كەشە سەنات باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا اسا ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قارالدى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس سوت-ساراپتاما قىزمەتى تۋرالى جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسى الدىمەن قارالدى. زاڭ جوبالارى بويىنشا باياندامانى ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ جاسادى. زاڭ جوبالارىندا مىناداي تۇجىرىمدامالىق ەرەجەلەر قاراستىرىلعان ەكەن: 1. سوت-مەديتسينالىق, سوت-ناركولوگيالىق جانە سوت-پسيحياتريالىق ساراپتامالاردى جۇرگىزۋ فۋنكتسيالارىن ءبىر مەملەكەتتىك ورگانعا زاڭ اياسىندا ورتالىقتاندىرۋ. وسى سالاداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى ادىلەت مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى. 2. زاڭ جوبالارىمەن جەكە سوت ساراپشىلارى ينستيتۋتىن دامىتۋ ارقىلى باسەكەلەس ورتانى كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. وسى ماقساتپەن زاڭ جوباسى سوت ساراپشىلارى پالاتاسىن قۇرۋ جانە ونىڭ قۇزىرەتىن بەلگىلەيدى. 3. سوت-ساراپتاما قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك ماتەريالداردى ازىرلەۋ كوزدەلگەن. 4. سوت-ساراپتاما قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ليتسەنزيانىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ جانە ايىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ادىلەت ءمينيسترلىگىنە ەنگىزىلەدى. 5. سوت ساراپشىسىنىڭ ءوز مىندەتىنە ادالدىعى باقىلانادى. 6. سوت-ساراپتاما قىزمەتىن كادرلىق جانە ماتەريالدىق بازالارمەن نىعايتۋ, سونداي-اق ساراپشىلاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن نىعايتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلاردى جاساۋ كوزدەلگەن جانە ت.ب.
بايانداما اياقتالعان سوڭ بىرنەشە سەناتور وزدەرىنە تۇسىنىكسىز جايلاردى انىقتاۋ ماقساتىمەن سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە سەناتور اسقار بەيسەنباەۆ سوت-ساراپتاما ورگاندارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبي دايىندىعى ساراپتامانىڭ ساپالى بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى دەي كەلىپ, ساراپشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلەدى جانە كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا قانداي نورمالار كوزدەلگەن دەپ سۇرادى. وعان مينيستر سوت-ساراپتاما ورگاندارىن كادرلىق نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ادىلەت مينيسترلىگى ءبىرشاما شارالار جاساپ وتىرعانىن ايتتى. مىسالى, دەدى ول, بىلتىر ءبىر جىلدا 26 ساراپشى شەتەلدىك عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتتى. ولار ءوز تاجىريبەلەرى مەن بىلىمدەرىن باسقالارعا دا ۇيرەتۋدە. سەناتور سەرىك بەكتۇرعانوۆ ساراپتامانىڭ شىنايىلىعىنا كۇدىك تۋسا, قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قاتىسۋىمەن كەشەندى تۇردە جۇرگىزەتىن جاڭا ساراپتاماعا سالىنادى, دەي كەلىپ, سۋديا سول ساراپتاردىڭ قايسىسىن نەگىزگە الۋ كەرەكتىگىن سۇرادى. وعان مينيستر سوڭىنان جاسالعان كەشەندى ساراپتىڭ باسىمدى بولاتىنىن جەتكىزدى.
وسىنداي تالقىلاۋلاردان كەيىن زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىن جۇرگىزگەن سەناتور ليۋدميلا پولتوراباتكو ونى ەكىنشى وقىلىمدا دا قاراۋدى ۇسىنىپ, شاعىن ۇزىلىستەن كەيىن زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا دا قارالىپ, زاڭ قابىلداندى.
كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى بولدى. دەپۋتاتتاردىڭ باستاماشىلدىعىمەن ازىرلەنگەن بۇل زاڭ جوباسى سەناتتا جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانىپ, كوپتەگەن ءدۇدامال جايتتار اشىلىپ, ونى ەكىنشى وقىلىمعا مۇقيات ازىرلەۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىستار ايتىلعان ەدى. ەندى, مىنە, سەناتورلار ايماقتارعا بارىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن ونى تالقىلاعاننان كەيىن, ەكىنشى وقىلىمعا شىعارىلىپ وتىر.
زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى سەناتور سەرىك ءبىلالوۆ جاسادى. ول سەناتورلاردىڭ ۇزاق تالقىسىنان كەيىن وعان مىناداي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنىن ايتتى: رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ شەگىندەگى جەرلەردەن جايىلىمداردى پايدالانۋ جونىندەگى نورمالاردى الىپ تاستاۋ; زاڭ جوباسىن «اريدتىك جايىلىمدار», «جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ», «جايىلىمداردىڭ جەم-ءشوپ مولشەرى» ۇعىمدارىنا قاتىستى نورمالارمەن تولىقتىرۋ; جايىلىمدارداعى سۋ كوزدەرىنىڭ تىزبەسىن ناقتىلاۋ; ءبىر وبلىستىڭ اۋماعىنداعى جايىلىمداردى باسقا وبلىستاردىڭ پايدالانۋىنا بەرۋ بويىنشا نورمالاردى جەر كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەستەندىرۋ جانە جايىلىمداردى الىپ قويۋ نورمالارىن ناقتىلاۋ.
بايانداما اياقتالعان سوڭ سەناتور راشيت احمەتوۆ قازىر قازاقستانداعى مالدىڭ 80 پايىزى جەكەمەنشىك قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ەكەنىن ايتا كەلىپ, وتىرىسقا قاتىسىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گ.يساەۆادان وسى سالانى رەتتەيتىن زاڭنىڭ قاشان دايىندالاتىنىن سۇرادى. ەگەر بۇل زاڭ بولماسا «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ دا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بولمايدى, دەدى سەناتور. ۆيتسە-مينيستر 2007 جىلى مۇنداي زاڭ ازىرلەنگەنىمەن ونى ءماجىلىس كەيىن قايتارعانىن ايتا كەلىپ, ەندى ول زاڭناما ازىرلەۋ جوسپارىنا 2018 جىلى عانا ەنگىزىلەتىنىن ايتتى.
زاڭ جوباسىن ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانار الدىندا ونى ازىرلەۋگە قاتىسقاندار اراسىنان سەناتور دۋلات قۇسداۋلەتوۆ مۇنداي شەشىمگە ءوزىنىڭ قارسى ەكەنىن بىلدىرگەن پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ويىنشا «اريدتىك جايىلىمدار» دەگەن تۇسىنىكتى زاڭ جوباسىنا ەنگىزۋدىڭ ءجونى جوق. ويتكەنى, ول ەشقانداي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزگە سۇيەنبەگەن. بارلىق قۇقىلىق قۇجاتتاردا «اريدتىك ايماقتار», «ءشول جانە شولەيت جەرلەر» دەگەن ۇعىمدار عانا قولدانىلادى. سوندىقتان «اريدتىك جايىلىمدار» دەپ زاڭدى ناقتىلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. سەناتور وسى جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ نەگىزسىز ەكەنىن اتادى.
وعان قارسى پىكىردى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ ايتىپ, ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ نەگىزدى ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ول زاڭ جوباسىنىڭ سالالىق عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ عالىمدارىمەن دە تالقىلانعانىن ورتاعا سالدى. رەسپۋبليكانىڭ 14 وبلىسىنىڭ 11-ىندەگى جايىلىمدار اريدتىك, ياعني قۋاڭ, ءشول جانە شولەيت جەرلەردەگى جايىلىمدار ەكەن. سونداي وتە ۇلانعايىر القاپتىڭ, ماڭىزدى جايىلىمداردىڭ ماسەلەسىن زاڭعا ەنگىزبەي, كوزگە ىلمەۋ قيسىنسىز ەكەنىن ايتتى شەشەن. سونىمەن قاتار, ول زاڭ جوباسىنا سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن ەنگىزۋدىڭ دە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. جەر كودەكسىندە ونداي ۇعىم جوق, وندا تەك «سۋلاندىرىلعان» دەگەن ۇعىم بار. ال ءبىز «سۋلاندىرۋ» دەگەن ۇعىم ەنگىزىپ وتىرمىز, بۇل كەلەشەكتە سۋلاندىراتىن دەگەن ۇعىم, دەدى سەناتور.
وسىنداي قىزۋ تالقىلاۋلاردان كەيىن, سالىستىرمالى كەستە قارالعان سوڭ, «جايىلىمدار تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارىن ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى كوپشىلىك داۋىسپەن شەشىم قابىلداندى. سەناتورلار ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ءبىراۋىزدان ەمەس, تەك كوپشىلىك داۋىستارمەن عانا قابىلداپ وتىردى. وسىنىڭ ءوزى سەنات جۇمىسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى تۋدىردى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ, بىرنەشە سەناتور ورتالىق بيلىك ورگاندارىنا وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريالادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»