قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 25 قاڭتارداعى ۇندەۋىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا قاراپ, قاجەتتىلىككە بايلانىستى ەل كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بولاتىن. زاڭ جوباسىن قوعامدىق تالقىلاۋعا ءبىر اي ۋاقىت بەرىلگەنىن ءبىز بىلەمىز. ەل تالقىلاۋىنا تۇسكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان پرەزيدەنتى وكىلەتتىكتەرىنىڭ بولىگىن پاريتەتتى نەگىزدە ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرۋ. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس, ول جايىندا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بىرنەشە رەت اتاپ ايتقان بولاتىن.
ۇسىنىلىپ وتىرعان ءوزگەرىستەرگە سايكەس, مينيسترلەر كابينەتىنە, ياعني ۇكىمەتكە ەكونوميكا سالاسىندا كوبىرەك وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ دامۋ كەزەگىندەگى زامان تالابىنىڭ زاڭدىلىعى جانە ول رەسپۋبليكامىزدىڭ ساياسي دامۋىن جاڭا كەزەڭگە شىعارادى. ەلباسى ايتقانداي, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ءبىرى ۇكىمەتتىڭ بۇدان دا اشىق جۇمىسىن قاراستىردى. وسىلايشا, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ, قاۋىپسىزدىگىنىڭ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ءازىرلەۋ جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇيىمداستىرۋ قازاقستاننىڭ ۇكىمەتىنە بەرىلەتىن بولادى.
ەگەر بۇرىن ۇكىمەت مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تەك دايىنداعان بولسا, ەندى ءوزى دايىنداپ, بەكىتىپ, جۇزەگە اسىرادى. بۇل جاعدايدا ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىستارىنا پرەزيدەنتتىڭ كەلىسىمى قاجەت بولادى. وسى جەردە, ءسوزسىز اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءرولى كۇشەيەدى, دايىندالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا اتقارۋشى ورگان پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتىن بولادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەرگە سايكەس, ۇكىمەتتىڭ ءوزىنە ونىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردى قۇرۋ مەن تاراتۋ قۇقىعىن يەلەنىپ جانە ولاردىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ جانە بوساتۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ كەلىسىمىمەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتىلاتىن بارلىق ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن تولەۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك الادى. ۇكىمەت باسشىسى پرەزيدەنت پەن پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇكىمەتتىڭ باستى باعىتتاعى قىزمەتتەرى مەن بارلىق جاۋاپتى شەشىمدەرى تۋرالى باياندايتىن بولادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇكىمەت ءرولىنىڭ كۇشەيتىلۋىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا ماڭىزى ارتادى. ويتكەنى, ۇكىمەتتىڭ باعدارلامالارىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىراتىن – ءدال سول مەملەكەتتىك ورگاندار.
اتاپ وتەتىن جاعداي, وسىنىڭ ءبارى بىرىككەندە اتقارۋشى بيلىكتىڭ جانە ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيىپ, ماڭىزدى, كۇندەلىكتى ەكونوميكالىق دامۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا قاجەتتى وكىلەتتىكتەرمەن قامتىلادى. مۇنداي اۋقىمدى وكىلەتتىكتەر ۇكىمەتتىڭ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. بۇل – باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جانە قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قيسىندى جالعاسى.
ەلباسىنىڭ ۇندەۋى جاريالانعان كۇننەن باستاپ, ەل كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر قوعامنىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى» دەلىنگەن. وسىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى» دەگەن سوزدەردى «ءاربىر» سوزىمەن اۋىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. ولاردىڭ اراسىندا ازاماتتىق بەلسەندىلەر, قوعام قايراتكەرلەرى, ساياساتكەرلەر مەن ونەر ادامدارى بار. مۇنى وسى وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماعىناسىن زاڭدى تۇرعىدان تولىق تۇسىنبەۋدەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي دەپ ويلايمىز. مەن زاڭگەر رەتىندە 26-باپقا ەنگىزۋگە ۇسىنىلعان وزگەرىستەر شەتەلدىكتەردىڭ جانە ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ تەڭدىگىن, مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى ادىلەتتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى جانە دەر كەزىندە جاسالىپ وتىرعان قادام دەپ پايىمدايمىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ءوزىنىڭ مۇلكىن, نەمەسە قارجىسىن ينۆەستيتسيا رەتىندە اكەلىپ وتىرعان شەت ەل ازاماتتارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وزدەرىنىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قورعالىپ وتىرعانىن سەزىنۋلەرى كەرەك ەمەس پە؟ رەسپۋبليكانىڭ ازاماتى ءوزىنىڭ ازاماتتىعىنا وراي قۇقىقتارعا يە بولىپ, ءمىندەتتەر اتقارادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 12-بابىنا سايكەس, كونستيتۋتسيادا, زاڭداردا جانە حالىقارالىق شارتتاردا وزگەشە كوزدەلمەسە, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسپۋبليكادا ازاماتتار ءۇشىن بەلگىلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, سونداي-اق, سوعان ءسايكەس مىندەتتەر دە اتقارادى.
وسى ەرەجە ازاماتتىق زاڭنامادا ءارى قاراي ناقتىلانعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 12-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, باسقا مەملەكەتتەردiڭ ازاماتتارى, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار «جەكە تۇلعالار» دەگەن ۇعىمعا ەنگىزىلىپ وتىرعانىن زاڭگەرلەر جاقسى بىلەدى. ەگەر وسى كودەكستە باسقاشا بەلگiلەنبەسە, بۇل تاراۋدىڭ ەرەجەلەرi بارلىق جەكە تۇلعالارعا قولدانىلادى دەپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەت ەل ازاماتتارى قۇقىقتىق ءمارتەبەسى جاعىنان قازاقستان ازاماتتارىمەن تەڭ جانە بىردەي نەگىزدە مىندەتتەرگە دە يە. وسى ايتىلعان ەرەجە ازاماتتىق كودەكستىڭ 3-بابىنىڭ 7-تارماعىندا جازىلعان.
ەگەر زاڭ قۇجاتتارىندا وزگەشە كوزدەلمەسە, شەتەلدiك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار ازاماتتىق زاڭداردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن زاڭدى تۇلعالارى ءۇشiن قانداي قۇقىقتار مەن مiندەتتەر كوزدەلسە, ناق سونداي قۇقىقتارعا يە بولۋعا قۇقىلى جانە سونداي مiندەتتەردi ورىنداۋعا مiندەتتi دەپ كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وزگەرىستەر وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ ەنگىزىلۋدە. بۇل كونستيتۋتسيادا وسىعان دەيىن بار بولعان كەپىلدىكتەردى ناقتىلاۋ, ال قۇقىقتىق قاتىناستا ەشتەڭە وزگەرمەيدى.
ەندى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. قازىر قولدانىستاعى زاڭنامالارعا جۇگىنسەك, جەر م ۇلىك بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل جەردە جوعارىدا اتالعان 26-باپقا بايلانىستى ەشقانداي سۇراقتار تۋىنداماۋى كەرەك. ەگەر ازاماتتىق كودەكستىڭ 115-بابىنا سۇيەنسەك, وندا ازاماتتىق قۇقىق وبەكتىلەرىنىڭ تۇرلەرى كورسەتىلگەن. مۇلiكتiك يگiلiكتەر مەن قۇقىقتارعا (مۇلiككە) زاتتار, اقشا, سونىڭ iشiندە شەت ەل ۆاليۋتاسى, قارجى قۇرالدارى, جۇمىس, قىزمەت, شىعارماشىلىق-ينتەللەكتۋالدىق قىزمەتتiڭ وبەكتiگە اينالعان ناتيجەلەرi, فيرمالىق اتاۋلار, تاۋارلىق بەلگiلەر مەن بۇيىمدى دارالاندىرۋدىڭ وزگە دە قۇرالدارى, مۇلiكتiك قۇقىقتار مەن باسقا دا مۇلiكتەر جاتادى. كەڭ ماعىنادا م ۇلىككە اتالعان وبەكتىلەردىڭ بارلىعى جاتادى.
مۇنداي تۇعىرناما بىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان جانە زاڭگەرلەردىڭ اراسىندا وسىعان بايلانىستى تولىق تۇسىنىستىك بار. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جەرگە قاتىستى ماسەلەگە كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابى, جەر كودەكسىنىڭ نورمالارى جانە بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى جەكە تۇلعالارعا جەر تەلىمىن بەرۋگە زاڭنامالىق شەكتەۋلەرى بار باسقا دا زاڭداردىڭ نورمالارى قولدانىلادى. وعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەشقانداي زاڭناماسىندا شەت ەلدىڭ ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە جەردى بەرۋ كورسەتىلمەگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جەر بويىنشا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك ونى جالعا بەرۋ تۋرالى بولدى. سوندىقتان اركىمنىڭ زاڭدى يەلەنگەن م ۇلىكتىك قۇقىعىنا ەرەجەلەردى ناقتىلايتىن كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردىڭ تولىق جانە زاڭدى نەگىزدەمەسى بار دەپ پايىمدايمىز.
ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ەركىن ءدۇسىپوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور