زاڭداردى جەتىلدىرۋ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندەگى پروبلەمالاردى جويۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلادى دەسەك, ەڭ الدىمەن, زاڭدىلىقتى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اتا-انالارىنان كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ پايداسىنا اليمەنت ءوندىرۋ ماسەلەسى دەر ەدىك. سەبەبى, وتكەن جىلداردىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ سالاسىنداعى جاعىمسىز جاعدايدىڭ قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى.
نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستىڭ 138-بابىنا سايكەس اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا ءمىندەتتى. كامەلەتكە تولماعان بالالاردى كۇتىپ-باعۋدىڭ ءتارتىبى مەن نىسانىن اتا-انالار دەربەس ايقىندايدى. ەگەر اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىنا كۇتىپ-باعۋ قاراجاتىن ەرىكتى تۇردە بەرمەگەن جاعدايدا, بۇل قاراجات ولاردان سوت تارتىبىمەن ءوندىرىپ الىنادى. كودەكستىڭ 139-بابىنا ءسايكەس, اليمەنت تولەۋ تۋرالى كەلىسىم بولماعان كەزدە سوت كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ولاردىڭ اتا-انالارىنان اليمەنتتى اي سايىن مىناداي مولشەردە: ءبىر بالاعا – اتا-اناسى تابىسىنىڭ جانە (نەمەسە) وزگە دە كىرىسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن; ەكى بالاعا – ۇشتەن ءبىر بولىگىن; ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاعا تەڭ جارتىسىن ءوندىرىپ الادى.
بۇل ۇلەستەردىڭ مولشەرىن سوت تاراپتاردىڭ ماتەريالدىق نەمەسە وتباسىلىق جاعدايلارىن جانە نازار اۋدارارلىق وزگە دە ءمان-جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, كەمىتۋى نەمەسە كوبەيتۋى مۇمكىن. كودەكستىڭ 169-بابىنا سايكەس, اليمەنت تولەۋ تۋرالى اتقارۋ قۇجاتىنىڭ نەگىزىندە وتكەن كەزەڭ ءۇشىن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ اتقارۋ قۇجاتى تابىس ەتىلگەنگە دەيىنگى ءۇش جىل مەرزىم شەگىندە جۇرگىزىلەدى. وسى كودەكستىڭ 139-بابىنا سايكەس, كامەلەتكە تولماعان بالالارعا تولەنەتىن اليمەنت بويىنشا بەرەشەكتىڭ مولشەرىن تولەۋگە مىندەتتى ادامنىڭ اليمەنت ءوندىرىپ الىنباعان كەزەڭدەگى جالاقىسى مەن وزگە دە كىرىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سوت ورىنداۋشىسى ايقىندايدى. ەگەر اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى ادام وسى كەزەڭدە جۇمىس ىستەمەگەن بولسا نەمەسە ونىڭ تابىسى مەن وزگە دە كىرىسىن راستايتىن قۇجاتتار تاپسىرىلماسا, اليمەنت بويىنشا بەرەشەك سول بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ كەزىندەگى ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ مولشەرى نەگىزگە الىنا وتىرىپ ايقىندالادى.
ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن جاعداي – «الەۋمەتتىك-ماڭىزدى» ساناتتاعى قۇجاتتاردى ورىنداۋ جانە اتقارۋ (اليمەنت, جالاقى). سوت ورىنداۋشىلارى تاراپىنان قاعازباستىلىق, اتقارۋشى پاراقتى جانە ءوندىرىستى جوعالتۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. بورىشكەرلەر كىرىستەرىن جاسىرادى, وزدەرى تىعىلادى, ولاردى ىزدەۋمەن ەشكىم اينالىسپايدى. بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ساناتتاعى اتقارۋ قۇجاتتارى (اليمەنتتى جانە جالاقىنى ءوندىرىپ الۋ) جاڭا جىلدان باستاپ جەكە سوت ورىنداۋشىلار قاراۋىنا كىردى. سوندىقتان, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى قىزمەتىنىڭ قولجەتىمسىزدىگىنە بايلانىستى ازاماتتاردىڭ نارازىلىعى تۋىنداۋدا. بۇل پروبلەمانىڭ شىعۋى مەنىڭ ويىمشا, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ سوت شەشىمىن تەز ورىنداماۋى. دەمەك, ادىلەت ورگاندارىنىڭ تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە وسى ماسەلەنى باس پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قاراستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەلباسىمىز 2012 جىلعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا انا مەن بالاعا قارسى باعىتتالعان قىلمىس ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن, سونداي-اق, وسى سالاداعى ەڭ ۇساق دەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. 2015 جىلعا دەيىن بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان قاراجاتتى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماۋ, ەڭبەككە قابىلەتسىز اتا-انالارىن, ەڭبەككە قابىلەتسىز جۇبايىن (زايىبىن) كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان قاراجاتتى تولەۋدەن جالتارۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك 1997 جىلعى قىلمىستىق كودەكستىڭ 136-بابىندا قاراستىرىلعان بولاتىن. وسى باپ بويىنشا قىلمىستىق ىستەر جەكە ايىپتاۋ ىستەرىنە جاتقىزىلىپ, ءوتىنىش ءبىلدىرۋشىلەر كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋ ماقساتىندا تىكەلەي سوتقا جۇگىنەتىن. سوڭعى جىلدارداعى كەيبىر مالىمەت بويىنشا, وسى ساناتتاعى 2 304 ءوتىنىشتىڭ ءىشىندە اقتاپ الۋ نەگىزىندە 1 قىلمىستىق ءىس توقتاتىلعان; اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا – 1 284 قىلمىستىق ءىس قارالعان; 170 ادام سوتتالىپ, قالعاندارى كەلەسى جىلعا ءوتكەن. ءىستىڭ كوبىسى اياقتالىپ, كىنالى ازاماتتار جاۋاپقا تارتىلعان بولاتىن.
ال بۇرناعى جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ قىلمىستىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ 139-بابىنا سايكەس قىلمىستىق ىستەر جەكە-جاريا ايىپتاۋ ىستەرىنە جاتقىزىلىپ, سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋ جۇمىستارىن ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇرگىزەتىن بولدى. 2015 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا اتا-انانىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىن, سول سياقتى ون سەگiز جاسقا تولعان ەڭبەككە قابىلەتسىز بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا سوت شەشiمi بويىنشا قاراجات تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن ءۇش ايدان استام ورىنداماعانى تۋرالى 8 487 قۇجات جولدانعان. ونىڭ ىشىندە اقتاپ الۋ نەگىزىندە 7 882 جانە اقتالمايتىن نەگىزدە 210 قۇجات بويىنشا قىلمىستىق ىستەر توقتاتىلعان. 104 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانىپ, 61 ادام سوتتالعان. وسى ورايدا, ىشكى ىستەر ورگاندارى سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋ بارىسىندا جاۋاپقا تارتىلعان ازاماتتار جۇمىسقا قابىلەتتى بولسا دا, ولاردىڭ جۇمىسسىزدىعىن العا تارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىپ, قىلمىستىق ىستەردىڭ 92%-ىن اقتاپ الۋ نەگىزىندە توقتاتتى. بۇل – كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ مۇددەسىن ەمەس, ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاجەت قاراجاتتى تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن جاۋاپسىز اكەلەردى قورعاۋدىڭ ايعاعى.
سوندىقتان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان قاراجاتتى تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن ادامداردىڭ جازاسىن زاڭنامامەن كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
بالايم كەسەباەۆا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى