اقسەڭگىرلىكتەر حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە ادال ەكەنىن ايگىلەدى
التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسقان اقسەڭگىر اتتى اۋىلعا بيىل ءاز ناۋرىزدىڭ شۋاعى مولىنان قۇيىلىپتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى 20 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىستا كوتەرىلگەن ءار ەلدى مەكەندە 20 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتىن ەگۋ باستاماسىن قىزۋ قۇپتاعان ولار كوكتەم مەرەكەسىندە وزگە دە كوپتەگەن مادەني شارالاردى جۇزەگە اسىردى. اتاپ ايتساق, اقسەڭگىر اۋىلىنداعى ورتالىق ستاديونعا 13 كيىز ءۇي تىگىلىپ, ارنايى ءىس-جوسپارعا ساي ازىرلەنگەن شارالار كورىنىسى ءدۇيىم جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنەن شىققانى بىردەن كوزگە تۇسەدى.
مۇسىلماندىق پارىزىن ادال وتەۋ ماقساتىندا مەككەگە ءۇش رەت قاجىلىق ساپار شەككەن ساۋىتاقىن قاريانىڭ جاسى بيىل توقسانعا كەلىپتى. اۋىلداستارىنا اق باتا ارناۋدىڭ رەتى, ارينە, وسى كىسىنىڭ ءجونى دەپ ۇيعارىلعانى, قانداي جاراسىمدى. جالپى, بۇل وڭىردە جاسى توقساننان اسقان قاريالار از ەمەس ەكەن. وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ورىسبەك راحيموۆ, ءمۇتاش, ىنتىباي اتا, سارا, كەۋەرحان اپا ءتارىزدى سۇيەگى اسىل جانداردىڭ قۇرمەتى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. ال, التىن جانە كۇمىس القا تاعىنعان ارداگەر انالار قاتارى 80-نەن اسىپ جىعىلادى. وعان ءبىر عانا مەلس پەن ماكەننىڭ شاڭىراعىنان ءوسىپ-ونگەن 16 بالانى قوسىڭىز. ول بولەك ايتىلىپ, جەكە جازىلاتىن تاقىرىپ.
مىنە, كۇن شۇعىلاسىنا مولىنان مالىنعان بيىلعى مەرەيلى مەرەكەدە وسىناۋ ارداگەرلەردىڭ ءبارىن قۇرمەتتەپ, ولارعا سىي-سياپات جاساعان, ارداقتى انالارعا كاجەكەي كيگىزىپ, ورامال سالعان اكىمدىكتىڭ ىقىلاسىنا جينالعان ەل ءدان ريزا.
ناۋرىز – ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ساناعا سىڭىرەتىن ساليقالى مەيرام. سوندىقتان ءاربىر ءۇي ءوز دايىندىعىنا ساي ازىرلەگەن كورىنىستەرىن ورتاعا سالدى. قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ, قۇدا كۇتۋ, شىلدەحانا, بەسىك توي ءراسىمىن جاساۋ, تۇساۋكەسەر, سۇندەت توي سالتاناتىن ايشىقتاۋ نە دەگەن ونەگەلى داستۇرلەر دەسەڭىزشى. مارە-سارە بولىسقان جۇرتشىلىق, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءمارتەبەسىن كەۋ-كەۋلەي كوتەرىسكەن اعايىن. ەجەلگى سالتىن ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ قولىنا داۋىرلەتە تاپسىرىپ وتىرعان وسىنداي ورەلى ەلدىڭ ءوزىڭ دە ءبىر بولشەگى ەكەنىڭدى سەزىنگەندە, كەۋدەڭدى ەرەكشە سەزىم بيلەيدى ەكەن.
بۇل كۇن اقسەڭگىرلىكتەر ءۇشىن ەستە قالارلىق بولدى. ماسەلەن, الدىن الا ارنايى ساتىلعان 300-دەن اسا لوتورەيا بويىنشا ۇتىس العاندار مارە-سارە. جۇلدەلەرى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. توڭازىتقىش, تەلەديدار, كىلەم, ميكروتولقىندى پەش, ۇيالى تەلەفوندار, ۇتىك, تاعى باسقا ۇتىستار تىزبەسى جەتەرلىك. ءان ايتىپ, بي بيلەگەندەر دە سىيلىقتان قۇر قالمادى. ناۋرىز كوجە ىشۋدەن وتكەن جارىس ءتىپتى قىزىق. ساحنادان ءان اۋەلەدى. التىباقاندا تەربەتىلگەن جاستاردىڭ الاۋلاعان جۇزىنەن نۇر شاشىلدى.
الماتىدان ارنايى شاقىرىلعان ەسترادا ءانشىسى ەرمەك بالجىگىتتىڭ ونەرىنە جەرلەستەرى ءتانتى كوڭىلمەن قول سوقتى. كوپتەن بەرى مۇنداي كەڭ كولەمدى شارانى تاماشالاماعان اۋىل ادامدارىنىڭ شاتتىعىندا شىنىندا شەك جوق. ءيا, ۇيىمداستىرا بىلسە, كوپشىلىكتىڭ جىلدا ءبىر كەلەر كوكتەمگى ءتول قۋانىشىن ايتا جۇرەرلىكتەي ەتىپ وتكىزۋگە ابدەن بولادى ەكەن-اۋ.
اقسەڭگىر اۋىلى اسىل تۇقىمدى اقتىلى قوي وسىرۋدەن اتاعى اۋماققا كەڭ جايىلعان قۇتتى مەكەن ەدى. كەزىندە تىڭ يگەرۋ دۇرمەگىمەن ۇيىمداستىرىلىپ, كەيىن مال شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋدە باعى جانعان. قازىر بۇل وكرۋگكە قاراستى اقسەڭگىر, جايساڭ, كوكدالا اۋىلدارى مەن جيرەنايعىر تەمىر جول بەكەتىندە 704 اۋلا بار, وندا 6449 ادام تۇرادى. وسىندا ابدەن ورنىعىپ قالعان ورىس, ۋكراين, تۇرىك وتباسىلارىنا ءبىرلى-جارىمدى وزگە ۇلىستاردى قوسا ەسەپتەگەندە, وننان استام ۇلت وكىلدەرى مەكەن ەتەدى. دەنى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار. سوڭعى جىلدارى موڭعوليادان, قىتايدان, وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىز قوسىلىپ, دەموگرافيالىق احۋال مەيلىنشە تۇزەلە ءتۇسىپتى.
وكرۋگتە 2 ورتا, ءبىر باستاۋىش مەكتەپ بار. 17 شارۋا قوجالىعى ەڭبەك ەتەدى. حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك جانە ساۋدا نىساندارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. وتپەلى كەزەڭدەردىڭ ءتۇرلى قيىنشىلىقتارىن باستان كەشىرگەن وكرۋگتەگى جالپى تۇرمىستىق جاعداي جىل سايىن جاقسارا تۇسۋدە. ءماسەلەن, بيىل اقسەڭگىر اۋىلىنان بالاباقشا اشۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 46 ملن. تەڭگە قارالعان. قۇر قاڭقاسى عانا قالعان بۇرىنعى مادەنيەت ءۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە 85 ملن.تەڭگە بولىنسە, ورتالىق كوشەگە تولىقتاي اسفالت ءتوسەلمەك. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, جىل سايىن كوكتەمگى سۋ تاسقىندارى كەزىندە اۋىلعا ايتارلىقتاي قورقىنىش تۋدىراتىن ىرگەدەگى وزەن ارناسىن باتىسقا قاراي 400 مەترگە جىلجىتۋ كوزدەلگەلى دە ءبىراز ۋاقىت ءوتىپتى. بيىل وسى ماقساتقا قاجەتتى 12 ملن.تەڭگە مولشەرىندە قارجى سۇرالىپ, اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ العاشقى شارالارى قولعا الىنا باستاعانى قۋانىشتى جايت, ارينە.
راس, وسىنىڭ ءبارى «بولار ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەگەن حالىق قاعيداسىنان تىم الشاق كەتپەگەن. اۋدان اكىمى ماحاببات بيگەلديەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلماق شارالار. جانە, وسى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ءالىمحان قوسباساروۆتىڭ دا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە اۋىلداستارى ريزاشىلىق بىلدىرۋدە.
تىڭ يگەرۋ كەزىندە تۇلەگەن اۋىل كوشەلەرى دە ءتۇپ-ءتۇزۋ. ورىسشا اتاۋلار ءوز ىڭعايىمىزعا ساي تۇزەلگەن. «شۇعىلا», «وتان», «قىزىر بابا», الماتى, جامبىل, تاعى سولاي جالعاسا بەرەدى. جاراسىمدى. اسىرەسە, قىزىر بابا كوشەسىندەگى ناۋرىز قۋانىشى قىزىقتىردى. داستارقان باسىندا ءتورت ۇرپاقتىڭ وكىلى تۇگەلدەي باس قوسقان. ورتا تولتىرعان ورالمان اعايىنداردان ءسوز العان وكەي ءۇرىمحان ۇلىنىڭ ءجۇرەكجاردى لەبىزى ءتىپتى جان تەربەتەرلىك.
– مەن موڭعوليادا تۋىپ-ءوسىپ, ەرجەتىپ, ءبىلىم الدىم. وتباسىن قۇراپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇردىم, 26 جىل ەڭبەك ەتتىم. قايتا قۇرۋ باستالىپ, «قازاقستاندا قازاق سانى از, كوبەيمەسە بولمايدى. سوندىقتان قازاقستانعا كوشۋ قاجەت» دەگەن ءۇندەۋ ارقاۋ بولدى دا, اتامەكەنگە بەت بۇردىم. اعايىن تۋىسقا بۇل پىكىرىمدى ايتىپ ەدىم, «تانىس-تۋىسىڭ جوق, بولماسا بۇرىن بارىپ كورگەن جەرىڭ ەمەس, كوشۋگە بولمايدى» دەپ ىمىراعا كەلمەدى. ايتقانىمنان قايتپادىم. تۋعان-تۋىس, دوس-جاران, مال-م ۇلىك, ءۇي باسپانا, جۇمىس-مانساپتى تاستاپ, بولاشاقتى بولجاپ, اتامەكەنگە موڭعوليانىڭ ەڭ العاشقى كوشىن باستاپ, وتباسىمداعى 10 اداممەن كەلدىم.
وقۋلىقتاردان اسىل ءسوزىن ەستىپ تانىعان جامبىل بابانىڭ كيەلى جەرىنە جەتۋدى ارمانداعانمىن. سودان دا بولار, قۇداي قولداپ, 1991 جىلى تامىز ايىندا 4 وتباسى كەلىپ, وسى اقسەڭگىر اۋىلىنا قونىستاندىق. العاشقى كەزدە قيىنشىلىقتار بولدى. «جامانشىلىقتى امانشىلىق جەڭەدى» دەگەن ءسوز راس ەكەن. ءتوزىمدىلىگىمىزدىڭ ناتيجەسىندە اعايىن, تۋىس جينالدىق. قازىر تەك اقسەڭگىردىڭ ءوزىندە موڭعوليادان كەلگەن 60-تاي وتباسى بار.
كيەلى جەردىڭ توپىراعىنان ءنار الىپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. زايىبىم مادەنيەت ەكەۋمىز دە زەينەتكەرمىز. ول دا مۇعالىم ماماندىعىن العان. قىرىق جىل ۇستاز بولدىم. سوڭعى 15 جىلدا اقسەڭگىر ورتا مەكتەبىندە شاكىرت تاربيەلەدىم. وسىرگەن ۇل-قىزدارىمىزدان 15 نەمەرە, ءبىر شوبەرە سۇيدىك. تاعدىرعا ريزامىز, – دەيدى وكەي.
ءيا, اقسەڭگىردەگى اعايىننىڭ ءبۇگىنگى باقىتى – وسىنداي اۋىزبىرلىك پەن ىنتىماقتا. ونى سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان وكەيدەي ەل اعاسى اتانعان ەرلەردىڭ, مادەنيەتتەي اسىل انالاردىڭ اق نيەت, شىن پەيىلدەرى. ەندەشە, التى الاشتىڭ بالاسى تۇگەل جينالعان باق-بەرەكەلى, ىرىستى اقسەڭگىردىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشا بەرسىن دەپ تىلەدىك.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
–––––––––––––
سۋرەتتە: ناۋرىزدى تويلاۋ ساتىنەن.