كەشە نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن ءماجىلىستىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا بەكىتىلگەن كۇن تارتىبىنە سايكەس بەس ماسەلە قارالدى.
2017-2019 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قاراۋعا كۇن ءتارتىبى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ ۋاقىتى بەلگىلەنۋگە ءتيىستى ەدى, الايدا, قۇجاتتى جۇرگىزۋشى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلجان قاراعۇسوۆا قورىتىندىنىڭ ءازىر ەكەنىن جەتكىزىپ, ماڭىزدىلىعى جوعارى بولعاندىقتان, زاڭ جوباسىنىڭ ءوزىن جەدەل قاراۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتار بۇل ۇسىنىستى ءبىراۋىزدان قولدادى.
زاڭ جوباسى تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جانە ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ بايانداما جاسادى. باياندامالاردا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ جانە 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا انىقتالعان ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ەنگىزىلىپ وتىرعانى جەتكىزىلدى.
ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى بۇرىنعىدان 553,7 ملرد تەڭگەگە ارتىق كورسەتىلىپ, 2017 جىلعا بارلىعى 4 891,9 ملرد تەڭگە بولاتىنى جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان سالىقتىق تۇسىمدەر مەن مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ەسەبىنەن قول جەتكىزىلەتىنى بولجانعان. ال بيۋدجەت شىعىستارى 2 615,1 ملرد تەڭگەگە ارتىپ, 11 176,4 ملرد تەڭگەگە جەتكىزىلىپ وتىر.
تۇزەتۋلەردىڭ ناتيجەسىندە 2017 جىلعا ارنالعان ناقتىلانعان بيۋدجەتتىڭ پارامەترلەرى مىناداي بولدى: تۇسىمدەر – 9 628,5 ملرد تەڭگە (ترانسفەرتتەردى قوسا العاندا), شىعىستار – 11 176,4 ملرد تەڭگە, بيۋدجەت تاپشىلىعى – 1 547,9 ملرد تەڭگە نەمەسە 969,8 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, ءىجو-ءنىڭ 3,1%-ىن قۇرايدى. جالپى, 2017 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 1 باررەلى 40-60 دوللار ارالىعىندا بولسا, ەكونوميكامىزدىڭ ءسال دە بولسا كوتەرىلەتىنى بايقالادى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ العاشقى سۇراقتى دەپۋتات قوجاقان جاباعيەۆ قويدى. ول ۇكىمەتتىڭ 3 اقپاندا بولعان كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ عانا ەمەس, ءتيىمدى پايدالانۋدى باقىلاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسى قالاي ورىندالاتىنىن سۇرادى. وعان قارجى ءمينيسترى جاۋاپ بەرىپ, بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەردىڭ ءاربىر كەزەڭىنە باقىلاۋ جاسالاتىنىن ايتتى.
دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ سۇراعى دا وسى باقىلاۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. ول كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ىشكى جانە سىرتقى زايمدارىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسى قالاي ورىندالاتىنىن سۇرادى. وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى اسقار مامين جاۋاپ بەرىپ, وسى سالانى باقىلاۋ مەن مونيتورينگتى كۇشەيتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قولعا الىنعانىن جەتكىزدى. وسىنداي تالقىلاۋلاردان كەيىن زاڭ جوباسى تولىقتاي ماقۇلداندى.
كۇن ءتارتىبى بويىنشا قارالعان باسقا قۇجاتتاردىڭ اراسىندا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالعان زاڭ جوباسى ۇزاق تالقىلاندى. زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەلدىڭ سوزىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا وراي ءبىر ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
بۇرىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعان بۇزاقىنى 48 ساعاتقا ۇستاپ, ارتىنان ول 15 تاۋلىككە باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولعان. ودان كەيىن زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر بويىنشا مۇنداي جازا قولدانىلماي, بۇزاقىعا ايىپپۇل سالۋ كوزدەلىپتى. ونىڭ كەسىرى بۇزاقىعا عانا ەمەس, وتباسىلىق بيۋدجەتكە تۇسكەن قوسىمشا سالماق رەتىندە بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دە زارداپ شەگۋىنە سوقتىرعان. سوندىقتان وسى تۇزەتۋدى بۇرىنعىسىنشا, قايتادان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار قاتارىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلادى, دەدى ي.مەركەل.سونىمەن قاتار, ول توتەنشە جاعدايلار جاريالانعان جەرلەردە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە قارسى جاسالاتىن تارتىپسىزدىكتەر ءۇشىن جازانى اۋىرلاتۋ ۇسىنىلاتىنىن جەتكىزدى.
دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرىنە باعىنباعان بۇزاقىعا بەلگىلەنەتىن ايىپپۇل بۇرىنعى 100 اەك-تەن 200 اەك-كە دەيىن, سونداي-اق, بيلىك وكىلىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ كەلتىرمەي قول جۇمساعانى ءۇشىن ايىپپۇل 2000-نان 5000 اەك-كە دەيىن كوتەرىلەتىنىن, ال بۇل دەگەنىڭىز 11 ملن تەڭگەدەن ارتىق سوما ەكەنىن ايتا كەلىپ, وسىنشا شارىقتاتۋعا قانداي نەگىز بار دەپ سۇرادى.
مۇندايعا ي.مەركەل ءوزىنىڭ دە نارازى ەكەنىن ءبىلدىرىپ, ونى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىپ وتىرعان ءىىم ەكەنىن ايتىپ, جاۋاپتى وسىندا وتىرعان مينيستر قالمۇحانبەت قاسىموۆتان سۇراۋ كەرەك ەكەنىن ءبىلدىردى. ق.قاسىموۆ بۇل شارالار تارتىپسىزدىكتەرگە قارسى جازانى قاتايتۋ ماقساتىمەن جاسالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
وسى ارادا تالقىلاۋعا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين دە ارالاسىپ, ەگەر وسىنشا ايىپپۇلدى بۇزاقى تولەي الماعان بولسا قانداي جازا قولدانىلادى دەپ سۇرادى. وعان بايانداماشى ي.مەركەل «وندا جازىقتى تۇرمەگە قامالادى. ءار كۇنى 4 اەك-كە باعالانىپ, ايىپپۇلدىڭ سوماسى تولعانشا وتىراتىن بولادى», دەدى. سوندا شاعىن قىلمىس ءۇشىن ادام 3 جىلدان ارتىق ۋاقىتقا قامالاتىن بولىپتى.
مۇنداي ورەسكەلدىككە ن.نىعماتۋلين ءوزىنىڭ مۇلدە نارازى ەكەنىن جەتكىزىپ, وسىنداي شارالارمەن ەلىمىزدەگى قىلمىس دەڭگەيىن تومەندەتۋگە بولمايتىنىن ايتتى. ەلباسى شاعىن جانە ورتاشا قىلمىستاردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر, ال سىزدەر ايىپپۇلدىڭ كولەمىن اقىلعا قونبايتىن دەڭگەيگە دەيىن كوتەرمەكسىزدەر. بۇزاقىنىڭ 11 ملن تەڭگە ايىپپۇل تولەي المايتىنىن الدىن الا بىلە وتىرىپ, وسىنداي قادامعا بارعاندارىڭىز ورىنسىز, دەي كەلىپ, توراعا مۇنداي تۇزەتۋمەن مۇلدە كەلىسۋگە بولمايتىنىن كەسىپ ايتتى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس قارالعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەدى. بۇل وزگەرىستەر ەكولوگيالىق تازالىقتى ساقتاۋ ماقساتىمەن پوليگونداردا كومۋگە تىيىم سالىنعان قالدىقتاردىڭ تۇرلەرىن, سونداي-اق, وسى ءتۇرلەردى رەتتەيتىن نورمالاردىڭ رەداكتسياسىن ناقتىلاۋعا, شاحتا سۋىن جيناقتاۋىشتارعا توگۋ سالاسىنداعى كولليزيالاردى جويۋعا جانە ت.ب. باعىتتالعان. زاڭ جوباسى تولىقتاي ماقۇلداندى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»