ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى

قازاقستاندا اۋىل ادامدارىنىڭ سانى 1970 جىلى جالپى حالىقتىڭ 50 پايىزى ەدى. 2006 جىلدان بەرى 47 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە. ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمىنا ساي­كەس اۋىلدىق اۋدانداردا تۇرعىن سانى 50 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس دەلىنگەن. عاسىر باسىنا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 22 پايىز حالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. سول كەزدە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ مالى­مەتى بويىنشا, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى 50 پايىز ءوستى, ونىڭ 9 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولدى. وسى مالىمەتتە بارلىق جۇمىسسىزداردىڭ 23 پايىزى اۋىل ۇلەسىندە ەكەنى دە كور­سەتىلگەن. وعان قوسا اۋىلداعى شارۋا­نىڭ تابىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىنان ەكى ەسەگە جۋىق از. تۇرعىندارىمىزدىڭ تاماق ونىم­دەرىن تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرى سوڭعى 5 جىل ىشىندە ورتاشا 67-69 كگ بولدى. بۇل كورسەتكىش اقش-تا 125 كگ, اۆستريادا – 121, يسپانيادا – 110, رەسەيدە – 60,3, بەلارۋستە – 72, وزبەكستاندا – 26 كگ. ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزدى وزبەك ەلىنىڭ كورسەتكىشى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ول ەلدە ادامداردىڭ نەگىزگى تۇتىناتىن تاماعى تاندىر نانى, جازدا ءجۇزىم, قىستا مەيىز ەكەنىن جانە ولار 300 ادام قاتىسقان تويدى ءبىر قويدىڭ ەتىمەن وتكىزەتىنىن بىلەدى. بىزدە ونداي تويعا جىلقى سويىلادى, تاعى سونشا قوي نەمەسە سيىر ەتى جۇمسالادى. فاو (ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋا­شىلىق ۇيىمى) سىرتتان كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارى 16 پايىزدان كوبەيمەۋى ءتيىس دەيدى. قازىرگى زامانعى حالىقارالىق نورمالار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ يم­پورتى 30 پايىزدان اسۋى وتە قاۋىپتى دەپ تۇجىرىمدايدى. قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدىلىگى اقش-تان 3 ەسە, ەۋروپادان 2 ەسە تو­مەن. تابيعاتى بارلىق جاعىنان ۇقساس كانا­دامەن سالىستىرعاندا, بىزدە ونىمدىلىك 4 ەسە تومەن. مۇنشالىقتى ايىرماشىلىق بولۋى اگرارلىق عىلىمنىڭ ناتيجەسىزدىگى مەن سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن دەۋگە بولادى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز وزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىم­دەردىڭ قاجەت كولەمىن ەڭ از دەگەندە 70 پايىزعا جەتكىزۋىمىز قاجەت دەسەك, ونىمدەر كولەمىن سول قاۋىپسىز قالىپتا ۇستاۋ ءۇشىن ماسەلەنى وندىرگەن ءونىمىمىز 70 پايىزدان كەم بولماۋى عانا ەمەس, ەكى ەسە ءوندىرۋىمىز (ماسەلەن, بيداي سياقتى) قاجەت. ەلباسى ەلدەگى ەت ءوندىرۋدى ۇلعايتىپ 60 مىڭ توننا ەتتى سىرتقا ساتاتىن بولساق, وندا 4 ميلليون توننا بيداي ساتقاندا الىناتىن تابىسقا تەڭ تابىس الامىز دەگەن ەدى. وسىلاي ءوندىرىپ, ارتىعىن ساتقاندا نەمەسە ايىرباسقا جۇمساعاندا عانا بىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇنداي جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇمىستارىن كۇرت جانداندىرۋ شارالارى ەرتەرەكتە-اق باستالدى. الدىمەن ەلباسى شەشىمىمەن 2003-2005 جىلدار اۋىل جىلدارى دەپ جاريالانىپ, سالانى قولداۋ قاۋىرت ارتتىرىلدى. 2005 جىلى «اگروونەركاسىپتىك كە­شەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. بۇل – وتە تاماشا زاڭ. ونىڭ بۇكىل تۇلا بويى, اسىرەسە, 9,11-باپتارى اۋىلداعى كاسىپورىندار مەن شارۋالاردى قولداۋدىڭ ناقتى باعىتتارىن كورسەتىپ بەرگەن. وسى زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن قارجىلاي قولداۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرى جاسالىپ كەلەدى. بۇل زاڭدا كورسەتىلمەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا جۇم­سا­لاتىن شىعىستار بيۋدجەتتىك تالقىلاۋلارعا قابىلدانبايدى. بىزدە وسىنداي زاڭداردى ءتۇسىنىپ وقۋ, ناقتى كاسىپتە ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسى ناشار. زاڭداردى ەلگە جەتكىزىپ ناسيحاتتاۋ دا ءماز ەمەس. باسقالاردى ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىمەن اينالىساتىن عالىمدارىمىزدىڭ, پار­لامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوبى قازاق­­ستاندىق زاڭنامانى جەتىك بىل­مەيدى, بولاشاقتى بولجايتىن تالداۋ­لار جاسامايدى. جاڭادان قۇرىلعان «اۋىل» پارتياسىنىڭ اۋىل ەكونومي­كاسىن كوتەرۋگە باعىتتالۋ بەلسەندىلىك كوەففيتسيەنتى نولگە تەڭ. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلىندا قورعالعان كاندي­داتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەر­تاتسيالاردىڭ باسىم بولىگىندە رەسەي زاڭناماسىن سىلتەمەلەر كوپ بولاتىن. بۇل ءالى دە بايقالىپ قالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قورعاماساق بولمايتىنى باسى اشىق ماسەلە. جەرىمىزدىڭ كەڭدىگىنەن, تاسىمالدىڭ ۇزاقتىعىنان, ءبىراز قيىندىقتارعا تاپ كەلىپ وتىرمىز. وڭتۇستىك قازاقستاندا جىلىجايلاردا وندىرىلگەن قىزاناقتىڭ ءبىر كيلوسى ورتالىق قازاقستانداعى جىلىجايدا وندىرىلگەن قىزاناقتىڭ ءبىر كيلوسىنان 3 ەسە قىمبات. ءوز ءونىمىمىزدى كوپتەپ شىعارا تۇسسەك باعا مىندەتتى تۇردە تومەندەر ەدى. ءون­دىرۋشى مەن تۇتىنۋشى ارا­سىنداعى دەلدالداردىڭ كوپتىگى, الىپساتارلاردىڭ ارسىزدىعى مەن تويىمسىزدىعىنا توقتام بولار ەدى. مىرزاگەلدى كەمەل, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى