وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مەكتەپتىڭ بارلىق پاندەرىن عىلىمنىڭ دامۋىنا, ءوندىرىس پەن تەحنيكانىڭ سۇرانىسىنا لايىقتى ەتىپ قۇرۋ ماقساتىمەن وقۋ مازمۇنىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جاڭا وقۋ ماتەريالدارىمەن تولىقتىرىلدى. ونىڭ سالدارى تۋرالى قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.قۇسايىنوۆ «ورتا ءبىلىم جۇيەسىندەگى داعدارىس: شىعۋ جولدارى» (الماتى, 2016) اتتى كىتابىندا «XX عاسىردىڭ اياعىندا مەكتەپتە وقىلاتىن پاندەر بويىنشا بەرىلەتىن ءبىلىم كولەمى بالالاردىڭ ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قابىلەتىنەن ارتىپ كەتتى», دەپ جازادى. شىندىعىندا دا, مەكتەپتە وقىتىلاتىن وقۋ ماتەريالدارىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋى وقۋشىنىڭ ونى ءاتۇستى, شالا-شارپى عانا بىلۋىنە الىپ كەلۋدە. وقۋشى بىلەتىن ءبىلىم كوپ, بىراق بىلگەنى ماردىمسىز.
بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (26.10.2016) قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اياگۇل ميرازوۆا «ساباق مازمۇنىنىڭ كوپتىگىنەن مۇعالىم وتكەن ساباقتى تياناقتاي الماي جاتىپ, جوسپاردان قالامىن دەپ ەكىنشى تاقىرىپتى باستاپ كەتۋ وقۋشىنىڭ ىنتاسىن ارتتىرۋ بىلاي تۇرسىن, پانگە بەتتەي الماي قالادى», دەپ قازىرگى كەزدەگى مەكتەپتەگى وقىتۋ جاعدايىن ءدال سيپاتتايدى. مۇعالىم وقۋشىلارعا قاجەتتى بىلىمدەردى ساباق ۇستىندە وقىتىپ ۇلگەرە المايتىندىقتان ماتەريالدىڭ كوپ بولىگىن ۇيگە تاپسىرما رەتىندە بەرەدى. ۇيگە بەرىلگەن تاپسىرماعا وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ شاما-شارقى جەتپەگەننەن كەيىن, ونى وقىپ-بىلۋگە دەگەن ىقىلاسى دا جويىلادى, كەلە-كەلە ءتىپتى ارەكەت تە جاسامايتىن بولادى. ۇيگە بەرىلەتىن تاپسىرمالاردىڭ مولشەرى تۋرالى ەرەجەلەر ساقتالمايتىن بولعانى قاشان! باستاۋىش مەكتەپتىڭ وزىندە دە ونداي ەرەجە ورىندالمايدى.
كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىندە, اقش-تا دا وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دارەجەسى ناشارلاپ كەتكەندىگى ايتىلىپ ءجۇر. رەسەيلىك «ماتەماتيكا» (جەلتوقسان, 2013) جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ل.روسلوۆا ءبىر سايتقا سىلتەمە جاساپ, وسىدان 100 جىل بۇرىن امەريكانىڭ كەنتۋككي شتاتىنىڭ بۋليت وكرۋگىنىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندەگى 8-سىنىپ وقۋشىلارى ەمتيحان تاپسىرعانى تۋرالى جازادى. سول كەزدە ۇسىنىلعان ماتەريالداردى «ABC News» تەلەكانالىنىڭ ءتىلشىسى ءارتۇرلى جاستاعى قاراپايىم ەرەسەك امەريكالىقتار مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ورىنداۋعا ۇسىنعان. ولار تاپسىرمالاردى ورىنداي الماي, وتە قيىن ەكەن دەپ مويىنداعان. سوندا وسىدان 100 جىل بۇرىن وقۋشىلار ورىنداي العان تاپسىرمالار قازىرگى زامان وقۋشىلارى ءۇشىن نەگە سونشا قيىنعا سوعادى؟
اقش-تا مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى ءباسپاسوز بەتتەرىندە قىزۋ تالقىلاۋ تۋعىزىپتى. ءبىر باسىلىمنىڭ شولۋشىسى مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋىن «امەريكالىقتاردى ادەيى توپاستاندىرۋ» دەپ تە جازىپتى. ونىڭ ويىنشا, امەريكالىقتاردىڭ ءاربىر ۇرپاعىنىڭ الدىڭعىلارمەن سالىستىرعاندا ۇعىنۋ دارەجەسى كەمىگەن ۇستىنە كەمىپ بارادى ەكەن (وسىنداي جاعدايدى ءبىز دە باسىمىزدان كەشىپ جاتقان جوق پا ەكەنبىز دەگەن وي دا قىلاڭ بەرىپ قالادى).
دەمەك, قازىرگى كەزدەگى وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنىڭ سەبەبىن مەكتەپتەگى وقۋ مازمۇنى وقۋشى شاماسىنا لايىق پا دەگەننەن ىزدەۋ كەرەك شىعار. ولاي دەيتىنىمىز, ءبىلىم مازمۇنىن زامان تالابىنا, عىلىمنىڭ دامۋىنا ساي قۇرۋ يدەياسىنىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگىن سوڭعى جارتى عاسىرلىق مەكتەپ تاجىريبەسى دالەلدەپ بەردى.
وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مەكتەپتەگى ماتەماتيكالىق بىلىمدەردى جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە الدىمەن ۇلكەن كولەمدە جوعارى ماتەماتيكا, كەيىن 90 جىلدارى ىقتيمالدىقتار تەورياسى مەن ماتەماتيكالىق ستاتيستيكا ەلەمەنتتەرى ەنگىزىلدى. بىراق, ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋعا بولىنگەن ساعات سانى وزگەرىسسىز قالدى. وقۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى وقۋ ماتەريالادارىن يگەرۋ, جاتتىعۋلار ورىنداپ داعدىلانۋ مەن ەسەپ شىعارىپ توسەلۋ مۇمكىندىگى ازايدى.
پەداگوگتار وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ تومەندەپ كەتۋ سەبەپتەرىن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ وقۋ مازمۇنىنا ساي كەلمۋىنەن ىزدەي باستادى. ءسويتىپ زامان تالابىنا ساي قىسقا مەرزىم ىشىندە وقۋشى ۇلكەن كولەمدەگى بىلىمدەردى يگەرە الاتىنداي ەتىپ وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك بولدى. ناتيجەسىندە وقىتۋدى ينتەنسيۆتەندىرۋ, تەحنولوگيالاندىرۋ, وڭتايلاندىرۋ, پەداگوگيكالاندىرۋ دەگەندەر شىقتى. بىراق مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى وڭالمادى. وقۋ ماتەريالىن يگەرۋدى تەزدەتۋ ماقساتىمەن ەنگىزىلگەن تەحنيكالىق وقۋ قۇرالدارىن قولدانۋ مەن كابينەتتتىك جۇيە دە, ءبىلىم بەرۋدى كومپيۋتەرلەندىرۋ دە ءتيىستى ناتيجە بەرە قويمادى. وعان قوسىمشا, بۇكىل عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋ جۇمىستارى مەكتەپكە جاڭادان ەنگىزىلگەن تاقىرىپتاردى وقىپ-ۇيرەنۋ ماسەلەسىنە جۇمىلدىرىلدى. ءداستۇرلى تاقىرىپتاردىڭ ادىستەمەسى ابدەن قالىپتاسقان دەپ ەسەپتەلىپ, ولاردى وقىتۋ ەرەكشەلىكتەرى تاسادا قالىپ قويدى. كەيىنگى جارتى عاسىر توڭىرەگىندە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ ناقتىلى تاقىرىپتارىن وقىتۋعا ارنالعان ادىستەمەگە جەتكىلكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەدى. ورىس ءتىلدى مۇعالىمدەردىڭ ەرتەرەكتە شىققان كىتاپتاردى ءوز جۇمىسىندا پايدالانۋعا مۇمكىندىگى بولدى. ال قازاق تىلىندە ونداي كىتاپتار بولعان ەمەس. ءالى دە جوق!
ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ رەفورماسى ناتيجەسىندە ەڭ كوپ زارداپ شەككەن اريفمەتيكا بولدى. تەك بىزدە عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندە اريفمەتيكالىق ءبىلىم مەن اريفمەتيكالىق مادەنيەت كۇرت تومەندەگەن. وعان نەگىزگى سەبەپ كالكۋلياتور بولاتىن. ەگەر بارلىق اريفمەتيكالىق امالداردى كالكۋلياتور ارقىلى وڭاي عانا ەسەپتەيتىن بولساق, وندا ۋاقىت كەتىرىپ وقۋشىلاردى اۋىزشا, جازباشا ەسەپتەۋلەرگە ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى بار ما دەگەندەر دە بولدى. ايتكەنمەن, كوپتەگەن زاماناۋي ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ءوزى اريفمەتيكالىق زاڭدىلىقتارعا سۇيەنىپ جۇمىس ىستەيتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن كالكۋلياتور كەيبىر ساندارمەن اريفمەتكالىق امالداردى (مىسالى, جارتى مەن ۇشتەن ءبىردى قوسۋدى) ورىنداي المايدى. اۋىزشا نەمەسە قاعازعا جازىپ امالداردى ورىنداي الۋ ادام مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەندىگىن دە ەسكەرمەسە بولماس.
مەكتەپ وقۋشى جەكە مۇمكىندىگىنە, قارىم-قابىلەتىنە, قىزىعۋشىلىعىنا قاراي وقىتۋ جونىندە ىزگىلىكتى باعىت ۇستانعانىمەن, ونى اسىرا سىلتۋگە دە بولمايدى. باستاۋىشتان باستاپ وقىلاتىن پاندەردى ينۆاريانتتى جانە ءۆارياتيۆتى دەپ ءبولۋدىڭ دە, ولارعا ارناپ تاڭداۋ پاندەرىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. باستاۋىش مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ قازاق ءتىلى مەن ماتەماتيكادان تياناقتى ءبىلىم الۋىنا باسا نازار اۋدارىلعانى ءجون.
1-سىنىپتا تابيعاتتانۋدان العاشقى مالىمەتتەر بەرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە الىپپە ارقىلى, ودان كەيىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت, ماتەماتيكا پاندەرىندەگى پانارالىق بايلانىس ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى مول ەكەندىگىن دە ەسكەرۋ قاجەت. بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسەپكە الماسا بولمايدى. مىسالى, جاراتىلىستانۋ نەمەسە دۇنيەتانۋ ت.ب. پاندەر وقۋشى وقۋ-جازۋدى ەركىن مەڭگەرگەننەن كەيىن ەنگىزىلگەنى ءجون بولار ەدى.
مەكتەپتەگى وقۋ مازمۇنىن انىقتاۋعا باعىت-باعدار بەرەتىن قۇجات مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارت ەكەنى بەلگىلى. باستاۋىش ءبىلىمنىڭ جاڭا ستاندارتىنىڭ دا, وعان سايكەس جاسالىنعان ماتەماتيكا باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم مازمۇنىنا ەشقانداي دا جاڭالىق اكەلە قويماعانى تۋرالى ايتقانبىز («ەگەمەن قازاقستان», 14.06.2016). وكىنىشكە وراي, ۇكىمەتتىڭ №292 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن نەگىزگى جانە ورتا ءبىلىم ستاندارتتارىنان دا ماتەماتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ءدال انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ونداعى ءبىلىم مازمۇنى مەن وقىتۋ ماقساتتارى اراسىنداعى ارا جىكتى اجىراتۋدىڭ ءوزى قيىن.
ءپاندى وقىتۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى ءبىلىم مازمۇنىن انىقتاپ الۋ كەرەك, ودان كەيىن ولارعا بولىنگەن قاجەتتى ساعات كولەمى انىقتالادى (نەمەسە كەرىسىنشە دە بولۋى مۇمكىن). جاڭا ستاندارت جاساۋشىلار بىرنەشە ءپاندى بىرىكتىرىپ, ءبىر اتپەن اتاپ ساعات سانىن قىسقارتۋدى جوسپارلاپ ءجۇر. بىراق ءاربىر ءپاندى وقىتۋ مازمۇنى سول كۇيىندە ساقتالعان. مىسالى, ماتەماتيكا مەن ينفورماتيكا قوسارلانىپ اتالعانىمەن, نەگىزىنەن العاندا, ماتەماتيكا مازمۇنىندا وزگەرىس جوق. بىراق ماتەماتيكانى وقىتۋعا قاجەتتى ءبىر ساعات ينفورماتيكاعا بەرىلگەن. دەمەك, ينفورماتيكا ءپانى ماتەماتيكانىڭ ەسەبىنەن وقىتىلادى.
مەكتەپ بالانىڭ اقىل-ويى مەن دەنە ءبىتىمىن دامىتۋدى ماقسات ەتىپ قوياتىنى بەلگىلى. مەكتەپتىڭ ساباق كەستەسىندە بىلىمدىلىك پاندەر عانا بولۋى ءتيىس. ساباق كەستەسىندە تۇرعان دەنە تاربيەسى ءپانىنىڭ وقۋشىنىڭ دەنە ءبىتىمى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن پايداسى شامالى. شەشىنىپ-كيىنۋگە ۋاقىت كەتەدى, قاتارعا تۇرعىزىپ تەكسەرۋ كەرەك ت.ت. ودان شىعىپ كەلەسى ساباققا الاوكپە بولىپ كەلگەن وقۋشىدان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ سوندىقتان بۇل ءپان ارنايى كەستەمەن, ساباقتان تىس كەزدە, وقۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا, ءتۇرلى دەنە شىنىقتىرۋ شارالارى ارقىلى اپتاسىنا ءۇش رەتتەن جۇرگىزىلسە تيىمدىلىگى الدەقايدا جوعارى بولار ما ەدى؟ ءوزىن-ءوزى تانۋ ءتۇرلى پاندەردىڭ جيىنتىعى بولعاندىقتان وعان ادەيى ارناپ ساعات ءبولۋدى دە ويلانۋ كەرەك شىعار شاماسى.
دوسىمحان راحىمبەك,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور