ەل ءۇشىن ەر ءىسىن تىندىرىپ جۇرگەن جان

ەلدىك ىستەردى تىندىرىپ جۇرگەن ەڭسەلى ازاماتتار, قۇدايعا شۇكىر, قازاق توپىراعىندا بۇگىنگى كۇنى دە بارشىلىق. سولاردىڭ ارقاسىندا ۇمىتىلا باستاعان وقيعالار مەن ەرەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى دە قايتا جاڭعىرىپ, ۇرپاققا تانىلىپ, ەلدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىعايتا تۇسۋدە. الايدا, جاقسى ءىستى باستاپ, جالپاق دۇنيەگە جالاۋلاتقانىمەن, ونى اياعىنا دەيىن جەتكىزبەيتىندەر دە كوپ. سولاردىڭ ىشىندە قور قۇرىپ, جىلۋ جيناپ, جاناشىر حالىقتان اقشا ءتۇسىرىپ, اقىرى «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايار» دەگەندەي, ونى قارا باسىنا جۇمساپ قويىپ, اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ شىعا كەلەتىن پىسىقتار دا كەزدەسىپ قالادى. ال باستاعان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەنەتىندەر تۋرالى اڭگىمە بولەك. ابايدىڭ «ەدينيتسا —جاقسىسى ەرگەن ەلى بەينە ءنول. ...ەدينيتسا كەتكەندە, نە بولادى وڭكەي ءنول؟» جىر جولدارى وسىندايدا ويعا ورالادى. سول «ەدينيتسالارعا» جاتاتىندار قاتارىندا شاحاربەك ۋسمانوۆ اعامىز دا بار دەپ باتىل تۇردە ايتا الامىز. الدىمەن قالىڭ كوپشىلىككە شاحار­بەك وسپان ۇلىنىڭ كىم ەكەنىن تانىس­تىرىپ وتەيىك. شاكەڭنىڭ اكەسى وسپان –  قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانىنىڭ تۋماسى. ونىڭ اكەسى ەسجان دا, اتا-باباسى دا ءال-قۋاتتى, داۋلەتتى ادامدار بولعان. تەكتى ۇرپاققا قۇيىلعان مول نەسىبەنىڭ قورى ۇزىلمەي, كەڭەس وكىمەتى كەلگەنشە داۋلەتتى عۇمىر كەشە­دى. سونىڭ ارقاسىندا وسپان ەرتە حات تانىپ, اۋىل ماڭىندا ەرتە اتقا مىنگەن بەلسەندى ادامنىڭ ءبىرى بولعان. «ەل دە, جەر دە حالىقتىكى بولادى, ءبىز حالىق وكىمەتىن قۇرىپ جاتىرمىز», دەگەن بولشەۆيكتىك ساندالماعا سەنىپ, ول دا جاڭا وكىمەتكە جانىن سالىپ قىزمەت ەتەدى. ءوزى تۇرعان اۋداندا «جاڭا تالاپ» ارتەلىن قۇرىپ, ونىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. بۇل – بايلاردىڭ, قۋاتتى شارۋالاردىڭ بارلىق بايلىعىن, قازىناسىن قىزىل وكىمەت تارتىپ الىپ, كامپەسكەگە ۇشى­راتقاننان كەيىن حالىقتىڭ ىشەر اس پەن كيەر كيىمگە جارىماي قالعان كەزى ەدى. جاڭا ارتەل ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ, ەلدىڭ اۋزى اققا ءتيىپ, ءبىر تويىنىپ قالادى. ءبارىن جۇپ قىلىپ جاراتقان جالعىز اللا دۇنيەدە جاقسىلىق پەن جامان­دىقتى دا ەگىز قىلعان عوي, ەندى تويىنعان حالىقتىڭ اراسىنان «جاۋ ىزدەۋشىلەر» تابىلىپ, وسپاننىڭ جەتى اتادان بەرى داۋلەتتى تۇقىمنان ەكەنىن ايتىپ, ونى «بايدىڭ قۇيىرشىعى, جاۋ» دەپ كورسەتكەن ءجالاڭتوس, شولاق بەلسەندىلەر شىعادى. ەل دەپ, جەر دەپ كۇندىز-ءتۇنى ات­تان تۇسپەي ەڭبەك ەتكەن ەسىل ەر باس ساۋعا­لاپ, تۋعان جەردەن قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. سولتۇستىكتە اتا-باباسىنان بەرى باي بولعانى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراپ, قورلىق كورگەن تۇرعىن اقىننىڭ مىناداي جىر جولدارى بولاتىن: «بىتىرادى جۇرت جەرىنەن, ويناپ-كۇلگەن تەڭىنەن. قايدا بارساڭ ساۋ جان جوق قۋىلماعان ەلىنەن. جازدىم قاعاز قامىعىپ, شاپپاي-جەل­مەي تالىعىپ. ۇرلىق-وتىرىك تۇك قىلماي ءجۇرمىز بۇلتتى جامىلىپ...». وسىنداي كۇيدى وڭتۇستىكتەگى وسپان اعا­مىز دا كەشىپ, تۋىپ-وسكەن جەرىنەن اتا-باباسىنان بەرى باي بولعانى ءۇشىن عانا قۋدالانىپ, قىر اسىپ, سۋ كەشەدى. ءبىر كەزدە اتىن اتاپ, ەسكە الۋدىڭ ءوزى قىلمىس سانالعان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمىن قازاق حالقى قازىر جاقسى بىلەدى. ونىڭ ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدە وزىق ۇلگىلەر مەن وراسان ىستەر تىندىرىپ, حالىق اعارتۋ كوميسسارى رەتىندە قازاق ونەرىنىڭ ەۋروپالىق جولمەن قارىشتاۋىنا اسا زور ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر ەكەنى ابدەن تانىلعان. مىنە, وسى تەمكەڭ – وسپان اعامىزبەن ءبىر جەردىڭ تۋماسى. ءتىپتى, تۋماسى عانا ەمەس, جاقىن ءىنىسى, ەكەۋى التىنشى اتالارى جارىمبەتتە قوسىلادى. جارىمبەت حالقىنا قايىرى تيگەن, بار دۇنيەسىن جەتىم-جەسىر عارىپتەن اياماعان, قايىرىمى مول, اۋليە اتانعان كىسى ەكەن. وسىنداي تەكتى اتادان تاراعان وسپان قۋدالانىپ, قاماپ قويعان جەرىنەن كەپىلدىكپەن شىعارىلعان سوڭ, ايەلى مەن جەتى ايلىق جانەبەرگەن دەگەن ۇلىن الىپ, وزبەك جەرىنە تەمىربەكتى ساعالاپ بارادى. ول كەزدە تەمىربەك جۇرگەنوۆ وزبەكستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن شاعى. ايتا كەتەتىن بولساق, ول قازاق اكسروك-نىڭ ءى حاتشىسى ل.ميرزوياننىڭ تىكەلەي شاقىرۋىمەن 1933 جىلدان باستاپ قازاق اكسر-ءىنىڭ وسىنداي قىزمەتىنە كەلگەن. وسپان ەسجان ۇلى وسى ءىنىسىنىڭ كومەگىمەن وزبەك جەرىندەگى قازاعى قالىڭ قونىستانعان سامارقان وبلىسىنىڭ زامين اۋدانىنا تۇراقتايدى. ءبىر كەزدە ورىنبورداعى التى ايلىق مال دارىگەرلىك كۋرسىن بىتىرگەن ول ماماندىعى بويىنشا جىلقى وسىرەتىن فەرمانىڭ زووتەحنيگى بولىپ ورنالاسادى. جۇمىستىڭ قانداي تۇرىنەن دە باس تارتپاعان ەڭبەكقور اعامىز مۇندا ءوزىنىڭ ماڭداي تەرىمەن وڭاي ءسىڭىپ, جىلقى ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىن وڭاي ءۇيىرىپ اكەتەدى. ءبىر-ەكى جىلدا كۇش الىپ, ەسىن جيعان اعامىز 1931-1933 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشتىقتان قاشىپ, باس ساۋعالاعان تالاي اعايىندارعا ەندى ءوزى پانا بولادى. ۇزاماي 1937-1938 جىلداردىڭ قاندى سۇرگىنى باستالىپ, ەلدەگى بارلىق ەستى-باستى دەگەن ادامداردى تەگىس كوگەندەپ, قاماۋعا الا باستاعان عوي. سول جىلدارى وسپان ەسجانوۆ اعامىزدىڭ سوڭىنا دا شىراق الىپ تۇسكەندەر بولىپتى. بىراق وزبەكتەر قازاقتارداي داراقىلىق كورسەتپەي, ارالارىنداعى جاقسىنىڭ كوزىن قۇرتۋعا اسىقپاعان. زامين اۋدا­نىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى ساتتار ۋسمانوۆ قازاقستان نكۆد-سىنان ەسجانوۆتى قۋعىنداپ كەلگەن قاتىناس قاعازعا: «بىزدە ەسجانوۆ جوق, يششانوۆ دەگەن وزات كولحوزشى, قازاق مامانىمىز عانا بار, ول كوممۋنيزم ىسىنە ابدەن بەرىلگەن, ادال ادام», دەپ قول قويىپ, جاۋاپ بەرىپتى. ءسويتىپ, كەيبىر ساتىمساق قازاق باسشىلارى قۇساپ, «اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق» دەپ قول استىنداعى ادامدى ۇستاپ بەرمەي, باسىن بايگەگە تىگىپ, قورعاپ قالعان ەكەن... 1937 جىلدىڭ 1 اقپانىندا وسپاننىڭ وتباسىندا ىڭگالاپ تاعى ءبىر پەرزەنت دۇنيە ەسىگىن اشادى. ول وسىدان 80 جىل بۇرىن وزبەكستانعا قۋعىنمەن بارعان قازاق وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى شاحاربەك ۋسمانوۆ اعامىز ەدى. وتباسىنداعى سەگىز بالانىڭ ءبىرى بولعان شاحاربەك الاقانعا سالىپ, الديلەنىپ, ەركەتوتاي بولىپ وسپەگەن. جاسىنان ەڭبەككە ۇمتىلىپ, اكە-شەشەسىنە كومەكتەسىپ, مال تابۋعا داعدىلانعان. اتا-انانىڭ ۇلاعاتتى تاربيەسى ونى ەلگە قايىرىمدى, مەيىرىم-شاپاعاتى مول ازامات ەتىپ وسىرەدى. 1957 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن شاحاربەك تاشكەنتتىڭ ماقتا-ماتا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. 1932 جىلى اشىلعان بۇل جوعارى وقۋ ورنى العاشىندا ماقتا وڭدەۋ مەن ءيىرۋ, جىبەك تەحنولوگياسى جانە توقۋ ماماندىقتارى بويىنشا ينجەنەرلەر دايىندايتىن. كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە ماماندىق بويىنشا جاڭا ماماندار دايىندايتىن بولعان. 1967 جىلدان تاشكەنتتىڭ توقىما جانە جەڭىل ونەركاسىبى ينستيتۋتى اتالعان. شاحاربەك ۋسمانوۆ وسى ينس­تيتۋتتى ينجەنەر-تەحنولوگ ماماندىعى بويىنشا 1962 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. بۇل – زامان ستاليندىك قۋعىن-ءسۇر­گىننەن تىنىشتانىپ, ەل كەنەلىپ, ءتول تەڭەلگەن جىلدار ەدى عوي. شاحاربەكتىڭ اكەسى وسپان اقساقال دا تارشىلىقتا قول ءۇشىن بەرگەن وزبەك اعايىندارعا العىسىن ايتىپ, ءبىر بالامەن بارعان باسى ەندى سەگىز بالاسىن ەرتىپ, اتتىڭ باسىن كۇندىز ەستەن, تۇندە تۇستەن كەتپەيتىن تۋعان جەرگە تۇزەيدى. ءسويتىپ, شاحاربەك ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىن تۋعان جەردە باستاۋعا قول جەتكىزەدى. وزبەك مانەرىمەن تەگى ۋسمانوۆ دەپ جازىلعان اعامىز الدىمەن «سلاۆيان» ماقتا زاۋىتىنا اۋىسىم شەبەرى بولىپ تاعايىندالادى. وسىندا تىڭعىلىقتى ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن جاس مامان ۇزاماي ءوندىرىس باستىعى بولىپ وسىرىلەدى. ال 1964 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ول تۇركىس­تان ماقتا زاۋىتىنا اۋىسىپ, تسەح باستىعى قىزمەتىنە تۇرادى. جۇرگەن جەرىندە جۇعىمدى, حالىقپەن جۇمىس ىستەي بىلەتىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جوعارى جاس جىگىت ۇزاماي جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى. ءسويتىپ, اۋدان بيلىگى ونى جاستارمەن جۇمىس ىستەيتىن سالاعا تارتىپ, 1965 جىلى تۇركىستان اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنە جۇمىسقا شاقىرادى. ول كەزدە جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ ايتقانىنان, پارتيانىڭ ايداۋىنان ەشقايدا بۇلتارا المايسىڭ. شاحاربەك تە سۇيىكتى قىزمە­تىنەن قول ءۇزىپ, اۋداندىق جاستار ودا­عىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە بارۋعا ءماجبۇر بولادى. ءبىر عانا جىل جاستاردىڭ ورتاسىندا ىستەسە دە شاحاربەككە بۇل قىزمەت حالىقپەن سويلەسۋدىڭ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ۇقتىرا الۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى سياقتى بولىپتى. ول حالىق الدىنا شىعىپ, ەركىن سويلەۋدىڭ, جينالىستى قالاي جۇرگىزۋدىڭ ماشىقتارىن بويىنا ابدەن سىڭىرەدى. جاس جىگىتتىڭ الىمدى قا­دامدارى رەسپۋبليكالىق كومسومولدى دا قىزىقتىرىپ, 1966 جىلى ونى الماتىداعى ورتالىق كوميتەتكە قىزمەتكە الدىرادى. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ كوزگە بىردەن تۇسەتىن تالانتتى جاس ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر. الايدا, 1966 جىلدىڭ اياعىنا قاراي شىمكەنتتەگى ماقتا زاۋىتىنا ديرەكتور بولاتىن ادام ىزدەگەندە جەرگىلىكتى باسشىلىق شاحاربەك ۋسمانوۆتىڭ كانديداتۋراسىنا توقتايدى. ءسويتىپ, ول كومسومولدان قايتادان وندىرىسكە شاقىرىلىپ, 29 جاسىنان وسى سالانىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە كىرىسەدى. ءۇش جىلدان كەيىن ءوزى بۇرىن قىزمەت ەتكەن تۇركىستانداعى ماقتا زاۋىتىن باسقارۋعا اۋىستىرىلادى. بارلىعى جيىرما جىلعا جۋىق ماقتا وڭدەۋ سالاسى كاسىپورنىنىڭ باسىندا جۇرگەن جاس جىگىت ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن وتەدى. تۇركىستاندا ديرەكتور بولعان جىلدارىندا وسى كاسىپورىندى وداق كولەمىندەگى الدىڭعى قاتارلى ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قاتارىنا قوسادى. وسى كاسىپورىندار 1985 جىلى «كاززاگوتحلوپكوپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى بولىپ بىرىككەندە ونىڭ باس ديرەكتورى بولادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن, 1994 جىلى ماقتا كاسىپورىندارى «ماقتا» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ قايتا قۇرىلعاندا دا ش.ۋسمانوۆ ونىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعىندا قالا بەرىپ, بۇل قىزمەتتى 1997 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نا دەيىن اتقارعان. ال 1997 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ ول «شىمكەنت-ماقتا» جەكەشەلەندىرىلگەن اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان. باسقا سوزبەن ايتقاندا, شاحاربەك ۋسمانوۆ – ماقتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قىرىق جىلعا جۋىق باسقارعان ەلىمىزدەگى ەڭ اتاقتى ماقتاشىلاردىڭ ءبىرى. مەملەكەت ونىڭ سالانى وركەندەتۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن بەرگەن, «قۇرمەت بەلگىسى» جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «قۇرمەت» وردەندەرىمەن, بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتاعان. سونىمەن قاتار, ول ءبىر كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇر­مەت گرامو­تاسىن دا العان. تۇركىستان قالاسىنىڭ, ماقتاارال اۋدانىنىڭ, قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جانە وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلى­سى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. شاحاربەك اعامىز جۇبايى رايامەن ەكەۋى ءتورت ۇل-قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردان بىرنەشە نەمەرە-جيەندەر كورىپ وتىر. بالالارىنىڭ ءبارى دە قازاقتىڭ ۇلگى تۇتارلىق جاقسى ازاماتتار بولىپ ءوسىپ, ءومىردىڭ سان ءتۇرلى سالاسىندا ءجۇر. ۇلكەن ۇلى ەرىك زاڭگەر, كىشى ۇلى سۇلتان مەن قىزدارى شارا, گۇلميرا جەكە كاسىپكەرلەر. شاكەڭنىڭ نەمەرەلەرى دە ومىردەن وزدەرىنە لايىقتى ورىندار تاپقان. سونىڭ ىشىندە ءبىر نەمەرەسى قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ نەمەرەسىنە ۇيلەنسە, تاعى ءبىر نەمەرەسى ەڭبەك ەرى ناعىم قوبىلانديننىڭ نەمەرەسىنە تۇرمىسقا شىققان. مىنە, ش.ۋسمانوۆتىڭ ءومىر جولى وسىنداي. ەندى ونىڭ حالىق قازىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى قوعامدىق ەڭبەكتەرىنە توقتالايىق. قازاق «ءوزى بولعان قىز توركىنىن تانىماس» دەيدى. بۇل قىزعا قاراتىپ قانا ايتىلعان ءسوز ەمەس, ءوزىنىڭ تويعانى مەن قالتاسىنىڭ قامپايعانىنا عانا ءماز بولىپ, اتا-بابا, تۋعان جەر, ۇلت پەن ۇلىسىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا بەيتاراپ قارايتىن كوزقامانداردى دا قامتىپ ايتقان پالساپالىق ۇعىم. شاحاربەك اعامىز وندايعا كەرىسىنشە, ەلدىك ىسكە ەڭسەرىلە كىرىسەتىن ەر كوڭىلدى جان. الدىمەن ول اكەسى وسپاننىڭ كىندىك قانى تامعان «جاڭا تالاپ» اۋىلىنا ەكى جۇزدەي ادام سياتىن ءزاۋلىم مەشىت سالدىرىپ بەرەدى. ءسويتىپ, جەرلەستەرىنىڭ شەكسىز العىسىن الىپ, اللانىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنەدى. ال ەندى شاكەڭنىڭ حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋداعى ىستەرى ۇلان-عايىر. ءوزىنىڭ وتباسىنا تەمكەڭنىڭ جاساعان جاقسىلىعىن اكەسىنىڭ اۋزىنان تاستاماي ايتۋىنان بىلگەن شاحاربەك اعا ونىڭ ەڭبەگىن ابدەن اقتاعان. الدىمەن ول, 2012 جىلى باۋىرجان يمانعالي ۇلى دەگەن زەرتتەۋشىنىڭ ت.جۇرگەنوۆ تۋرالى كىتابىن شىعارتىپ, بارلىق شىعىنىن جەكە-دارا كوتەرىپ العان. تەمكەڭنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىن ودان ءارى زەرتتەگەن بەكارىستان مىرزاباەۆتىڭ دا كىتابىن جارىققا شىعارعان. تەمكەڭنىڭ وزبەكستاندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكە­نىن ايتتىق, سوندىقتان ول تۋرالى دەرەكتەر كورشىمىزدىڭ مۇراعاتتارىندا كوپ ەكەن. سول دەرەكتەردىڭ ءبارىن زەرتتەۋشىگە وزبەكستاننىڭ ورتالىق مۇ­ر­اعاتىنان شاكەڭ ءوزى الىپ بەرگەن. وزبەكتەر قازاقتارداي ەتەك-جەڭى كەڭ, كەلگەن ادامنىڭ بارىنە اقتا­رىلىپ قالاتىن اڭقىلداق ەمەس, مۇرا­عاتىنا ساق, وڭايلىقپەن كەرەك دۇنيە­نى بەرە قويمايدى. تەك شاكەڭنىڭ تاباندىلىعىنىڭ, ولارمەن ءتىل تابىسا الاتىن ديپلوماتتىعىنىڭ ارقاسىندا عانا مول دەرەكتەرگە قول جەتكەن. وسى كىتاپتارعا بايلانىستى جانە باسقا دا قوعامدىق شارالاردىڭ ۇيىم­داستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولىپ, ءبارى­­نىڭ دە شىعىنىن ءوزى كوتەرگەن. ودان ءارى «تەمىر ناركوم» تۋرالى بۇرىن ءتۇ­سىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمدى دە وزبەكس­تان مۇراعاتتارىنداعى دەرەكتەرمەن تولىق­تىرىپ, جاڭا كينو شىعارۋعا بارلىق جاردەمىن تيگىزگەن. شاحاربەك ۋسمانوۆتىڭ ايتەكە ءبيدىڭ باسىنا ءزاۋلىم كەسەنە ورناتۋدى باستاپ, ونىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنى جانە ونى اياعىنا دەيىن جەتكىزگەنى ءبىر كىتاپقا جۇك بولارلىق وراسان زور ەڭبەك. وسى ەڭبەگىنىڭ وزىمەن عانا ول قازاق حالقىنىڭ بارلىق قۇرمەتىنە لايىقتى ادام. ايتەكە ءبيدىڭ وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىنىڭ نۇراتا قالاسىندا جەرلەنگەن دەرەگىن العاش تاپقان شاكەڭ. 2005 جىلى وزبەكستانعا بارعاندا ول نۇراتانىڭ قورىمىندا سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بيدiڭ زيراتى بارىن ەستيدى. جۇمىسىنىڭ تىعىز ەكەندىگىنە قاراماي شاكەڭ بابالاردىڭ باسىنا قۇران وقىتۋعا بارادى. كەزىندە قىش كىرپىشتەن قالانىپ, ودان ۇزاق جىلدار بويى ايدالاداعى اڭىزاق سوققان اپتاپ ىستىقتىڭ استىندا, جەل مەن كۇننەن ابدەن ءمۇجىلىپ, توزعان, قاراۋسىز مولانى كورگەندە جۇرەگى قان جىلايدى. ونىڭ ءوزىن دە وزبەك وكىمەتى كەڭەس جىلدارىندا سىرىپ تاستاپ, ۇستىنەن جول سالماق بولعاندا ناۋاي وبلىسىنىڭ قازىرگى باس يمامى ناسرەددين يشاننىڭ اتاسى, اۋىل مولداسى سايد ەشونبوبو بالا-شاعاسىمەن تراكتور الدىنا جاتىپ الىپ: «بۇل جەردە قازاقتاردىڭ اۋليەلەرى جاتىر, قوزعاۋعا بولمايدى, سوڭىنان سۇراۋى بولادى», دەپ شىرىلداپ, سىرعىزباعان ەكەن. وسىنى ەستىپ, قورىمدى كورگەن شاكەڭ قازاق دەگەن حالقى ءۇشىن, كەلەر ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاپ, باسىن بايگەگە تىگىپ, اتتان تۇسپەي, جاۋ كەلسە, تولارساقتان قان كەشىپ, ەل مەن جەردى قورعاۋدى ۇيىمداستىرىپ, قۋ جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ازاپ شەككەن ۇلى بابالاردىڭ باسى بۇلاي كۇتىمسىز جاتقانىنا جالعىز ءوزى كىنالىدەي جۇرەگى قاتتى اۋىرادى... سودان... سودان شاكەڭ بابالاردىڭ باسىن كوتەرۋ جولىندا اتتان تۇسپەي, الاسۇرىپ قىزمەت جاساعان. الدىمەن قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى وزبەكستانداعى ەلشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆكە سوعىپ, وزبەكستان بيلىگىنەن سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بي بەيىتتەرىنىڭ باسىنا كەسەنە كوتەرۋگە رۇقسات بەرەتىن جەر الۋعا كومەك بەرۋىن وتىنەدى. ايتا كەتەتىن جايت, سەيىتقۇل اۋليە ايتەكە ءبيدىڭ تۋعان باباسى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى بىرنەشە شاپقىننان كەيىن, ايتەۋىر ەكى اۋليەنىڭ بەيىتتەرى ماڭىنداعى 6 گەكتار جەرگە قۇرىلىس جۇرگىزۋگە رۇق­سات الىنادى. شاكەڭ ءوزىن قولدايتىن بىرنەشە ادامنىڭ باسىن قۇراپ, ەندى كەسەنەنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى قولعا الادى. بۇل ءىس وزبەكستانعا ەلشى بولىپ قازاقتىڭ تاعى ءبىر تۇلعالى ازاماتى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ كەلگەندە جاندانىپ جۇرە بەرەدى. جۇرەگىندە ۇلتىنا دەگەن جىلىلىعى, جىلىگىندە نامىسى بار, وي-ءورىسى بيىك ازامات بۇل ءىستى باستاۋ­شىلاردى بەل شەشىپ, بەلسەنە قولداپ, قولدان كەلگەن كومەكتەرىنىڭ ءبارىن جاسايدى. ءسويتىپ, بەيىتتىڭ باسىنا بيىكتىگى 14 مەتر, ۇزىندىعى – 15, ەنى 8 مەتر الىپ كەسەنە تۇرعىزىلادى, 17 مەترلىك مۇنا­راسى بار مەشىتى بولەك سالىنادى. تولىق كەشەنگە مۇراجاي, قوناقۇي, شايحانا دا ەنگىزىلىپ, ءبارىنىڭ دە قۇرىلىسى جايى­مەن اياقتالادى. مۇراجايدىڭ ىشىنە قويىلاتىن ەكسپوناتتاردى شاكەڭ قازاق­ستان مەن وزبەكستاننان تىرنەكتەپ جيناعان. ايتەكە ءبيدىڭ قولادان جاسالعان ءمۇسىنى دە ونىڭ ءسانىن كەلتىرىپ تۇر. ءسويتىپ, عاسىرلار بويى قاراۋسىز قالعان ۇلى بابامىزدىڭ باسى قازىر گۇلدەي جايناپ تۇر (سۋرەتتە). ارينە, ول ءبىر جولى نەمەسە ءبىر ايدا ەمەس, بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ اياقتالدى. وسىنشا ۋاقىتتا جاسى جەتپىستەن اسقان كىسىنىڭ قازاقستان مەن وزبەكستانعا, ونىڭ ىشىندە تاشكەنتتەن 550 شاقىرىم جەردەگى جازدا كۇيىپ تۇراتىن ناۋاي وبلىسىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى نۇراتاعا قايتا-قايتا شاپقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا زورعا اياقتالعان شارۋا. ويتپەسە, بولا ما, قاجەتتi قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ, قۇرىلىسشىلارعا باس-كوز بولۋ وڭاي شارۋا ەمەس... وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن ەرلىك ەمەس پە؟ ارينە, شاكەڭنىڭ ىسىنە ءبىر توپ ازاماتتار قارجىلىق, ارىستان, نۇرلان جانە ت.ب. ىنىلەرى قول كومەگىن بەرگەن. سونىمەن بىرگە, بۇل ىسكە ۇلەس قوسقاندار اراسىندا زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, قاراجان جانە بەرنارد سەرداليەۆتەر, راحات بايزاقوۆ, التىنسارى ۇمبەتاليەۆ, يباتۋللا قالىبەكوۆ, ەسەنعالي بايمەنوۆ جانە ت.ب. بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بىراق نەگىزگى جۇك شاكەڭنىڭ ءوز موينىندا بولعان. وسىندا قىزمەت اتقاراتىن ءتورت ادامعا دا شاكەڭ ءوز قالتاسىنان ەڭبەكاقى تولەيدى... ايتەكە ءبيدىڭ 370 جىلدىعى اتالىپ وتكەن الماتىداعى 2014 جىلعى جيىن­دا بۇل تۋرالى تالاي ادام ايتتى. وسىنداي جيىن ايتەكە ءبيدىڭ باسىندا دا وتكىزىلىپ, وعان 1,5 مىڭداي ادام كەلگەن. ونىڭ دا نەگىزگى شىعىندارىن شاكەڭ كوتەرگەن. ءتىپتى ايتەكە تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە دە ول مۇرىندىق بولدى. وسىنىڭ ءبارىن شاكەڭ مەن ىستەدىم دەپ كەۋدەسىن قاعۋدان اۋلاق. «ورتاعاسىرلىق ساۋلەتتەرمەن ورنەكتەلگەن حاس شەبەردiڭ قولتاڭبالارى ايقىن اڭعارىلىپ, اي­شىقتىعىمەن كوپتi قۋانتقان كەسەنەنiڭ تولىق بiتۋiنە, ودان باسقا دا كوپتەگەن يگi شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇرىندىق بولعان شاحاربەك ۋسمانوۆتىڭ وراسان ەڭبەگi كiمگە بولسا دا ۇلگi-ونەگە», دەپ جازىپتى كەسەنەنى كورگەن بەلگىلى تەلەجۋرناليست دوعدىرحان تۇرلىبەك. «مەن ىستەدىم دەگەنشە مىڭ ىستەدى دەسەيشى» دەمەكشى, شاحاربەك ۋسمانوۆ قازاقتىڭ ات بايلايتىن قازىعى, ەل تۇتاس­تىعىنىڭ تۇتقاسى بولعان ايتەكە ءبيدىڭ باسىن مەن كوتەرىپ ەدىم دەپ ەشكىمگە ايتپايدى. بۇل دا ونىڭ مارتتىگى, جان جومارتتىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ونىڭ سوڭعى ىستەگەن ءبىر ەرەن ءىسى تىلەۋ باتىرعا ارنالعان شىمكەنتتە تۇر­عى­زىلعان ەسكەرتكىش. اتاقتى موڭكە ءبيدىڭ اكەسى تىلەۋ ءارى بي, ءارى باتىر بولعان ادام. ول سايرامدى شابۋعا كەلگەن جوڭعار­لارمەن ايقاسۋعا بالاسى جول­دىاياقپەن بىرگە 17 مىڭ قولدى باستاپ بارىپ ءتورت جىل سوعىسقان. شەشۋشى ۇرىستا ەكەۋى دە ەرلىكپەن قازا تاپقان. ەكەۋى­نىڭ دە سۇيەگى كەيىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن. مىنە, وسى باتىرلارعا ارنالىپ شىمكەنتتە قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەن 2015 جىلى تۇرعىزىلعان مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتىڭ كوتەرىلۋىنە دە ول مۇرىندىق بولدى. شاكەڭنىڭ بۇدان باسقا دا تولىپ جاتقان قايىرىمدىلىق ىستەرى بار, ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن دە ەمەس, ءبىز تەك ۇلكەندەرىنە عانا توقتالدىق. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ الىپ تۇلعالى, ىزگى نيەتتى جان ەكەنىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ مىنە, بۇگىندەرى 80-گە تولىپ وتىرعان شاحاربەك اعامىز وسىنداي ادام. قازىر ول ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, نەمەرە-جيەندەرىنىڭ قىزىق-قۋانىشتارىن مولىنان كەشىپ, بايبىشەسىمەن ەكەۋى جاقىن-جۇراعاتتارىنىڭ ورتاسىندا امان-ساۋ, شىمكەنت قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە شاكەڭ ءالى دە دايىن, اللانىڭ بەرگەن قۋاتىن ول ەل يگىلىگىنە جاراتقىسى كەلىپ تۇراتىن ابزال جان. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتە: ش.ۋسمانوۆ