وكىنىشتى-اق... بۇگىنگى تاڭدا ورتا جانە جاس بۋىن وكىلدەرى وزدەرىنىڭ اتا-انالارى كورمەگەن پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءوزىن-ءوزى تانىماعان ۇرپاققا اينالىپ بارا جاتقان جاڭا بۋىن, باستارىن ءبىر بۇرىشتان ەكىنشى بۇرىشقا سوعىپ, قيىندىق سەبەبىن مەملەكەتكە سىلتاۋراتىپ, تۋعان ەلىندە قابىلەتىن اشا الماي, شەتەلگە كەتىپ جاتقاندارى دا قانشالىق. بويدا جينالعان جاس كۇش پەن قايسارلىقتى مەيرامحانالار مەن تۇنگى كلۋبتاردا قور قىلىپ, ال بۇدان الشاقپىز دەگەندەر ءدىني تەرىس اعىمدارعا قوسىلىپ, مەملەكەت ىشىنە ىرىتكى سالاتىنداي كۇيگە ءتۇستى. سەبەپ نەدە؟
تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, جالپى الەم مادەنيەتتەرىندە «اتادان بالاعا ميراس – تاربيە قالدىرۋ» دەگەن ۇدەرىس تەك كىتاپ بەتىندە جازىلاتىنداي كۇيگە جەتتى...
قازاق داستۇرىندە ۇل بالانى ناعىز ەر ازامات ەتىپ تاربيەلەپ, ال جاس قىزدارىمىزدى ءۇي شارۋاسى مەن ومىردەگى ەڭ باستى ءرولى – ءمارتەبەلى انا, مەيىرىمدى جار ەتىپ ءوسىرگەن. ءتالىمدى تاربيە ءۇردىسى كوپتى كورگەن, ءتاجىريبە تۇيگەن اقساقالدار مەن اجەلەردىڭ, ەل سىيلاتىن اعالار مەن جەڭگەيلەردىڭ ەنشىسىندە بولعان. اقىل مەن تاربيەگە قوسا, جاس بۋىندى اللا اتىمەن ايتىلاتىن ونەگەلى اق باتامەن جارىلقاپ وتىرعان... ال قازىر شە؟
سوڭعى ۋاقىتتا توي-دۋمانداردا سالت بويىنشا ماعىنالى باتا بەرە الاتىن ابىز اقساقالدار مەن ويلى وتاعاسىلار سيرەپ قالدى. وت بولىپ جانعان ۇلدارىمىزعا, گۇلدەي جايقالعان كەربەز قىزدارىمىزعا تيەسىلى تاربيە بەرەتىن اعا-جەڭگەلەرىمىز قايدا؟ قوعام پروبلەماسى مىنە, وسىندا تۇر. جاستار تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتتە ەمەس, جاس بۋىندا ەمەس, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ وزىندە!
وكىنىشكە قاراي, اعا بۋىن مەن جاس بۋىن اراسى الشاقتاپ كەتتى. قايدا بارارىن, نەمەن اينالىساتىنىن ءبىلمەي قالعان جاستار كوز الدىمىزدا ۇلتتىق تاربيەدەن, حالىقتىق قۇندىلىقتاردان الشاقتاپ, سالعىرتتىق سيندرومىنا بوي الدىردى. نەمەسە مۇلدەم باتىس مانەرىنە, ءانشى مەن سپورتشىلارعا عانا قاراپ, ءوز بىرەگەيلىگىمىزدى جوعالتىپ بارا جاتقان ۇدەرىستىڭ كۋاگەرى بولۋدامىز.
قوعامدا ورىن الىپ جاتقان سانسىز اجىراسۋلار, جەڭىل-جەلپى ءجۇرىس, ءدىننىڭ تەرىس جولىن ۇستانعان ازامات پەن ازاماتشالار قايدان شىقتى؟ جاۋاپ, ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس, بۇل پروبلەما, اسىرەسە, 1980-1990 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەندەر اراسىنان شىعۋدا. نەگە؟ بۇلار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كىمدە؟ «ءتاتتى ءوتىرىكتەن اششى شىندىق دۇرىس» دەگەن ءسوز بار. ءبىراز سارالاپ كورەيىك.
1980-1990 جىلدارى ەكونوميكالىق جاعىنان قيىن كەزەڭ بولعانى حاق. سول جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن نارەستەلەردىڭ اكە-شەشەلەرى «وتباسىمىزدى قالايشا اسىرايمىز؟» دەگەن ماقساتپەن, تولىعىمەن جۇمىس پەن كاسىپكە كىرىسىپ كەتتى. ءدال وسى كەزەڭدە تۋىلعان بالالار اتا-انادان الاتىن تاربيەدەن قاعىس قالدى. جىلدار ءوتىپ, ولار ءوسىپ, ەندى ومىردە الدارىنان كەزدەسكەن پروبلەمالارعا دايىن بولماي شىقتى. ەندى ولار جاۋاپتى اتا-انالارىنان ەمەس, سىرتتان ىزدەي باستادى. ءويتكەنى, كىشكەنتايلارىنان پسيحولوگيالارىندا «اتا-انامنىڭ ماعان ۋاقىتى جوق» نەمەسە سۇراسا دا, ەستيتىن جاۋاپتارى «ساعان نە جەتپەيدى وسى, تاماعىڭ توق, كيىمىڭ بار, كولىگىڭ مەن ءۇيىڭ بار» دەپ قايتارىپ جىبەرەدى دەگەن وي قالىپتاسقان. وسىلايشا, ءوز سۇراقتارىنا جاۋاپ تاپپاعان جاستار ونى سىرتتان, ياعني بىرەۋى باتىس مادەنيەتىنەن, بىرەۋى دىننەن, بىرەۋى ەمىن-ەركىن ومىردەن ىزدەي باستادى. بالالارى پروبلەمالارعا بەتپە-بەت كەلگەندە, اتا-انا ەندى بالالارىمەن ءتىل قاتىسقىسى كەلسە دە تۇسىنىستىك تابىسا المايدى. ءويتكەنى, اراداعى بايلانىستى كەزىندە جوعالتىپ العان. سول سەبەپتەن, قازىر كوپتەگەن جىگىتتەر وتباسىن قۇرعان سوڭ, دارمەنسىز كۇيگە تۇسەدى. سەبەبى, الدىندا پايدا بولار پروبلەمالارمەن اكەلەرى تانىستىرماعاندىقتان, جاس وتاۋدىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىگىنە بەيىمدەلمەگەندىكتەن ماڭدايى تاسقا سوعىلادى. ال قىزدارىمىز شەشەلەرى تاراپىنان «كەلىن-جار» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىندىرمەگەندىكتەن, اجە مەن اناسىنان كەلىپ, جاس وتاۋ ۇيىتقىسى بولۋدىڭ ونەگەسىن ءۇيرەنبەگەندىكتەن تورعا تۇسكەندەي كۇي كەشەدى. ونىڭ سوڭى جاس وتاۋداعى كەلىسپەۋشىلىككە, ۇرىس-كەرىسكە ۇلاسىپ, اجىراسۋعا الىپ كەلىپ جاتقانى جونىندە وكىنىشتى ستاتيستيكا بار.
«جاس وتاۋ», «جاس شاڭىراق» دەگەن سوزدەر ءوز كۇشىن جوعالتىپ بارا جاتقان سياقتى. وكىنىشكە قاراي, وتباسىندا باقىت تابا الماعان جىگىتتەردىڭ ءبىر بولىگى دىنگە, ءبىر بولىگى قىدىرىس پەن ىشىمدىككە كەتىپ, ال قىزدارىمىز «مەن ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەسپىن, ءوز-ءوزىمدى اسىراي الامىن» دەپ, كوكىرەك سوعىپ, قولىندا قالعان بالالارىن «نيانكا»-لارعا تاپسىرىپ, «بيزنەس» ىزدەپ جۇرگەن حالگە جەتتى. جوعارىدا اتالعان جاس اتا-انالار ەندى نارەستەلەرىن بىلىمدەرى تاياز «نيانكا»-لار قولىنا نەمەسە باتىس مودەلىندەگى بالاباقشالارعا تاپسىرىپ, قازاق رۋحانياتىنان مۇلدەم الشاق بۋىن تاربيەلەپ جاتىرمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە كەلەشەكتە قوعامىمىزعا قازىرگىدەن دە جامان اسەرىن تيگىزبەسىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟
توبىقتاي ءسوز تۇيىنىنە كەلسەك, قوردالانعان كەلەڭسىزدىك جاۋاپكەرشىلىگى قازىرگى اعا بۋىننىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. سوڭعى ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, جاستاردان «مەملەكەتىمىزدە كىمگە ەلىكتەگىڭىز كەلەدى؟» – دەگەن cۇراققا جاۋاپ رەتىندە تەك سپورتشىلار مەن انشىلەردىڭ اتتارى عانا اتالعان. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ ورتا بۋىن وكىلدەرى قاتارىنان اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ازاماتتار مەن ازاماتشالاردىڭ جوقتىعى... ەندەشە, ەل الدىندا, پارلامەنت دەڭگەيىندە توقال الۋ تاقىرىبىن تالقىلاعانشا, جاستارعا قالاي ۇلگى بولا الامىز دەگەن ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك. جاسىمىز 50-گە كەلدى, تەك سول ءۇشىن عانا مەن «ەل اعاسىمىن» دەگەن كىسىلەر, قارىندارىن ورتايتىپ, اراق-شاراپتى قالاي ءىشۋدى, توست ايتۋدى ۇيرەتۋدىڭ ورنىنا, سپورتپەن اينالىسىپ, بىلىمدەرىن زامان اعىمىنا ساي جەتىلدىرىپ, جاستار ۇلگى تۇتاتىن, ەلىكتەيتىن ناعىز زاماناۋي اعالارعا اينالسا دەيمىز.
جەڭگەلەرىمىز جاس قىزدارىمىزعا وزدەرى تامساناتىنداي, زامان اعىمىنا ساي دۇرىس قازاقي ناقىشتا تاربيە بەرسە دەگەن ءۇمىتتى ۇكىلەيمىز.
ابزال يمانقۇلوۆ,
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى