وڭتۇستىك تاريحي تاعىلىمدى, شەجىرەلى ءوڭىر ەكەنى, ونىڭ جەر-سۋ اتتارىنان دا بايقالادى. قازىعۇرت تاۋىنىڭ اتاۋى سونىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتى. وسى اتاۋدىڭ پايدا بولعانىنا مىڭداعان جىلدار بولدى دەيدى عالىمدار جانە بۇل تۋرالى ەل اۋزىندا جىر دا, اڭىز دا كوپ. مۇنىڭ ءبارى بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك, ويتكەنى حالىق بىرنارسەنى بىلمەسە ايتپايدى, ال عالىمدار كەز كەلگەن نارسەنى زەرتتەمەسە جازبايدى. بابالارىمىزدىڭ: «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا, نەگە قالعان؟!» – دەپ ايتىپ كەتكەن عاجاپ ءسوزى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى دا قازىعۇرتتىڭ كيەلى اتاۋ, قاسيەتتى جەر ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. قازىعۇرتقا بايلانىستى قازىر دە كوپتەگەن كوركەم تۋىندىلار جازىلىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
وسى تاۋدىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى بار ەكەنىنە ءوزىم دە بىرنەشە مارتە كۋا بولدىم. 2004 جىلى شىلدە ايىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ءتىل ءبولىمىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە «كيەلى قازىعۇرت» قوعامدىق قورىمەن بىرلەسىپ, وبلىستىق ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردىڭ توراعالارى مەن ءمۇشەلەرىن ەكى اۆتوبۋسپەن قازىعۇرت تاۋىنا الىپ شىقتىق. اسپان شايداي اشىق بولاتىن. «كيەلى قازىعۇرت» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى بايدۋللا قونىسبەك جول-جونەكەي قازىعۇرت تاۋىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ كەرەمەتى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرعان. الايدا, اۆتوبۋستاعى كەيبىر كىسىلەردىڭ كەجەگەلەرى كەيىن تارتىپ, بايەكەڭنىڭ ايتقانىنا ءوزدەرىنشە كۇمان كەلتىرگەندەي تومسىرايعان. سۋداعى كەمەنىڭ قازىعۇرت تاۋىنا ەمەس, سيناي نەمەسە ارارات تاۋىنا توقتادى دەگەن بولجامنىڭ دا بولعانىن ايتىپ وتىرعاندارىن قۇلاعىم شالىپ: «ودان دا بايەكەڭدى تىڭدايىق» دەدىم. بىراق, بۇعان الگىلەر ونشا نازار اۋدارماي, جاۋىن-شاشىننان بولعان توپان سۋعا دا كۇمانمەن قارايتىندارىن ايتا باستاعان. وسى مەزەتتە شايداي اشىق اسپاندى كەنەت بۇلت تورلاپ, شەلەكتەپ تۇرىپ جاڭبىر قۇيسىن. اۆتوبۋسىمىز وزىنەن-ءوزى بۇزىلىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى توقتاپ قالدى. بۇدان كەيىن ءبىر اعامىز: «كوردىڭىزدەر مە, تابيعاتتىڭ بۇلاي قۇبىلۋى قازىعۇرت تاۋىنىڭ تەگىن ەمەستىگىن بىلدىرەدى. ونىڭ قاسيەتىن ءتۇسىنسىن دەگەندەي جاڭبىرىن نوسەرلەتتى», – دەپ ەسكەرتتى. كوپ كەشىكپەي جاڭبىر توقتاپ, ءبىز ساياحاتىمىزدى ودان ءارى جالعاستىردىق.
ۇلتتىق اتاۋلار – ءار زاماننىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنەن جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, سالت-داستۇرىنەن حابار بەرەدى. مىسالى, كۇللى حالقىمىز كيە تۇتقان قازىعۇرت پەن ورداباسى, مىڭ جىل بۇرىن قازاقتىڭ وركەنيەتىن الەمگە پاش ەتكەن وتىرارى, تاريحى تەرەڭ تارازى مەن تۇركىستانى جانە تالاي-تالاي القالى كەڭەستەر مەن جيىنداردا ەل تاعدىرىن شەشكەن مارتوبەسى مەن كۇلتوبەسى ءوزىنىڭ ەرەكشە ءبىر وقيعالارىمەن وڭتۇستىك ولكەسىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنە تانىمال ەتكەن. دەسەك تە, ساۋران مەن سىعاناق, سايرام مەن سوزاق, قازىعۇرت پەن بۇدىقكەنت, ءتامتاجى مەن ءابارتاجى, شاۋعار مەن تۇركىباسى سياقتى كەنتتەردىڭ, قالالاردىڭ جانە باسقا دا تولىپ جاتقان ءتوبەلەر مەن قورعانداردىڭ جۇمباق سىرلارى ءالى تولىق اشىلعان جوق.
قازاقتار ەجەلدەن قازىعۇرتتى كيە تۇتىپ, تىرشىلىكتىڭ قايتا تۇلەپ, تامىر تارتقان تۇسى, دۇنيەنىڭ تۇتقاسى دەپ باعالاعان. قازىعۇرتتىڭ سوناۋ كونە زامانداردان باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى تاريحى, تەك وڭتۇستىك وڭىرىنە عانا ەمەس, بۇكىل قازاق دالاسىنا قاتىستى. بىلاي قاراعاندا, قازىعۇرت تاۋى اسا ۇلكەن دە ەمەس, بىراق وزگە تاۋلارعا قاراعاندا قازىعۇرت تۋرالى اڭىز كوپ. ونىڭ باستى سەبەبى, حالىقتىڭ قازىعۇرتقا دەگەن ىقىلاسى مەن ماحابباتى ەرەكشە. قازىرگى كەزدە ادامدار قازىعۇرتتىڭ قادىرىنە جەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مەرەيىن اسىرۋدا. سولاردىڭ ءبىرى –بۇرىنعى لەنين اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەگىنە وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1993 جىلعى 4 مامىرداعى قاۋلىسىمەن لەنين اۋدانىنىڭ قازىعۇرت اۋدانى بولىپ وزگەرتىلۋى, 1990 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى جاڭادان سالىنعان شاعىن اۋدانعا قازىعۇرت اتاۋىنىڭ بەرىلۋى جانە قر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قالاداعى №66 مەكتەپتىڭ قازىعۇرت ورتا مەكتەبى دەپ اتالۋى. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە كيەلى اتاۋدى يەلەنگەن نىساندار از ەمەس.
قازىعۇرت – تالاس الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىك باتىس سىلەمىندەگى تاۋ. شىمكەنت پەن تاشكەنت قالالارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. سولتۇستىك-شىعىستان, وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 20 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. ەنى 10 شاقىرىمداي. بيىكتىگى 1768 مەتر. وڭتۇستىك بەتكەيى كەلەس وزەنىنە جالعاسا جارقاباقتانىپ بىتەدى. بۇل تاۋ ەل اراسىندا «قازىعۇرت اۋليە» دەپ تە اتالادى. ەرتە زاماندا بۇكىل الەمدى توپان سۋ باساتىنىن نۇق عالاھي-ءۋاسسالام الدىن الا ءبىلىپ, ەرتەرەك قامدانىپ, كەمە جاساتادى. توپان قاپتاعان كەزدە جان-جانۋارلاردىڭ اتالىق جانە انالىق جىنىستارىن الىپ, كەمەگە مىنگىزەدى. مۇنىڭ ىشىندە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ دا تۇقىمى بولادى. نۇق پايعامباردىڭ جاقسى ادامدارى مەن تۋعان-تۋىسقاندارى – بارلىعى سەكسەن جان عانا كەمەگە كىرەدى. سۋ تاسقىنى التى ايعا سوزىلىپ, نۇقتىڭ كەمەسى قازىعۇرت تاۋىنا قايىرلايدى. قاسيەتتى وسى تاۋدىڭ جوتالارىنا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ, اڭ مەن قۇستىڭ التى ايلىق اشتىققا ارىپ-اشىپ قالعان تۇقىمى تۇسەدى. ولارعا جاراتۋشى يە مەن پىرلەرىنىڭ شاراپاتى ءتيىپ, امان قالادى. سودان جەر ۇستىندە تىرشىلىك قايتا قالىپتاسا باستايدى. تاۋ جوتالارىنداعى جان-جانۋارلاردىڭ اياعى تيگەن جەرلەرى كيەلى, ءاۋليە بولىپ سانالادى. ولار قازىعۇرت اتا, اقبۋرا اتا, كوزدى اتا, اڭگىر اتا, شىلتەر اتا, مەيرام اتا, قاينار اتا, قىزىل اتا دەپ اتالادى.
كەمەدەن ءتۇسىپ, قونىستانۋعا قالعان 80 ادامنىڭ 73-ءى شەيىت بولىپ كەتەدى. نۇق پايعامباردىڭ ءوزى, حام, سام, يوفەس اتتى ءۇش ۇلى, ءاشيات, ءلايلا, ايشا دەگەن ءۇش كەلىنى عانا امان قالعان ەكەن. ولاردان ادامزات ۇرپاعى قايتا ءوربىپ شىعادى دەيدى بىزگە جەتكەن اڭىزداردىڭ بىرىندە.
...الاتاۋدىڭ باتىس باۋرايىندا الاسا تاۋدا قازىعۇرت اتتى اۋليە ءومىر ءسۇرىپتى. ول اقىلدى دا ءادىل بولىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قۇدايعا قىزمەت ەتىپتى. تالاي رەت ەلىن اپاتتان امان الىپ قالعان ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قازىعۇرت اۋليە قارتايىپ, شاشىن اق شالعان ساتتە توسكەيدەگى حالىققا ۇلكەن اپات كەلەدى. ولار ءبىرىن-ءبىرى توناپ, ەل ىشىندە ۇرلىق پەن زورلىق كوبەيەدى. ءالدىسى ءالسىزىن, كوبى ازىن توناۋ ادەتكە اينالىپ, حالىق اراسىندا الاۋىزدىق ەتەك الادى. ادامدار اراسىنداعى ىنتىماقتان بەرەكە كەتەدى. وسى كەزدە جاراتۋشى اللا ولارعا جىلاندار مەن شايانداردى جىبەرىپتى. اسپاننان ۋ ارالاس جاڭبىر جاۋىپ, ەگىستىكتەرى ۋلانادى. ءوزارا ءتىل تابىسا الماي, قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراعان ادامداردى جىلاندار مەن شاياندار شاعىپ, اجال قۇشاعىنا الادى. ەل اراسىن قورقىنىش پەن ۇرەي جايلاپ, زور ازاپقا ۇشىرايدى. كوبى ءولىپ, از قالعان ادامدار قازىعۇرت اۋليەگە كەلەدى. ولار بۇل ارادا جىلاندار مەن شايانداردىڭ جوق ەكەنىن كورىپ, تاڭ قالادى. قازىعۇرت اۋليەگە: – ءبىزدى مىنا ازاپتان قۇتقارىپ, اجالدان الىپ قالۋ تەك سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. سەنىڭ ارىڭ قۇداي الدىندا تازا, ءبىز سياقتى كۇناھار پەندەڭە اراشا ءتۇسىپ, اجال مەن ازاپتان قۇتقار. قاتەلىگىمىزدى مويىنداپ, الدىڭا باس ۇرىپ كەلىپ وتىرمىز, – دەپ جىلاپ-ەڭىرەپ, اياعىنا جىعىلىپ, باس يەدى. سوندا قازىعۇرت اۋليە: – سەندەر قۇداي الدىندا كۇناعا باتىپ, كەشىرىلمەس قىلمىس جاسادىڭدار. سول ءۇشىن اللا سەندەردى جازالاپ وتىر. ەگەر سەندەر اقىماقتىق ىستەرىڭدى تاستاپ, ءبىر-ءبىرىڭدى قيناۋدان, توناۋدان اۋلاق بولساڭدار, اراشا تۇسەيىن, – دەيدى. اجالدان قورقىپ, ازاپتان ۇرەيلەنگەن الگىلەر: «تاستايمىز, ەندى قايتالاماۋعا ۋادە ەتەمىز, ەگەر وسىدان قۇتقارساڭ, ءبارىن دە ورىندايمىز!» – دەپ شۋلاسىپ, انت بەرەدى. قازىعۇرت اۋليە كۇناھارلار كۇناسىن كەشىرۋ ءۇشىن قۇدايعا ءمىناجات ەتىپ, دۇعا وقيدى. قۇداي قازىعۇرتتىڭ دۇعاسىن قابىل الىپ, الگىلەردىڭ كۇناسىن كەشىرەدى. جىلاندار مەن شايانداردى جىبەرۋىن توقتاتادى. سودان «قازىعۇرت – كيەلى, اۋليە تاۋ» اتانىپتى, – دەيدى تاعى دا سول كوپ اڭىزدىڭ ءبىرى.
قاي حالىق بولسا دا ەجەلدەن ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ماعىناسى مەن مانىنە, شىعۋ تاريحىنا اسا زور ءمان بەرگەن. بۇل ءجونىندە, تۇركولوگ س.ساحاباتتىڭ پىكىرى مىناداي: – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اتاۋلار ماسەلەسىندە كونە تىلدەرگە بارىپ, قازاق جەرىنە يسلام ءدىنى كەلگەنشە, ءبىزدىڭ حالىق ءتاڭىردىڭ بار ەكەنىن مويىنداپ, وزدەرىنىڭ داستۇرلىك نانىم-سەنىمدەرىمەن ءومىر سۇرگەن. وڭتۇستىك توپونيمدەرىندە ساق, تۇركى ەلەمەنتتەرىنىڭ مولدىعى سونشالىق, وزگەنى قويا تۇرىپ, اۋەلى ءوزىمىزدىڭ ءتىسىمىز باتپاي جۇرگەن ماسەلەلەر بارشىلىق. ەپوسقا, تاريحي اڭىزدارعا, ءتىپتى قازاقى شەجىرەگە ءمۇلدەم قارسىلىعىمىز جوق. قايتا كەرىسىنشە, كادەگە جاراتامىز. ءماسەلە اۋىزەكى شەجىرەگە ويىسىپ بارا جاتقان ويسىزدىقتا. قازاققا مەيلىنشە ەتەنە, ايتىلۋى ءبىر بولعانىمەن ماعىناسىندا ايىرما جەتەرلىك, ءھام «ع» ليتۋرگى تۇركىمەن, ءتۇرىك, ازەري وعىزدارىندا, اراب-پارسى, ورىس فونەتيكاسىندا ەمگە ۇشىراسپاعاندىقتان, ياكي ءتۇسىپ قالادى, ياكي وڭگە ليتۋرگكە (گ) اينالىپ كەتەدى. قازىعۇرت ورونيمىنىڭ «قازىع» بۋىنىنا كوك ءتۇركى نۇسقاسىندا وي قىدىرتىپ كورەلىك. كەلەسى بۋىن ۇرت /يۋرت /يۋرت / جۇرت – بىزگە اسا تاڭسىق ەمەس. قاسيەتتى ايلاق – جەر كىندىگى (اxus mundi) – عارىش بايتەرەگى (aror mundi) – قازىع يۋرت – قازىعۇرت. قازىع يۋرت قازاقى كومەيگە اۋىسقاندا – قازىعۇرت! قازتۋعان جىراۋدىڭ الاڭ دا الاڭ جۇرتىن, ەلەڭ دە ەلەڭ جۇرتىن ەسكەرسەك, ەشتەڭەسى دە جوق. بويىمىزعا دا, ويىمىزعا دا شاپ-شاق, تازا ۇلتتىق پايىمعا يە بولارىمىز حاق. كوشپەلىنىڭ جاعراپيالىق ءبىلىمى اسا جوعارى. وسالدىعى حاتقا تۇسپەگەنىندە, جولاي كيمەلەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ ءوڭى اينىعان مىنەزىندە. تىرنەكتەپ كورەلىك: 1. عارىش – كوك 2. عاردا – تاۋ (اتالىق) 3. عار – يۋرت (جۇرت, ەل, قونىس).
«قازىعۇرت» دەگەن ءسوزدىڭ قالاي شىققاندىعى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق, دەگەنمەن عالىمدار بۇل جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى. ە.قويشىباەۆ قازىعۇرتتى كونە ءتۇرىكتەردىڭ تايپا اتتارىمەن بايلانىستىرىپ, قوس ەتنونيمنەن قۇرالعان اتاۋ – «قاز» جانە «قۇرت» ءتۇركىلەرى ءVىى-ءVىىى عاسىرلاردا ءومىر ءسۇرگەن تايپالار دەپ انىقتاما بەرسە, س.باقبەرگەنوۆ «قازى» – تورەشى, ءادىل تورەشى «قۇرت» – قاسقىر دەگەن ماعىنانى بەرسە كەرەك دەپ تۇجىرىمدايدى. قازىعۇرت اتاۋى تاريحتا وعىز بەن پەچەنەكتەر اراسىندا بولعان سوعىستى بەينەلەيتىن قورقىت تۋرالى جىردا قازىعۇرت تاۋى رەتىندە كەزدەسسە, ابىلعازىنىڭ «تۇركىمەندەر شەجىرەسىندە» قازىعۇرت تۋرالى ەكى دەرەك بار. ونىڭ بىرىندە قازىعۇرت وعىز حاننىڭ التى ۇلىنىڭ ءبىرىنىڭ بالاسى رەتىندە, ەكىنشىسىندە تاۋ رەتىندە اتالادى. 1043 جىلى وعىز ۇلىسى ىدىراپ, كەيبىر تايپالارى باتىسقا كوشكەن ساتتەن باستاپ, بۇل ولكەنى «قازىعۇرت حالقى» دەپ اتاي باستاسا كەرەك.
ءبىزدىڭ حالقىمىز قازىعۇرت اتاۋى ارقىلى رۋحتانادى. قازىعۇرت تاۋىن – نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان, ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى رەتىندە ارداق تۇتادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىسىمىزدا قازىعۇرتتىڭ اتىمەن اۋدان, اۋىل, مەكتەپ, كوشە جانە جەكەمەنشىك (تويحانا, كافە, ءدۇكەن, ت.ب.) بىرقاتار نىساندار اتالادى. قازىعۇرتتى جاڭعىرتۋ جانە ونى ەلگە تانىمال ەتۋ ماقساتىندا وبلىس, اۋدان تاراپىنان كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. اتاپ ايتساق, شىمكەنت – تاشكەنت تاس جولىنىڭ بويىنداعى اسۋعا «كەمە قالعان» مونۋمەنتى ورناتىلدى, «قازىعۇرت» ەنتسيكلوپەدياسى جارىق كوردى, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ, تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ, ىرىس پەن ىنتىماقتىڭ جارقىن مەرەكەسى «ناۋرىز مەيرامى» قازىعۇرتتان باستاۋ الۋدا, وبلىس اكىمى اسقار يسابەك ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» اتتى وبلىستىق ءىس-شارا قازىعۇرت باۋرايىندا ءوتتى. اۋداننىڭ ەكونوميكاسى دا قارقىنداپ ءوسىپ كەلەدى. «كيەلى قازىعۇرت» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن ءبىرقاتار يگى ىستەر قولعا الىنىپ, 14 جىلدان بەرى قازىعۇرتقا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ساياحاتتار ۇيىمداستىرىلۋدا. بارشامىزدىڭ الدىمىزداعى ەندىگى مىندەت ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى – قازىعۇرتتى ادامزات تىرشىلىگى مەن بىرلىگىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ونىڭ ماڭايىن ۇلتتىق تابيعي, تاريحي قورىققا اينالدىرىپ, شەتەل قوناقتارىنا تانىستىرۋ ارقىلى رۋحاني جادىگەرىمىزدى بۇكىل الەمگە ايگىلى ەتۋ!
قابىل دۇيسەنبي.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.