەينىنە اينالدى.
قازىرگى كەزدەگى كاسپي تەڭىزىن مەكەن ەتەتىن يتبالىقتىڭ زوولوگيالىق تۇرعىداعى جىكتەلۋى بىلاي. ولار جىرتقىشتار تەگىنە, سۇتقورەكتىلەر ساناتى مەن ەسكەك اياقتىلار تۇرىنە جانە اڭدار توبىنا جاتادى. بۇعان قوسا, ول الەمدەگى قۇلاعى جوق يتبالىقتار قاتارىنا كىرەدى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 120-150 سانتيمەتر بولسا, سالماعى 40-60 كيلوگرامم تارتادى. ونىڭ قورەگىن سۋ استىنداعى ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ ءجۇرەتىن ۇساق بالىقتار, نەگىزىنەن كيلكا قۇرايدى. بۇلاردى تيۋلەن 80 مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىككە سۇڭگىپ
اۋلايدى. ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمى 50 جىلعا دەيىن باراتىن ول ءاربىر 2-3 جىلدا ءبىر كۇشىك تۋادى.
ءسوز ەتىپ وتىرعان تىرشىلىك يەسىن عالىمدار مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار نەرپا دەپ تە اتايدى. وسىلاي دەلىنىپ جۇرگەن يتبالىق كاسپي تەڭىزىنىڭ بارلىق مۇيىسىنە كەڭىنەن تاراعان. بىراق مۇندا جىل مەزگىلدەرىنە قاراي جاپپاي بولىپ جاتاتىن ماۋسىمدىق ورىن الماستىرۋ كەزەڭدەرىنە بايلانىستى ولاردىڭ سۋ ايدىنىنىڭ بەلگىلى ءبىر اۋماقتارىنا كوبىرەك جينالاتىن كەزدەرى بولادى. مىسالى, جازدا تيۋلەندەردىڭ نەگىزگى بولىگى تەڭىزدىڭ سۋى تەرەڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي اۋادى. تامىزدىڭ اياعىندا سولتۇستىك پەن شىعىس بولىككە قاراي شەرۋ تارتادى. ال جاپپاي ۇدەرە كوشۋ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جۇزەگە اسادى. تاپ وسى ۋاقىتتا كاسپيدىڭ تەرىسكەي قاپتالىن جايلاپ العان تيۋلەندەر تەڭىز ارالدارىنىڭ قۇمدى شاعىلدارى مەن شىعاناقتارىن باسىپ قالادى. ولار مۇندا مۇز قاتقانعا دەيىن تىرشىلىك ەتەدى. قاڭتار ايىندا ءوزدى-ءوزى ۇلكەن توپ قۇراعان ۇرعاشى يتبالىقتار سولتۇستىك-شىعىس ايدىندا ءجۇزىپ جۇرگەن مۇز سەڭدەرىنە بەت الادى. سول جەردە قاڭتاردىڭ اياعىنان اقپاننىڭ ورتاسىنا دەيىنگى ارالىقتا كۇشىكتەيدى. ۇستەرىن جۇمساق, اپپاق تۇك جاپقان شاقالاقتار جالاڭاش مۇزدىڭ ۇستىندە جاتادى. سول كەزدە بۇل كۇشىكتەردىڭ ءاربىرىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 60-65 سانتيمەتردەي, ال سالماعى 3,5-4 كيلوگرامم توڭىرەگىندە بولادى. 3-4 اپتاعا دەيىن ەنەسىنىڭ سۇتىمەن قورەكتەنگەن ولار وسىدان سوڭ ءوز بەتىمەن ءومىر سۇرۋگە ارەكەتتەنەدى دە ناۋرىزدان باستاپ تۇلەي باستايدى. ال ءساۋىر, مامىر ايلارىندا تەڭىز بەتىنەن مۇزدار تولىق كەتكەن كەزدە, يتبالىقتار ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ توپ قۇرايدى. سويتەدى دە, تاعى دا وڭتۇستىككە شەرۋ تارتادى.
***
يتبالىقتىڭ كاسپيدەگى وسى ءبىر ەرەكشە ءتۇرى قازىر قۇرىپ كەتۋدىڭ قاۋپىندە تۇر. سوڭعى 100 جىلدا ونىڭ سانى 90 پايىزعا دەيىن قىسقارعان. ەگەر حح عاسىردىڭ باسىندا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تەڭىزدەگى تيۋلەندەر 1 ميلليوننان ارتىق بولسا, ءتيىستى ۆەدومستۆولىق مەكەمەلەردىڭ اەروتۇسىرىلىم ارقىلى انىقتاعان 1989 جىلعى دەرەكتەرى ولاردىڭ 400 مىڭ مولشەرىندە ەكەنىن, 2005 جىلى 111 مىڭعا تۇسكەنىن, ال 2012 جىلى 100 مىڭنان دا اسا الماي قالعانىن كورسەتىپ بەرىپ وتىر.
«بۇل نەلىكتەن؟» – دەگەن سۇراق تۋادى وسى ارادا. ونىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋىنىڭ سەبەپتەرى كوپ. بۇعان كەزىندە ولاردى اياماي, بەيبەرەكەت اۋلاۋدىڭ كەرى اسەرى بولدى. سودان سوڭ تەڭىزدىڭ لاستانۋى. براكونەرلەر قۇرعان اۋلاردان كەلگەن زالال دا از ەمەس. اقىر سوڭىندا تەڭىزدەگى تيۋلەندەرگە قاجەت ازىق-ت ۇلىكتىك بازانىڭ ءوزگەرۋى جاعدايدى كادىمگىدەي قيىنداتىپ جىبەردى.
ەندى اڭگىمەنى وسىلاردىڭ ال-
عاشقىسى – يتبالىقتاردى اۋلاعان كاسىپشىلىكتەردىڭ زالالى مەن زاردابىنان باستايىق. ونداي ارتەل-
دىك شارۋاشىلىقتار كاسپي سۋ ايدىنى اۋماعىندا ءتۇۋ سوناۋ 1867 جىلدان باستاپ جۇمىس ءىستەگەن. «نە ءۇشىن؟» – دەيسىزدەر عوي. تەرىسى كيىمگە, مايى سابىن وندىرۋگە قاجەت شيكىزات سول كەزدەن كۇنى كەشەگە دەيىن وتە ءوتىمدى تاۋار بولعان. ازەربايجان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سايد گۋسەينوۆ تيۋلەن اۋلاۋ ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنداعى ءار جىل سايىن 30-40 مىڭ باس كولەمىندە بولسا, حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە بۇل تسيفردىڭ 110 مىڭعا دەيىن جەتكەنىن, سودان كەيىنگى كەزەڭدە 50-40 مىڭعا ءتۇسىپ, بەرتىندە 20-15 مىڭ دەڭگەيىمەن شەكتەلگەنىن ايتادى.
ال بىزدە شە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1954 جىلى جارىق كورگەن «ساياحاتتار» كىتابىنان تابامىز. اڭگىمەنىڭ القيسساسى, 1947 جىلى سابەڭ ءوزىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنعان سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن گۋرەۆ وبلىسىنا بارادى. سوندا فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى بالىق ترەسىنىڭ ديرەكتورى كريۆوحيجين دەگەن اداممەن كەزدەسەدى. ول وتە اڭگىمەشىل, سۇراعان نارسەنىڭ ءبارىنە كىدىرمەي جاۋاپ بەرەتىن العىر باسشى ەكەن. سوزدەن ءسوز تۋىپ وتىرىپ تاقىرىپ ترەستەگى ءار جىلدارى اۋلانعان بالىق كولەمىنە كەلىپ تىرەلەدى. وعان جاۋاپ بەرگەن ديرەكتور تەڭىزدىڭ بۇل ءمۇيىسىندە سازان, قورتپا, شاباق قانا ەمەس, تيۋلەن كاسىپشىلىگى دە بار ەكەنىن ايتىپ, ناقتى ءمالىمەتتەر كەلتىرەدى. سونداعى تسيفر-
لارعا قاراعاندا, 1934 جىلى مۇنداعى شارۋاشىلىقتار 118 مىڭ يتبالىق اۋلاعان. سودان كەيىنگى ءار جىلدا جوسپار ورىنداۋ 50 مىڭنان تومەن تۇسپەي كەلىپ, 1946 جىلى كەزدەيسوق كوتەرىلەدى. كولحوزشىلار ورتالىققا 85 مىڭ يتبالىق جونەلتكەن. كريۆوحيجين وسىنى ايتادى دا: «بۇل – مول تابىس كوزى. سولاي بولا تۇرا ونى ءولتىرۋگە قيمايتىن دا ءبىر جاعداي بار», – دەيدى جازۋشىعا. «نەگە؟» «سوعىپ الۋعا كەلەتىنى كوبىنەسە ۇرعاشى يتبالىقتار. مۇز ءۇستىندەگى كۇشىگىن اينالسوقتاپ ءجۇرىپ قاپى قالادى. قاشاتىن اياعى جوق. سۋعا دەيىن كەۋدەسىمەن عانا جىلجىپ قيمىلدايدى عوي؟» «بالىقشىلار بۇل اڭدى نەمەن سوعىپ الادى؟» «جارتى قۇلاش سابى بار اعاش شوقپارمەن. ادامدار ونى وعان كەزەنە باستاعاندا, اياق-قولى جوق بەيشارا ەڭىرەپ جىلايدى». «ايانىشتى ەكەن!..» «ءبىزدىڭ اياعانى-
مىزعا بالىقشىلار قارامايدى. تيۋلەننىڭ باس سۇيەگى قاعازداي جۇقا بولادى. نۇقىپ قالساڭ... قىلجيا كەتەدى».
وسىلاي دەگەن كريۆوحيجين جازۋشىنى «جىڭعىلدى» كولحوزى ورنالاسقان تەڭىز جاعالاۋىنا اپارادى. سويتەدى دە, ات شانامەن مۇز ۇستىنە جەتكىزەدى. سابەڭ مىنە, وسى جەردە تيۋلەننىڭ قانداي قاتىگەزدىكپەن اۋلاناتىنىن ءوز كوزىمەن كورەدى. قورقىنىشتى ءارى ايانىشتى ول وقيعانى قالامگەر ونە بويى ءتىتىركەنە وتىرىپ بىلاي باياندايدى. «...جۇگىرگەن كىسىلەردى بايقاپ قالعان يتبالىق زارلانىپ قويا بەردى. قاسىنا كەلسەك, كوزى ءۇپ-ۇلكەن, قاپ-قارا, ءموپ-ءمولدىر ەكەن. كوز جاسىنىڭ تامشىلارى دا ءىرى. داۋى-
سى جاڭا تۋعان بالانىڭ جىلاعانى سياقتى. مونشاق-مونشاق كوز جاسىن توگىپ جىلاپ تۇر... مەن تەرىس قاراپ كەتتىم... «ءبىتتى!» – دەگەن داۋىس ساپ ەتتى قۇلاعىما. جالت قاراسام, جاڭاعى تيۋلەننىڭ مۇرنىنان قان دىردەكتەي اعىپ, ءولىپ جاتىر».
سابەڭ بايانداعان وقيعادا ەش جاڭساقتىق جوق. جازۋشى سول ساتتەگى جاعدايدى وتە ءدال بەرگەن. وعان دالەل ءوزىمىزدىڭ 1992 جىلى فورت-شەۆچەنكوداعى مۇراجايدان كورگەن كارتينامىز. مامىر ايى-تىن. سول كەزدەگى ماەك-ءتىڭ باس ينجەنەرى ۆ.شكولنيك: «اقتاۋداعى اتوم ەلەكتر ستانساسى زيانسىز. قاراقياداعى ۋران كارەرىنىڭ ەلگە ەش زالالى جوق», – دەپ الماتىداعى باق وكىلدەرىن شاقىرىپ, باسپاسوز تۋرىن وتكىزگەن. جيىن سوڭى كەتىكتەگى تاراس شەۆچەنكو تۇرعان ۇيشىك پەن ول وسىرگەن قاراعاشتى كورۋگە ۇلاسقان. ءبىزدى سونداعى مۇراجاي زالىندا ءىلۋلى تۇرعان ۇلكەن سۋرەت سەلك ەتكىزگەن ەدى. مايلى بوياۋمەن سالىنعان كارتينا «كاسپيدەگى تيۋلەن اۋلاۋ» دەپ اتالادى. تاڭ بوزارىپ اتىپ كەلە جاتىر. مۇز ءۇستىن سەلدىر تۇمان جاپقان. كۇن بۇلىڭعىر. سەڭ ۇستىندە قولدارىنا سويىل ۇستاعان ادامدار ءجانە قايدا قاشارىن بىلمەي جانتالاسقان يتبالىقتار بەينەلەنگەن. دەتال-شتريحتار مىناداي. باس سۇيەگى بىت-شىت بولىپ, كوزى شاراسىنان شىققان اتا تيۋلەن... بۇزىلعان مۇرنى جاعىنىڭ ىشىنە كىرىپ, كوزى اعىپ تۇسكەن انا تيۋلەن... ومىرگە كەلگەنىنە ءبىر اي بولماي جاتىپ ميى شاشىلعان, ءسويتىپ: «مەنىڭ جازىعىم نە؟» – دەگەندەي كوككە قاراپ قيمىلسىز قالعان بالا تيۋلەن... مۇز ءۇستى قىزىل الا قان. سۇمدىق قورقىنىشتى كورىنىس. قاتىگەز, جابايى ارەكەت. ەكسكۋرسوۆودتان سۇراپ بىلدىك, كارتينا كومپوزيتسياسى ومىردەگى وقيعادان الىنىپتى. «بۇل جاعداي 50-جىلداردىڭ باسىندا وسىنداعى قۇلالى ارالىندا بولعان», – دەدى مۇراجاي قىزمەتكەرى. سونداعى ءبىر كۇن ىشىندە جاسى بار, جاسامىسى بار 10 مىڭ يتبالىق اجال قۇشىپتى.
...قۇجاتتارعا قاراپ وتىرساق, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جوسپارلى تۇردەگى تيۋلەن
اۋلاۋ تاپسىرماسى 60-80-جىلدار ارالىعىندا باسەڭدەي باستاپتى. بۇعان سول كەزدەگى رسفسر, ازەربايجان جانە قازاقستان عالىمدارىنىڭ دابىلى, يتبالىقتان الىناتىن ماي مەن تەرىگە بالاما شيكىزاتتاردىڭ تابىلۋى اسەر ەتكەن ءتارىزدى. ال 90-جىلدارى... وداقتىڭ ىدىراۋى, سوعان بايلانىستى ءتۇرلى مەكەمەلەر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى تيۋلەن اۋلاۋ كاسىپشىلىگىنىڭ قاجەتسىز ەكەنىن كورسەتتى. سودان باستاپ مۇنىمەن شۇعىلداناتىن كاسىپشىلىكتەر تاراپ, ولاردىڭ شحۋنا, بارجا, قايىقتارى فورت-شەۆچەنكو ايلاعىندا ەش ارەكەتسىز تۇردى دا قويدى. ءشىرىپ, توت باسقان سوڭ مەتالل قالدىعىنا وتكىزىلدى. ءسويتىپ, تيۋلەن اۋلاۋ توقتاتىلدى. بىراق مۇز ۇستىندەگى وسى «اڭشىلىق» ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەيكۇنا, مومىن تەڭىز اڭىنا قانشا قيانات كەلتىردى دەسەڭىزشى. وعان جوعارىداعى اششى مىسالدار كۋا.
* * *
جوعارىدا ءبىز يتبالىقتاردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە زيانىن تيگىزىپ جاتقان تەڭىزدىڭ لاستانۋى دەگەن پىكىر ايتقان ەدىك. ەندى سوعان كەلەر بولساق, ماسەلە بىلاي. كاسپي سۋى اۋىر مەتالداردان قۇرالاتىن ۋلى حيميكاتتاردىڭ اسەرىنەن, سونداي-اق, سۋ قۇرامىنا جات ەلەمەنتتەر تۇرلەرىنەن ب ۇلىنۋدە. ال ول قايدان كەلەدى؟ بۇعان انتروپوگەندى جانە تابيعي دەپ اتالاتىن ەكى فاكتور اسەر ەتەتىنىن ايتادى 2013 جىلى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى شىعارعان «كاسپي ايماعى: كوكەيكەستى پروبلەمالار» اتتى جيناقتا. مۇنىڭ بىرىنشىسىنە ادامنىڭ تىرشىلىككە قاجەت وندىرىستىك-شارۋاشىلىق ارەكەتتەرى, مىسالى, ءسوز ەتكەن وڭىردەن مۇناي-گاز ءونىمى سياقتى مينەرالدىق بايلىقتاردى الۋ كەزىندەگى تەڭىز سۋىنىڭ ءب ۇلىنۋى جاتادى. تابيعي فاكتور دەپ اتالاتىن ەكىنشى سەبەپتى ءبىز تەڭىز دەڭگەيىنىڭ شەكتەن تىس كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنان ىزدەستىرەمىز. وسىنىڭ سالدارىنان كاسپيدىڭ اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرلەرىندەگى جاعالاۋعا جاقىن جەرلەرى سۋ استىندا قالۋدا. ال بۇل دەگەن كەشەگى مۇناي وندىرگەن ۇڭعىما-سكۆاجينالار, ونداعى كەنتتەردىڭ شايىندى سۋلار جيناقتالعان توسپا-كاتاكومبالارى مەن ۋراننىڭ اشىق قالعان كارەرلەرى جانە اۋىل توڭىرەگى مەن مال فەرمالارى جانىنداعى توبە-توبە بوپ ۇيىلگەن قوقىستار دەگەن ءسوز. وسىلاردىڭ ءبارى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى سۋ استىندا قالىپ, ايدىندى لاستاۋدا. مۇنىڭ سالدارى يتبالىقتاردىڭ يممۋنيتەتىن السىرەتىپ, ولاردىڭ اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلار تاراتۋدا. ونىڭ دالەلى 1999 جىلدان بەرى ۇرعاشى تيۋلەندەردىڭ بەدەۋلىككە ۇشىراۋى جانە وقتىن-وقتىن قىرىلىپ قالۋى.
ءسوزىمىز قۇرعاق, جالاڭ بولماس ءۇشىن ءبىز مىناداي بايانداۋ تاسىلىنە كوشۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ول – كاسپي سۋى لاستانۋىنىڭ «كۇناكارى» – انتروپوگەندى جانە تابيعي فاكتورلار تىزبەسىنىڭ بارىنە ەمەس, باستى-باستى ەكەۋىنە ءبىر-بىردەن مىسال كەلتىرۋ. سوندا اڭگىمە ناقتى بولماق. ولاي بولسا, ءبىرىنشى, تەڭىزدەن الىناتىن مۇنايدىڭ سول وندىرىلگەن جەر نەمەسە سۋعا اسەر ەتەتىن «اتتەگەن-ايىنان» باستايىق. بۇل تۋرالى وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عالىم جانۇزاق اكىم تيۋلەندەردىڭ ماڭعىستاۋ جاعالاۋلارىنداعى كەزەكتى قىرىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان ءباسپاسوز كلۋبى وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى پىكىرالىسۋدا بىلاي دەگەن-ءتىن.
«تەڭىزدەر مەن ارالدارداعى مۇناي ءوندىرۋ كەزىندە اپاتتى جاعدايلار بولىپ تۇرادى. ماسەلەن, «ەنرون» كومپانياسى الياسكادا 50 مىڭ توننا مۇنايدى توگىپ الدى. مەكسيكا شىعاناعىندا دا سونداي وقيعا بولدى. «بريتيش پەترولەۋم» انتاركتيكادا جاعالاۋىندا ونداعان مىڭ توننا قارا التىنىن مۇحيتقا كەتىرىپ قويدى. «وزىق تەحنولوگيا» دەپ قانشا ماقتاساق تا تەحنيكانىڭ اتى – تەحنيكا. ەڭ تازا دەگەننىڭ وزىندە مۇنايدىڭ 0,1 پايىزى سىرتقا توگىلىپ وتىرادى ەكەن. ەگەر ءبىز, مىسالى, جىلىنا كاسپيدەن 100 ميلليون توننا ءونىم وندىرسەك, ەشقانداي اپات بولماعان كۇننىڭ وزىندە سونىڭ 10 مىڭ تونناسى تەڭىز سۋىنا تەحنولوگيالىق قالدىق بوپ جايىلادى دەگەن ءسوز. ەندى: «ال سول, ياعني, شارتتى تۇردەگى جوعارىدا اتالعان 10 مىڭ توننانىڭ ەكولوگياعا قانداي زيانى بولۋى مۇمكىن؟» – دەگەن سۇراققا كەلەيىك. ءبىر عانا مىسال, اشىق مۇحيتقا شىعىپ جاتقان مەكسيكا شىعاناعىندا ونداعان مىڭ توننا مۇناي توگىلگەندە, سونىڭ زارداپتارىن جويۋعا 10 جىل ۋاقىت كەتكەن. ال, كاسپي تۇيىق تەڭىز ەكەنى بەلگىلى. ەكىنشى, قازاقستاننىڭ اكۆاتورياسى مۇندا وتە تاياز. تەرەڭدىگى 2-15 مەتر ارالىعىندا. باسقاسىن بىلاي قويىپ, جوعارىداعى ەكى جاعدايدى ەسكە العاندا, تەڭىزدەگى ءتىرشىلىك يەلەرىنىڭ قازىرگى احۋالىنا وسىلاردىڭ ءوزى وتە اۋىر ءتيىپ جاتىر-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىڭ».
ەندى كاسپيدىڭ لاستانۋىنا تابيعي فاكتور تۋدىراتىن كوڭىلسىز كورىنىستەردەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. ول – تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى قايراڭدا قالىپ قويعان مۇناي ۇڭعىما-سكۆاجينالارى. جاسىراتىنى جوق بۇلار ابدەن پايدالانىلىپ بولعان دەگەننىڭ وزىندە ونىڭ ارقايسىسىندا قالدىق قارا ماي جانە جيناقتالىپ قالعان گاز بار. بۇل – قاتەر. قاۋىپ. نەگە دەسەڭىز, مۇنداي ۇڭعىما-سكۆاجينالار باياۋ جارىلاتىن مينالار سياقتى. ءبىر كۇنى قۇبىرلاردىڭ اسىعىس بەكىتىلگەن تۇسى تەسىلىپ, مۇناي مەن گازدىڭ بۇرقاعى اتقىلاۋى مۇمكىن. ال ول دەگەن تەڭىزدەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قىرىلۋى, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن بالىقتار مەن تيۋلەندەردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋى. مۇنى ءبىز ەمەس, وسى ءىستىڭ مامانى, بۇرىڭعى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن شپانوۆ ايتىپ وتىر. 2014 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندەگى ءتيىستى ۆەدومستۆولارعا جولداعان حاتىندا ول تومەندەگى جايلاردى اشىنا باياندايدى.
«...ولاردى (مۇناي تەلىمدەرىن – اۆت.) قۇرلىقتا بۇرعىلادى. الايدا, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلگەن 90-جىلدارى ۇڭعىما-سكۆاجينالاردىڭ ءبىر بولىگى سۋ استىندا قالدى. 2004 جىلى بۇلاردىڭ قاۋىپتى دەگەندەرىن جويۋ باعدارلاماسىنا مەملەكەت 3 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. بەس جىل ىشىندە 47 ۇڭعىما جويى-
لىپ ۇلگەرىلدى. 2009 جىلدان باستاپ جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ توقتاتىلدى. قازىرگى كەزدە قانشا ۇڭعىما-سكۆاجينانىڭ بار ەكەنىن ەشكىم ءبىلمەيدى, ويتكەنى, ەشقانداي زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن جوق. ءارتۇرلى دەرەك كوزدەرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا, تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە تسيفرلار 1400-دەن 2000-عا دەيىن وزگەرىپ تۇراتىنىن ايتادى. قاراۋسىز قالعان ۇڭعىمالاردىڭ ماسەلەسى تەك اتالعان وبلىستا وتكىر بولىپ تۇرعان جوق. بۇل كورشىلەس ماڭعىستاۋ وڭىرىندە دە ءماز ەمەس. وندا 229 ەسكى ۇڭعىما سۋ استىندا قالعان. بۇل مۇنايلى ايماقتىڭ ورتاق قاسىرەتى.
ماماندار 10 جىلدا مەتالدىڭ توت باساتىنىن ايتادى. سونداي جاعدايدا ءبىر كەزدەرى اسىعىس جاۋىپ كەتكەن ۇڭعىمالاردىڭ قۇبىرلارى ەرتە مە, كەش پە تەسىلۋى مۇمكىن. اسىرەسە, تۇزدىلىعى جوعارى سۋ ورتاسىندا تۇرعاندارى وتە قاۋىپتى. سونداي ۇڭعىمالاردان مۇنايدىڭ اعۋى وڭتۇستىك – باتىس, تاجىعالي جانە پريبرەجنىي كەن ورىندارىندا بولدى. ولاردى كونسەرۆاتسيا جاساۋ وراسان كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى».
مىنە, سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركىن شپانوۆ شىرىلداعانداي, كاسپي سۋى لاستانۋىنىڭ كوكەسى قايدا جاتىر؟ بۇعان انىقتاما بەرۋ ارتىق قوي دەپ ويلايمىز. ءبىزدى تولعاندىراتىنى: «وسىدان 2,5 جىل بۇرىن كوتەرىلگەن سول ماسەلە العا جىلجىدى ما؟» – دەگەن ساۋال. قاراجات ءبولىنىپ, جۇمىس قولعا الىنىپ جاتسا, ونى قازىرگى توپان-سەل اقپاراتتاردىڭ ىشىنەن نەگە كورمەيمىز, قالاي ەستىمەيمىز؟ مۇمكىن ۇكىمەت بۇل باعىتتاعى ءىس-شارانى ونشا دابىرا قىلماي اتقارىپ تا جاتقان شىعار. بىراق, بىزگە بەلگىلىسى, وسى ۋاقىتقا دەيىن «باياۋ جارىلاتىن ءۇنسىز مينا» – 2000 ۇڭعىما-سكۆاجينانىڭ ءبارىن تاستاي عىپ تولىق بەكىتىپ ۇلگەرمەگەنىمىز انىق. سەبەبى, ونىڭ الدىنداعى, ياعني, 2004-2009 جىلدارى بار بولعانى 47 ۇڭعىما ارەڭ جابىلىپ, قاۋىپسىزدەندىرىلدى عوي. ال مىنا 2000 مىڭ سكۆاجينا...
...ءجا, ماقالامىزدىڭ باسىندا ءبىز كاسپيدەگى يتبالىقتاردىڭ مۇشكىل جاعدايىنا اسەر ەتەتىن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ قاتارىنا تيۋلەندەر تالعاجۋ ەتەتىن قورەكتىك زاتتاردىڭ ازايىپ كەتۋىن دە قوسقان ەدىك. ەندى سول جونىندەگى ويىمىزدى شيىرىپ ايتايىق تا اڭگىمەمىزدى اياقتايىق. ول بىلاي. ەگەر بۇرىن مۇنداعى يتبالىقتار نەگىزىنەن وسى سۋداعى كيلكالاردىڭ الۋان تۇرلەرىمەن قورەكتەنىپ كەلسە, قازىر كوبىنە-كوپ بۇزاۋباس بالىقتاردى تالعاجۋ ەتەتىن بولدى. ال كاسپي كيلكالارى 2002 جىلى تەڭىز تۇبىندەگى سەيسميكالىق وزگەرىسكە بايلانىستى كەزدەيسوق شىعىپ كەتكەن گازدان قاتتى زارداپ شەكتى. ءسويتىپ, ولاردىڭ مولشەرى بىردەن 40 پايىزعا كەمىپ كەتتى. سول سەبەپتى, بۇگىنگى تاڭدا يتبالىقتاردىڭ وزدەرىنە قاجەتتى مولشەردەگى كالوريانى ۇستاپ تۇرۋى ءۇشىن بۇرىنعىعا قاراعاندا, ەكى ەسە كوپ كۇش جۇمساۋىنا تۋرا كەلىپ وتىر. بۇدان كەيىن ولار ازباعاندا قايتسىن!
مىنە, وسىنداي انتروپوگەندى جانە تابيعي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان كاسپي تەڭىزىندەگى تيۋلەندەر سوڭعى 16 جىلدا 5 رەت قىرىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى 2000 جىلعى كورسەتكىش ادام شوشىرلىق. سونداعى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان جاعالاۋلارىنان يتبالىقتاردىڭ 30 مىڭنان استام ءولى دەنەسى تابىلدى. ونىڭ 10 مىڭى قازاقستانعا قاتىستى سۋ ايدىنىنان شىققان. ستاتيستيكا سودان كەيىن تەڭىزدىڭ ءبىز جاقتاعى بولىگىنەن 2001 جىلى 6 200-دەي, ال 2006 جىلى 1000-عا جۋىق تيۋلەننىڭ ولگەنىن ايتادى. 2012 جىلعى تسيفردا ناقتىلىق جوق. ونى ماماندار ءدوپ باسىپ ايتا الماي وتىر. بۇل جەردە ءبىز تەڭىزدەگى زارداپ شەككەن باسقا تىرشىلىك يەلەرىن اۋىزعا العىمىز كەلمەيدى. اڭگىمە تەك تيۋلەندەر تۋرالى بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى دەمەسەك تە دەنى كاسپي سۋى لاستانۋىنىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن ءبىر جەردە 1,5, ەكىنشى جەرلەردە 4,8 ەسە ارتىپ كەتكەندىگىنەن تۋعان كەلەڭسىزدىك ەكەنى انىق.
كاسپي تيۋلەنى... ول ەكونوميكالىق جاعىنان سونشالىقتى پايدالى دەمەسەك تە, ءتۇر رەتىندە باعالى اڭ عوي. ورتالىق ازيادا جوق, قازاقستاننىڭ باتىسىندا عانا بار, وزىندىك ەرەكشەلىككە يە تىرشىلىك يەسى. ول سونىسىمەن قۇندى. بۇگىندە وسى بەيكۇنا, مومىن جانۋار قامقورلىققا ءزارۋ. اقىن قادىر اعا مىرزا-ءالىنىڭ «قىزىل كىتاپ» اتتى پوەماسى ەستەرىڭىزدە مە؟ وندا اۆتور: «مىنا قىرى قازاقتىڭ, انا قىرى. قىزىل قىرمان بۇگىندە, قالا ءبىرى. قايدا كەتتى, كىم ماعان ايتادى ەندى. اتىراۋدىڭ قۇلانى – وناگرى؟! جەر ايتادى وسىلاي, كۇن ايتادى. كۇن ايتادى, كوڭىلدى مۇڭايتادى. اقتوبەدە ءبىر كەزدە ءپىل بولعانىن, كىم بىلەدى بۇگىندە كىم ايتادى؟! ايلا كوپ-ءتى ادامدا, ايلا كوپ-ءتى. ايلاسىنا تالايدى ايعاق ەتتى. قىلىش ءتىستى جولبارىس – جەرلەس ءبىزدىڭ, ايتىڭدارشى, اعايىن, قايدا كەتتى, – دەپ كەلىپ, – قارا جەردى جىلاتىپ, ەڭىرەتىپ, كەتتى سولاي درونتتىڭ ءومىرى ءوتىپ. ەكى عاسىر بۇرىن ءبىز ەڭ اقىرعى, سۋسيىردى ولتىردىك موڭىرەتىپ», – دەمەي مە؟! سول ايتقانداي, كاسپي يتبالىعىن دا ەڭىرەتىپ جىلاتىپ, جوق قىلىپ الىپ, وكىنىپ جۇرمەيىك.
جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ وبلىسى