قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا توقسان جىلعا تارتا ۋاقىت بولىپتى. سوناۋ 1922 جىلى العاش ىرگەتاسى قالانعان بۇل ماڭىزدى ورتالىق بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءىرى دە ىرگەلى عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىنى بولىپ تابىلادى. «قازگيدرومەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنى (رمك) وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تىنىمسىز قىزمەت كورسەتىپ, ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ 3 مىڭنان استام قىزمەتكەرى وزدەرىنە جۇكتەلگەن زور مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن تاۋلىك بويى قورشاعان ورتاعا مونيتورينگ جۇرگىزەدى, اۋا رايىن, سۋ, توپىراق جانە وسىمدىكتەر الەمى سياقتى ءارتۇرلى ورتاداعى تابيعي قۇبىلىستاردى باقىلايدى, ءوزگەرىستەرگە عىلىمي تالداۋلار جۇرگىزەدى, بولجامدار جاسايدى. تابيعي اپاتتاردى بولجاپ, ادامداردىڭ ءومىرى مەن م ۇلىكتەردى قورعاۋدا ساقتاندىرۋ جاسايدى. 2008 جىلى «قازگيدرومەت» رمك استانا قالاسىنا كوشىپ كەلگەن بولاتىن. ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق ورتالىقتىڭ اۋا رايىن بولجاۋدا, تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋدا, ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ايقىنداۋدا اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىمەن جاقىنىراق تانىسۋ ماقساتىندا «قازگيدرومەت» رمك-نىڭ باس ديرەكتورى, دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيا ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى تالعات زەينۋلليندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تالعات مارات ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن قازاقستاندىق سينوپتيكتەردىڭ قىزمەتىنە قىسقاشا شولۋ جاساۋدان باستاساق. اۋا رايىنا بولجاۋ جاساعاندا ولار نەگە سۇيەنەدى, قانداي ماعلۇماتتاردى باسشىلىققا الادى؟
– ءبىزدىڭ سينوپتيكتەر اۋا رايىن بولجاعاندا, مىندەتتى ءتۇردە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ورنالاسقان 260 جەر مەتەوستانسالارىنان, 8 ءىرى اەرولوگيالىق ستانسالاردان ءجانە جەر سەرىگى ارقىلى الىنعان جان-جاقتى ماعلۇماتتاردى نەگىزگە الادى. بۇل ماعلۇماتتار اتاپ ايتقاندا, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى, اتموسفەرالىق قىسىم, جەلدىڭ باعىتى مەن ەكپىنى, كۇننىڭ بۇلتتىلىعى تۋرالى دەرەكتەر تۇگەلىمەن ارنايى سينوپتيكالىق كارتاعا ەنگىزىلىپ, ءار ءۇش ساعات سايىن جاڭارتىلىپ, تۇبەگەيلى وڭدەۋدەن وتكىزىلىپ وتىرادى. مۇنداي اقپاراتتار سينوپتيكتەرگە اۋا رايىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ءوزگەرىستەرى تۋرالى, تسيكلون مەن انتيتسيكلونداردىڭ ورنالاسۋى تۋرالى كەڭ كولەمدەگى ءمالىمەتتەر بەرەدى. اۋا رايىنىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى كارتالارىن سالىستىرا وتىرىپ, سينوپتيكتەر ءاربىر تسيكلون مەن انتيتسيكلوننىڭ ناقتى دامۋ قۇبىلىستارىن انىقتايدى. ياعني, ولار وتكەن ءتاۋلىكتەردە قالاي قاراي جىلجىدى, ولاردىڭ جىلدامدىعى قانداي ءدارەجەدە بولدى جانە ولار ءجۇرىپ وتكەن ايماقتاردا اۋا رايى قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بۇل تسيكلوندار مەن انتيتسيكلوندار وزدەرى ءجۇرىپ وتكەن ايماقتاردىڭ اۋا رايىنىڭ ءوزگەرۋىنە قانشالىقتى اسەر ەتتى. مىنە, وسىنداي اقپاراتتاردى جان-جاقتى زەرتتەي وتىرىپ, سينوپتيكتەر ەندى تسيكلوندار مەن انتيتسيكلونداردىڭ قالاي وزگەرەتىنىن, قالاي قاراي جىلجيتىنىن جانە وزدەرى ءجۇرىپ وتەتىن ايماقتاردىڭ اۋا رايىن قانداي ءوزگەرىستەرگە ۇشىراتاتىنىن ەسەپتەپ شىعارادى.
سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ سينوپتيك عالىمدارىمىز پلانەتامىزدا ورنالاسقان باسقا دا اۋا رايىن بولجايتىن ستانسالاردىڭ اقپاراتتارىن دا كەڭىنەن پايدالانادى. ماسەلەن, ۆاشينگتون جانە رەيدينگ ورتالىقتارىنان كەلىپ تۇسەتىن بولجام كارتالارى اۋا رايىن 3-7 تاۋلىككە دەيىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار اۋا رايىن ساندىق بولجاۋ ادىستەرىن دە بارىنشا كەڭ قولدانامىز
– اۋا رايىنىڭ وزگەرىستەرى تۋرالى قانشالىقتى ءدارەجەدە ءدال بولجام جاساي الاسىزدار؟
– جوعارىداعى ايتىلعان تاسىلدەردىڭ ءبارىن قولدانعاننىڭ وزىندە اۋا رايىن 100 پايىز ءدال بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا اۋا رايىن بولجاۋ دالدىگى ورتا ەسەپپەن 78 پايىزدى قۇرايدى. اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى نەگىزىنەن جەر بەتكەيىنىڭ بەدەرلەرىنە بايلانىستى بولادى. ماسەلەن, تاۋ بوكتەرلى وڭىرلەردە اۋا اعىمدارى بيىك جوتالاردا كەشەۋىلدەپ تۇرىپ قالۋى نەمەسە باعىتتارىن كۇرت وزگەرتىپ, اۋىتقىپ كەتۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, اعىمدىق تاسقىندار بۇزىلىپ, اۋا اعىمىنىڭ جىلدامدىعى وزگەرەدى.
جەر بەدەرلەرىنىڭ كەسكىندەرى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ءتاۋلىكتىك قوزعالىسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. تاۋ بەتكەيىمەن جوعارى سوققان جەل بۇلتتىڭ قالىڭداۋىنا, جاۋىن-شاشىننىڭ كۇشەيۋىنە اكەلىپ سوقسا, ال تاۋ بوكتەرلەرىنەن اڭعارلارعا قاراي سوققان جەل, كەرىسىنشە, بۇلتتىڭ ىدىراۋىنا, ىلعالدىلىقتىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتىپ, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى.
– اۋا رايىن بولجاۋدىڭ دالدىك مەرزىمى قانشا؟ اۋا رايىنىڭ قاۋىپتى قۇبىلىستارىن قانشا ۋاقىت بۇرىن بولجام جاساپ ايتا الاسىزدار؟ ماۋسىمدىق بولجامداردى ءماسەلەن, الداعى جازدىڭ قۇرعاقشىلىعىن نەمەسە قىس ايلارىندا قانشالىقتى قار ءتۇسەتىنىن انىقتاي الاسىزدار ما؟
– اۋا رايىن ۇزاق مەرزىمگە بولجاۋ باسقارماسىندا جىلىنا ەكى رەت ماۋسىمدىق بولجام جارىق كورەدى:
* 12 ناۋرىزدا جىلدىڭ جىلى ماۋسىمىنا ء(ساۋىر-قازان ايلارىنا),
* 12 قازاندا جىلدىڭ سالقىن ماۋسىمىنا (قاراشا-ناۋرىز ايلارىنا).
ماۋسىمدىق بولجامداردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جانە جاۋىن-شاشىننىڭ ايلىق مولشەردەن اۋىتقۋى تۋرالى تولىق مالىمەتتەر بەرىلەدى. ياعني الداعى ماۋسىمنىڭ ادەتتەگىدەن سۋىق نەمەسە جىلى بولاتىندىعى, جاۋىن-شاشىننىڭ ادەتتەگىدەن كوپ نەمەسە از جاۋاتىندىعى تۋرالى دەرەكتەر ناقتىلانادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسى بويىنشا اۋا تەمپەراتۋراسى مەن جاۋىن-شاشىننىڭ كوپ جىلدىق ورتاشا ايلىق مولشەرى ۇسىنىلادى. ماۋسىمدىق بولجامداردىڭ اقيقاتتىعىنىڭ ورتاشا پايىزى اۋا تەمپەراتۋراسى بويىنشا – 68 پايىز, جاۋىن-شاشىننىڭ ءمولشەرى بويىنشا 50 پايىزدى قۇرايدى.
ءاربىر جىلدىڭ ماۋسىمدىق مەرزىمىندەگى اۋا رايىنىڭ بىركەلكى بولمايتىندىعىنا جانە كوپتەگەن اتموسفەرالىق ۇدەرىستەردىڭ ءجيى الماسىپ وتىرۋىنا بايلانىستى اۋا رايىنىڭ ماۋسىمدىق بولجامدارى كەڭەس ءتۇرىندە عانا بەرىلەدى. اۋا رايىنىڭ ايلىق بولجامدارى ءاربىر ايدىڭ 15 جۇلدىزىندا, مىسالى, اقپان ايىنىڭ اۋا رايىنىڭ بولجامى 15 قاڭتاردا, ناۋرىز ايىنىڭ بولجامى 15 اقپاندا دەگەن سياقتى جاريالانىپ وتىرادى. ارينە, قىسقا مەرزىمدى اۋا رايى بولجامدارى, ءماسەلەن, الداعى 1-3 كۇننىڭ اۋا رايى بولجامدارى دالىرەك بولادى.
گيدرومەتەورولوگيا ورتالىعىندا اۋا رايى تاۋلىك بويى باقىلانىپ وتىرادى. بۇل رەتتە «قازگيدرومەت» ورتالىعىنىڭ باستى ماقساتى جەرگىلىكتى اكىمىشىلىك ورگاندارعا, ءتيىستى مەكەمەلەرگە مۇمكىن بولاتىن توتەنشە قاۋىپتەردى, اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋ قۇبىلىستارى تۋرالى, ءمۇمكىن بولاتىن بوران, داۋىل جانە باسقا تابيعي اپاتتى جاعدايلاردىڭ مالىمەتتەرىن 12 ساعات نەمەسە مۇمكىن بولعان جاعدايدا 1-3 تاۋلىك بۇرىن حابارلاپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا اۋا رايى بولجامدارىن جانە مەتەورولوگيالىق مالىمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا دەر كەزىندە جەتكىزىپ وتىرادى.
– قازىرگى كەزدە كەيبىر تۇرعىندار گيدرومەتەورتالىقتىڭ بولجامدارىنان گورى جاۋىرىنشىلار مەن ەكستراسەنستەردىڭ بولجامدارىنا كوبىرەك سەنەتىن سياقتى. جالپى, ە.قوجامسەيىتوۆ سياقتى اۋا رايىن بولجاۋشىلارعا قانشالىقتى سەنۋگە بولادى؟
– كورىپكەلدەردىڭ اۋا رايىن قالاي بولجايتىنىن جانە قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ ساۋەگەيلىك جاسايتىنىن ناقتى ايتا المايمىن. ولاردىڭ بولجامدارىنىڭ قانشالىقتى شىندىققا كەلەتىنىن دە ايتۋ قيىن. «قازگيدرومەت» رمك بۇكىلالەمدىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ ءمۇشەسى بولعاندىقتان حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس قالىپتاسقان عىلىمي سينوپتيكالىق-ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە ءسۇيەنەدى.
– گيدرولوگيالىق اپاتتاردى قانشا ۋاقىت بۇرىن جانە قانشالىقتى دالدىكپەن بولجاۋعا بولادى؟
– اپاتتى گيدرولوگيالىق قۇبىلىستارعا كوكتەمگى سۋ تاسقىندارى, تاۋلى وزەندەردىڭ كۇرت ەرىگەن قار نەمەسە قاتتى جاۋعان جاڭبىرلاردان تاسۋى, سەل جانە قار كوشكىنى جاتادى. وزەندەردەگى قاتتى سۋ تاسقىنىن كەيدە 1 اي نەمەسە ودان دا ۇزاق ۋاقىت بۇرىن ەسەپتەپ, ەسكەرتۋگە بولادى. ماسەلەن, اقپان ايىنىڭ سوڭىندا وزەن ساعالارىندا ەرەكشە مول قار قورى جيناقتالادى. ەگەر كۇن كۇرت جىلىنسا نەمەسە قالىڭ جاڭبىرعا ۇلاسسا, ساناۋلى كۇننىڭ ءىشىندە-اق اپاتتى احۋال قالىپتاسۋى مۇمكىن. مۇنداي قۇبىلىس الدىن-الا سينوپتيكالىق مالىمەتتەرگە ءسايكەس 1 نەمەسە 3 كۇنگە دەيىن ناقتى بولجانادى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى ەسكەرتۋلەر جاسالىپ, دابىل قاعىلادى.
تاۋلى اۋداندارداعى ۇزاق مەرزىمدى بولجامدار ورتاشا ەسەپپەن العاندا 1 اي نەمەسە ءبىر توقسان بۇرىن ءارتۇرلى دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ وتىرادى. بۇل بولجامدار سۋ قويماسىنىڭ جۇمىس رەجىمىن, وڭىرلەردەگى سۋارمالى تاسىلدەردى جۇرگىزۋ نورمالارىن انىقتاپ وتىرۋ ءۇشىن كەرەك. تاۋ وزەندەرىنىڭ تاسۋىن, سەل جانە قار كوشكىنى سياقتى تابيعي قۇبىلىستاردى الدىن-الا ءدال بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي اپاتتاردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەتىن قۇبىلىستار وتە تەز ارادا, كەيدە بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە-اق ورىن الادى. تاۋلى ايماقتارداعى قالىڭ جاڭبىر نەمەسە مول قار جاۋاتىن كەزەڭدەردى گيدرومەتەورولوگيالىق فاكتورلارعا سۇيەنە وتىرىپ, نەگىزىنەن 12-دەن 24 ساعاتقا دەيىن الدىن-الا بولجاۋعا بولادى. ال قار كوشكىنى تۋرالى قاۋىپ بىرنەشە كۇن بۇرىن انىقتالىپ, حابارلانىپ وتىرادى. سونىمەن بىرگە, ءىرى وزەندەردەگى كوكتەمگى مۇز كەپتەلىسىنىڭ اسەرىنەن سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋى سالدارىنان بولاتىن اپاتتى احۋالدار دا الدىن-الا ەسكەرتىلەدى. «قازگيدرومەت» رمك سونداي-اق كاسپي جاعالاۋىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىن دە تۇراقتى تۇردە باقىلاپ وتىرادى.
سوڭعى ون جىل ىشىندە ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت ەلىمىزدە ورىن العان ءبىرقاتار تابيعي اپاتتاردى الدىن-الا ءدال بولجاپ, ءتيىستى ءوڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى مەن توتەنشە جاعدايلار ورگاندارىنا كۇنى بۇرىن ەسكەرتۋلەر جاساپ, دابىل قاقتى. ءماسەلەن, 1988 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا كۇمبەل وزەنىندە ورىن العان سەلدى, 1990 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى بەدەلباي وزەنىندەگى سۋ تاسقىنىن, 2008 جىلى اقپاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورىن العان قاتتى سۋ تاسقىنىن, 2010 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا «الماتاۋ» تاۋ شاڭعىسى بازاسى اۋماعىندا بولعان ۇلكەن كولەمدەگى قار كوشكىنىن كۇنى بۇرىن انىقتاپ, دەر كەزىندە دابىل قاقتى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە ادام جانە ماتەريالدىق شىعىندارعا جول بەرىلمەدى.
– تالعات مۇرات ۇلى, ءسىزدەردىڭ مەكەمەلەرىڭىز ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇراقتى ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزەدى. وسى رەتتە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ قازاقستان ەكولوگياسىنا تيگىزگەن كەرى اسەرى قاقىندا نە ايتاسىز؟
– بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان ۇشىرىلعان زىمىرانداردىڭ ءارتۇرلى بولشەكتەرىنىڭ جەرگە قۇلاۋى, اسا ۋلى جاعارماي قالدىقتارىنىڭ توگىلۋى, قورشاعان ورتاعا جانە سول وڭىردە تۇراتىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەرەكشە كەرى اسەرىن تيزىگىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, «پروتون» زىمىراندارىن ۇشىرعان كەزدە اسا قاۋىپتى گەپتيل وتىنىن پايدالانۋ تابيعي ورتاعا ورنى تولماس شىعىن كەلتىرىپ وتىر. گەپتيل قاۋىپتىلىگى جاعىنان 1-ءشى كلاسقا ەنگەن ۋلى لاستاعىش بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ قۇرامىنداعى كانتسەروگەندى جانە مۋتاگەندى زياندى ەلەمەنتتەر توپىراقتا, وسىمدىكتەردە جانە جانۋارلاردىڭ اعزاسىندا جيناقتالۋ قابىلەتى جوعارى ۋىتتى لاستاعىشتار بولىپ تابىلادى. عالىمداردىڭ دەرەگى بويىنشا, عارىش زىمىراندارىنىڭ جەرگە قۇلاعان بولشەكتەرىندە ءۇش تونناعا جۋىق پايدالانىلماعان گەپتيل ساقتالادى جانە جەر بەتىنە ءتوگىلەدى. ال ونىڭ شەكتى ءمولشەرى اتموسفەرالىق اۋانىڭ 1 تەكشە شاقىرىمىندا 1 كيلوگرامم عانا بولۋعا ءتيىس. ايماقتىڭ گەپتيلمەن لاستانۋ جاعدايى قورشاعان ورتانىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋىنا, توپىراقتىڭ لاستانىپ, وسىمدىك اتاۋلىنىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعادى. قازىر «قازگيدرومەت» رمك زىمىران ۇشىرۋ اۋداندارىنىڭ ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى اتموسفەرانىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ ماقساتىندا زىمىران ۇشىرۋدان بۇرىن جانە ۇشىرعاننان كەيىنگى كەزەڭدە تۇراقتى تۇردە ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, جيناعان ءمالىمەتتەرىن ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىرىپ وتىرادى.
– بالقاش كولى ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن كيەدى, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى ەكولوگيالىق اپاتتى ايماققا اينالادى دەگەن بولجامدار تۋرالى ءپىكىرىڭىز قانداي؟
– بالقاش كولى ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنىڭ بەتكەيىنەن باستالاتىن وزەندەردىڭ سۋى ەسەبىنەن قالىپتاسقان ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ءىرى سۋ كوزىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. كولگە قۇياتىن سۋدىڭ 80 پايىزى ىلە وزەنىنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ىلە-بالقاش باسسەينىندەگى جەر بەتى سۋلارىنىڭ جالپى كولەمى 28,85 تەكشە شاقىرىم بولسا, ونىڭ 17,4 تەكشە شاقىرىمى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا قۇرالادى. سوڭعى ۋاقىتتا بالقاش كولى توڭىرەگىندە سۋ ماسەلەسى ءوتكىر ورىن الىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۋ ءبولىسۋ ماسەلەسىنەن تۋىنداعان كول ەكوجۇيەسى قىزمەتىنىڭ ناشارلاۋى, سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت ءتومەندەۋى, تاۋلى اۋدانداردا ورمانداردىڭ وتالۋى تابيعي ورتانىڭ ناشارلاۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ىلە-بالقاش باسسەينىندەگى سۋدىڭ لاستانۋى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا.
سۋ قورىنىڭ ۇنەمدى پايدالانىلماۋى سالدارىنان ىلە وزەنىنىڭ سۋى جىل سايىن 20 پايىزعا ازايىپ, وزەن ارناسى ايتارلىقتاي تارىلىپ كەتكەن. ەسەپسىز ءجۇرگىزىلگەن ەگىنشىلىك تەحنولوگياسى بالقاش جانە قاپشاعاي ماڭىنداعى سۋدىڭ لاستانۋىنا, باتپاقتانۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. بالقاش كولىنىڭ لاستانۋىنا قىتاي ەلىنەن كەلەتىن ءارتۇرلى تەحنوگەندىك قالدىقتار, بالقاش مىس قورىتۋ كومبيناتىنىڭ تەحنيكالىق قالدىقتارى وراسان زور زيانىن تيگىزۋدە. ىلە-بالقاش باسسەينىندە ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ سوڭعى ۋاقىتتا ءبىرشاما ۇلعايتىلدى. الايدا, بۇل ايماقتا گيدرومەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق تەكسەرىس ءجۇرگىزەتىن ستاتسيونارلىق ورىندار از. 2006 جىلدان باستاپ كولدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ءبولىگىندە جازعى-كۇزگى كەزەڭدە ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ قازىرگى قولىمىزداعى ءمالىمەتتەر بويىنشا, بالقاش كولىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيى 4 كلاسقا جاتادى. ياعني, كول سۋىنىڭ لاستانۋى وتە جوعارى دەڭگەيدە.
«قازگيدرومەت» رمك گيدرولوكتارىنىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن مونيتورينگ دەرەكتەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, سوڭعى جىلدارى ىلە وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىندا (قحر) جانە ورتا اعىسىندا (قر) سۋدى كوپ مولشەردە بوگەۋدىڭ سالدارىنان قاپشاعاي قالاسى ماڭىنداعى جارمادا وزەن اعىسىنىڭ جىلىنا 3,5-4,0 تەكشە شاقىرىم, ال كەي جىلدارى 4,5 تەكشە شاقىرىم قىسقارىپ وتىرعاندىعى انىقتالدى. ەسەپتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, مۇنداي سۋ بوگەتتەرى بولماسا بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى 343,2 مەتر بولار ەدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا كول سۋىنىڭ دەڭگەيى 342,1 مەتر دەڭگەيگە تومەندەگەن. سول سەبەپتى كەلەشەكتە قازىرگى سۋ قولدانۋ ءتاسىلى وزگەرتىلمەيتىن بولسا, قاپشاعاي گەس-ءنىڭ سۋ قويماسىنا كەلىپ ءتۇسەتىن جانە بالقاش كولىنە قۇياتىن سۋ ءمولشەرى بۇدان دا ازايىپ, اپاتتى جاعدايعا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. سوڭعى 3-4 جىلدىڭ ىشىندە عانا (2005-2009) بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى 0,5 مەترگە (46 سم.) تومەندەگەن.
الداعى ۋاقىتتا قىتاي مەملەكەتى اۋماعىندا سۋ بوگەۋلەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى كولدىڭ سۋى ودان سايىن تومەندەيدى. سونىمەن قاتار, ونىڭ مينەرالدىلىعى 2 گ/ل-گە دەيىن ۇلعايعان. بۇل بالقاش قالاسى مەن بالقاش مىس قورىتۋ كومبيناتىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى قيىنداتادى. «قازگيدرومەت» عالىمدارى ىلە وزەنىنىڭ اعىسى ءتومەندەگەن جاعدايدا باتىس بالقاشقا كەلەتىن تابيعي اپاتتىڭ كەرى اسەرىن جەڭىلدەتۋ شارالارىن بەلگىلەپ, ۇسىنىستار ءازىرلەدى. ىلە وزەنى الابىندا قازىرگى سۋ قولدانۋ ءتاسىلىن ءوزگەرتپەسە, بالقاش كولىن 341,0 مەتر شەكتى دەڭگەيدە ۇستاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. بالقاش كولىن تابيعي قالپىندا ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ىلە وزەنىمەن جىلىنا كەمىندە 11,5 تەكشە مەتر سۋ كەلۋى كەرەك. ىلە وزەنىنەن سۋ الۋدى ءوسىرۋ ءۇشىن تاراتۋ كانالدارىنا فيلتراتسيا ءجۇيلەرىن جاساۋ جانە بۋلانۋ شىعىندارىن ازايتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, ىلە وزەنىنىڭ سۋىن قحر-مەن بىرگە ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ كەرەك. بالقاش ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن قايتالاماۋى ءۇشىن قحر مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىندا سۋدى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن بەلگىلەۋ تۋرالى شۇعىل شارالار قابىلدانۋى قاجەت.
– «قازگيدرومەت» رمك انتراكتيدانى زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىستى. وسى ءبىر ماڭىزدى عىلىمي ساپار تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدار شەجىرەسىندە العاش رەت وڭتۇستىك پوليۋستەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىسۋعا ءمۇمكىندىك الدى. ءبىزدىڭ ورتالىق قىزمەتكەرلەرى بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا رەسەيدىڭ اركتيكا جانە انتاركتيدا ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن قاتىسقان بولاتىن. ءبىزدىڭ ماماندار وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا انتاركتيدا مۇزدارىنداعى گيدروحيميالىق جانە بيولوگيالىق قوسپالارىنىڭ سپەكتورلىق قۇرامىن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋلى ايماقتارداعى مۇزداقتاردىڭ سپەكتورلىق قۇرامىمەن سالىستىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزدى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ انتاركتيدادا جۇرگىزىپ وتىرعان گيدرومەتەورولوگيالىق, وكەانوگرافيالىق ءجانە باسقا دا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ مازمۇنىمەن جانە ونى سۇرىپتاۋ ءتاسىلدەرىمەن تانىستى. بۇل عىلىمي ساپارداعى تاعى ءبىر مىندەت اتموسفەراداعى لاستانۋعا اسەر ەتپەيتىن قوسپالاردىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ بولاتىن.
ءبىزدىڭ ماماندارىمىز «اكادەميك فەدوروۆ» عىلىمي-زەرتتەۋ كەمەسىنىڭ قۇرامىندا وتكەن جىلعى اقپان-ءساۋىر ايلارىندا وڭتۇستىك افريكانىڭ كەيپتاۋن پورتىنان باستالعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا انتاركتيدانىڭ 6 جاعالاۋلىق ستانسالارىندا بولىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. نوۆولازەرەۆسكايا, پروگرەسس, درۋجنايا-4, ميرنىي ستانسالارىنان الىنعان مۇز سىنامالار مۇز جامىلعىسىنىڭ فيزيكالىق سيپاتى, قالىپتاسۋ ەرەكشەلىگى تۇرعىسىندا زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزدى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا بۇل مۇز بولشەكتەرىنە سىناق جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە ونىڭ قۇرامىنان قورشاعان ورتانى لاستايتىن كادمي, مىشياك سياقتى مەتالداردىڭ ماردىمسىز مولشەرى تابىلدى. سونىمەن بىرگە, انتاركتيدا مۇزىنىڭ قۇرامىنان ىلە الاتاۋىنىڭ مۇزداقتارىنىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرى تابىلدى. ءبىزدىڭ مامان-عالىمدارىمىزدىڭ بۇل ساپار بارىسىندا جيناعان دەرەكتەرى ەلىمىزدە ءجۇرگىزىلەتىن الداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا زور ۇلەس قوساتىنى ءسوزسىز.
– «قازگيدرومەت» رمك-ءنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى قانداي ءدارەجەدە؟
– ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا ءدۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىممەن (دمۇ) تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇرگىزەمىز. سونىمەن بىرگە, دمۇ-نىڭ ءىى جانە ءىV ءوڭىرلىك اسسوتسياتسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستىق. باسقا دا گيدرومەتەورولوگيالىق ورتالىقتارمەن تۇراقتى ءتۇردە ەكىجاقتى بايلانىستار ءجۇرگىزەمىز.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءماسەلە, 23 ناۋرىز – دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيا كۇنى. 1950 جىلى وسى كۇنى ءدۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى كونۆەنتسيا كۇشىنە ەندى. بۇگىندە بۇل كۇندى الەمنىڭ 189 مەملەكەتى اتاپ وتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.