نەمەسە تۋعان تاريحتى تانۋعا تاربيەلەۋ
وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە مۇددەلى ۇستازدار ەكەندىگى داۋسىز. ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ بويىنشا بەس جىلدىق ۇلتتىق جوسپاردى قابىلداۋ جونىندە ناقتى مىندەت قويدى. بۇل باعدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جانە 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارىندا دا اتالعان. ونداعى باستى مىندەت – جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە زياتكەرلىك, دەنە جانە رۋحاني تۇلعاسى دامىعان ازاماتتى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ قۇبىلمالى الەمدە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىلىم الۋداعى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ.
قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ «مەن اقىنمىن ءارى ءوز ءىسىممەن اينالىسىپ قانا وتىرار ەدىم. بىراق بارلىق كونە جازبالاردى اقتارىپ, بۇكىل الەمنەن شۋمەر, ەجەلگى مىسىر, ورىس, سكانديناۆيا جازبالارىن قوتارىپ, ولاردى جازىپ الىپ, ءوز حالقىما قاتىستى قانداي دا ءبىر دەرەك بىلۋگە ۇمتىلدىم. جانە كوپتەگەن جايتتارعا قانىقتىم. مەن ەسكى سارىندا قالعان عالىمدارعا ەمەس, جاستارعا سەنىم ارتامىن», دەيدى. ياعني, جۇرەگى ەلىم دەپ سوعىپ تۇرعان ءاربىر تۇلعاعا جىگەر بەرەتىن, قانات بىتىرەتىن بىزدەر, مۇعالىمدەر بولۋعا ءتيىسپىز. مۇعالىمنىڭ ايتقان ىلىمىنەن وقۋشى جادىندا ناقتى ءبىر ناقىل ءسوز قالسا, توككەن تەردىڭ زايا كەتپەگەنى. مىسالى, 6-سىنىپتاعى «قازاقستان تاريحى» ءپانىندە «عۇندار» تاقىرىبى بويىنشا ەدىل پاتشاعا بەرىلگەن سيپاتتاما بار. «ەدىل قوناقتارىنا تاماقتى كۇمىس ىدىستارمەن بەرەدى دە, ءوزى ەڭ سوڭىنان اعاش ىدىسپەن ىشەدى, دەلىنگەن. ءدال وسىنداي قۇبىلىس ءحىح عاسىردا قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قاراباۋىنان 9 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وتەي قورىمىندا جەرلەنگەن بوكەن بي باسىنان وتكەن ەكەن. بوكەن بي ات مىنسەم جەلىك پايدا بولادى دەپ, ءومىر بويى وگىز ءمىنىپ جۇرگەن. وسى ەكى تۇلعانىڭ ومىرىندەگى كورىنىستەردى اڭگىمەلەۋ ارقىلى وقۋشى بويىندا قىزىعۋشىلىق تۋارى ءسوزسىز.
ءپان ساباقتارىندا عانا ەمەس, تاربيەلىك ءىس-شارالاردا ەلدىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى ءۇشىن كۇرەسكەن ايتۋلى تۇلعالارمەن بىرگە جەرگىلىكتى ادامدار تۋرالى ءمالىمەتتەر بەرۋ وقۋشى بويىنا ءىزگىلىك, مەيىرىم نۇرىن سەبەدى. ءماسەلەن, قازاقستاندىق ءاربىر مۇعالىم اقمولالىق تاريح ءپانى مۇعالىمىنىڭ «قۇرت – اسىل تاس» ولەڭىنىڭ مازمۇنىمەن تانىس ەكەنى داۋسىز. 1937 جىلى سالىنعان الجير ايەلدەر تۇرمەسىندەگى تۇتقىندار 17-20 ساعات جۇمىس ىستەيدى. بىردە جالاڭاشكولدەن قامىس بۋدالارىن ارقالاپ كەلە جاتقان تۇتقىن ايەلدەرگە قارتتار مەن بالالار كەزدەسەدى. بالالار وزدەرى ارەڭ كەلە جاتقان تۇتقىنداردى تاسپەن اتقىلايدى. ايەلدەر قازاق حالقىنىڭ تاربيەسى وسى ما, نەگە سونشا قاتىگەز دەپ قامىعادى. كەلەسىدە ارىپ-اشىپ السىرەگەن تۇتقىن ايەل جەرگە قۇلايدى. ءدال الدىنان ءسۇتتىڭ ءيىسىن سەزەدى. ول ءجانە كەسەك تاستاردان شىعادى. شەتىنەن تىستەپ كورگەندە, كادىمگى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى – قۇرت بولىپ شىعادى. سوندا عانا قازاقتىڭ قاراپايىم حالقىنىڭ قاراۋىلدارعا ءبىلدىرمەي كومەكتەسكەنىن تۇتقىن ايەلدەر بىلەدى. وسى ءبىر وقيعا ءاربىر وقۋشىعا ادامگەرشىلىكتى ۇقتىرىپ تۇرعانداي. مەكتەبىمىزدە وقۋشىلاردىڭ ءوز وتانىن, تاريحىن, ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقان تۇلعالارىن تانىپ-بىلۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن «ولكەتانۋ» ساعاتتارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2006 جىلى ءشىلدەدە قاراباۋداعى جولايشاعىل قۇمىنان سول كەزدەگى 8-سىنىپ وقۋشىسى, بۇگىندە مۇناي وپەراتورى سالاۋات ساكەناەۆ التىن شىنجىرلى القا, سىرعا, ەكى قۇمىرا مەن بەس جەبەنىڭ ۇشىن تاۋىپ الىپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا تاپسىرعاندىعى تۋرالى ءمالىمەتتەر مەن فوتوسۋرەتتەر بار. مادەني-تانىمدىق «ۇرپاق» جوباسى اياسىندا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان كۋرستا وقۋشىلار ءوڭىر مەن ەل اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر, ولكە تابيعاتى, قوعام قايراتكەرلەرى تۋرالى ءىزدەنەدى. بيىلعى ءولكەتانۋ كۋرسىنىڭ مۇشەلەرى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, اۋىل ىشىندە كوشە اتاۋى بەرىلگەن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان ن.كومەكوۆ پەن س.وماروۆتىڭ ەڭبەك جولدارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ, اۋىلداعى اۋا رايىن زەرتتەۋ مەكەمەسىنە, بودەنە ءوسىرەتىن فەرماعا ساياحات جاسادى. «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى» دەگەندەي, وقۋشىلاردى ەلجاندىلىققا ءتاربيەلەۋدە ولكە تاريحى مەن ءمادەنيەتىن, ءوڭىر ەرەكشەلىكتەرىن, تۇلعالارىن تانىتۋ – ءار تاريح ءپانى مۇعالىمىنىڭ ءمىندەتى.
گۇلجان توقمۋرزينا,
تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى
اتىراۋ وبلىسى,
قىزىلقوعا اۋدانى,