كۇي – قازاقتىڭ جانسەرىگى, مۇڭداسى, سىرلاسى. كۇيدىڭ عاجاپتىعى سول, ول ءوزىڭ باستان كەشىرىپ وتىرعان ءومىردىڭ ءمان-ماڭىزىن تىڭداۋشىعا جان-جاقتى ۇقتىرادى. كۇي ويعا جەتەلەيدى. ادام بولىپ ءومىر سۇرۋگە, جاقسىلىققا, ىزگىلىككە ۇمتىلدىرادى. كۇي تىڭداپ, كۇيدى تۇسىنگەن پەندە جاماندىققا, ارامدىققا بارا المايدى. كۇي قۇدىرەتى دەگەن وسى.
قاسيەتتى مەكەن تورعاي توپىراعى, ارقا ءوڭىرى ەجەلدەن ءان-جىرعا, تەرمە, تولعاۋ, داستان, ايتىستارعا باي ەل اتانىپ, قاشاندا تالانتقا كەندە بولماعان قاسيەتتى ولكە دەپ ەسەپتەيمىن. ايتۋلى اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ سۋىرىپ سالعان تولعاۋلارىمەن قاتار, ەل اراسىندا كۇيشىلىك ونەردىڭ دە ۇلكەن مەكتەبى قالىپتاسقان. اتادان بالاعا اسىل مۇرا بولىپ جەتكەن ۇلى سارىندار كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالىپ بۇگىندە قىمبات قازىناعا اينالدى. قايماعى بۇزىلماي جەتكەن بۇل ونەردىڭ ءبىر شىڭى – دومبىرا كۇيلەرى. بۇل مۇرا عاسىردان عاسىرعا ىرىكتەلىپ, سۇرىپتالىپ, ەلەنىپ, تۇرلەنىپ جەتكەن. ەرتەرەكتە كونەكوز اقساقالداردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ۇققانىم, ءاربىر قازاق ءۇيىنىڭ تورىنەن ورىن بەرىلگەن قاسيەتتى دومبىرانى قولىنا الىپ كۇي شەرتپەيتىن وتباسى قازاق اراسىندا كەمدە-كەم بولعان.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەيدi دانا حالقىمىز. جانى جايساڭ, ءجۇزi جارقىن, ونەگەلi iس-ارەكەتتەرiمەن جان-جاعىنا نۇرىن شاشقان ابزال جاندار ارامىزدا كوپتەپ سانالادى. جۇرتتىڭ ولارعا دەگەن ىقىلاسى دا ايرىقشا. ويشىل اقىن اباي بابامىز ايتقانداي, «الدىڭعى تولقىن اعالارىمىزدىڭ» ءبىرى, دومبىرانى وزىنە سەرىك ەتىپ, كۇيشىلىك ونەردىڭ حاس شەبەرىنە اينالعان تۇلعا – مادەنيەت قايراتكەرى, كومپوزيتور ايتباي مۇزداحان ۇلى تۋرالى اڭگىمە وربىتپەكپىن.
ايتباي مۇزداحانوۆ سوناۋ ءبىر سۇم سوعىس باستالعان جىلى قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانىنىڭ قاراسۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلكەن اكەسى مولداش تا, ءوز اكەسى مۇزداحان دا داۋلەسكەر دومبىراشى بولعان كىسىلەر ەكەن. ول كىسىنىڭ اناسى كابيرا اجەمىز دە ونەردەن شەت قالماي, جاستايىنان ءان ايتىپ ەلدىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, ىقىلاسىنا بولەنگەن جان. وسىنداي ونەرلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن اعامىزدىڭ كۇيشى بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. كۇيشىلىك ونەر وعان اكەسىنىڭ قانىمەن, اناسىنىڭ سۇتىمەن دارىپ, سۇيەگىنە ءسىڭدى. كۇمبىرلەگەن كۇي اۋەنى التى اتاسىنان دارىعان, جەتىنشى ۇرپاعى ايتباي اعامىزعا اكە ءسوزىنىڭ «سەنەن كەيىن ءبىزدىڭ كۇيشىلىك ونەرىمىز قىزدارىمىزعا اۋىسادى» دەپ ايتقان ءسوزى اينىماي كەلىپ, تۇلا بويى تۇڭعىشى انارعا قونىپ اكە جولىن جالعاستىرۋدا.
مۋزىكا تابيعات سۇلۋلىعىن, ادامنىڭ جان تەبىرەنىسىن, سىرتقى سۇلۋلىق پەن ىشكى جاراسىمدىلىقتى اسقاق سەزىممەن سۋرەتتەپ بەرە الاتىن قۇدىرەتكە يە كۇردەلى ونەر دەسەك, قاسيەت قونعان دارىندى كۇيشى ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ ارناۋلى مۋزىكالىق ءبىلىمى بولماسا دا اتاقتى كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن بويىنا ءسىڭىردى.
ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن كىندىك قانى تامعان جەرى قاراسۋ اۋىلىندا باستاپ, ەلەكترمەحانيك, بولىمشە باستىعى, جەمشوپ تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, ەلدىڭ وركەندەۋىنە اتسالىستى. جاستىق جالىن جىگەرمەن الاۋلاعان جاس جىگىت قانمەن بەرىلگەن اسىل قاسيەتتى باستا مويىنداماۋىنىڭ سالدارىنان 13 جاسىندا سول قولىنىڭ ءۇش ساۋساعى بۇگىلىپ, يكەمگە كەلمەي قالعان, ارتىنان تۋعان اكەسىنەن ايىرىلىپ جۇرەگى قان جىلاعان. كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدە, 1977 جىلى وڭ قولىنان ايىرىلدى. بىلەگىن شىنتاققا جاقىن جەردەن كەستىرۋگە ءماجبۇر بولىپ, اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلدى. ءوزىنىڭ قاتەلەسكەنىن, قارا دومبىرا كيەسىنىڭ شاڭىراقتى ساعالاپ تىنىم بەرمەگەنىن ءتۇسىنىپ, كيەلى ونەردى ۇيرەنۋگە دەن قويعان. كەسىلگەن قولىنىڭ شىنتاعىنا سىم بايلاپ الىپ, قارا دومبىراسىن قايتا ۇستاپ, كۇي شىعارۋدى جالعاستىردى.
اۋرۋحانادان شىققان سوڭ ءبىراز ۋاقىت تورعاي وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى توكەن ەلتەباەۆتان ءدارىس الىپ, دومبىرا تارتۋعا ماشىقتاندى. ءسويتىپ, ورىندالۋ مانەرىنە, قاعىس تۇرىنە, ساز اۋەنى مەن ەكپىن ىرعاعىنا قاراي ءبولىنىپ سان الۋان تاقىرىپتى قامتيتىن «انا تۋرالى تولعاۋ», «نەۆادا-سەمەي», «ەر ەسىمى – ەل ەسىندە», «بۇركىتتى بايراق», «دومبىرا سازى» سىندى كوپتەگەن كۇيلەر, ومىرگە كەلدى.
اعامىزدىڭ العاشقى شىعارعان كۇيىن نۇرعيسا تىلەنديەۆ تىڭداپ: «قاراعىم-اۋ, مىنا كۇيىڭ دۇبىرلەپ تۇر عوي», دەپ ريزا, بولىپ ونى باۋىرىنا باسادى. «ەندەشە, بۇل كۇي «امانگەلدى ءدۇبىرى» بولسىن», – دەدى. سودان اتى قويىلماعان العاشقى كۇيى «امانگەلدى ءدۇبىرى» اتانىپ, امانگەلدى اۋدانىنىڭ گيمنىنە اينالدى.
قازاق پوەزياسىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, حالقىمىزدىڭ دارىندى اقىنى قاسىم امانجولوۆتىڭ «دومبىرا, مۇنشا شەشەن بولدىڭ نەگە؟ كۇي تولعان كوكىرەگىڭ شەجىرە مە؟ سىر قوزعاپ عاسىرلاردان ءجونەلەسىڭ, ساۋساعىم ءتيىپ كەتسە ىشەگىڭە» دەگەن ولەڭ جولدارىن ومىرىنە ارقاۋ ەتكەن تۇلعا قازاق ونەرىنە ۇلەس قوسقاندىعىن, وزىنەن بۇرىنعى ءداستۇرلى كۇي, جىرشىلىق ونەردە بولماعان جاڭا سەرپىنمەن, وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرمەن كيەلى ونەر تورىنەن زاڭدى ءتۇردە ورىن العاندىعىن كورەمىز. اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولعان كۇيشى-سازگەر اعامىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان 50 جىل ىشىندە 2 كىتاپ, 60-قا جۋىق كۇي, 40 شاقتى ءان شىعارىپ, تۋعان حالقىنا سىيعا تارتقان. بۇل, ارينە, تۇسىنگەن ادامعا از ەڭبەك ەمەس.
ايتباي اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىس ادامعا ونىڭ كوپ ىزدەنگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءوز جولى ايقىندالىپ, ءوز ءستيلى ابدەن قالىپتاسقانعا دەيىن ونىڭ تالماي ەڭبەك ەتىپ, دومبىرا تارتۋعا ماشىقتانىپ, سارىلا ءۇڭىلىپ, ءداستۇرلى ونەردىڭ جاقسى ۇلگىلەرىنەن ۇيرەنە وتىرىپ, جاڭا زاماننىڭ جاڭا تىنىستارىن قايتكەندە دە ءوز تىڭداۋشىسىنا تارتىمدى, اسەرلى ەتىپ جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن دالەلدەپ, ءوزى جازعان جىر مەن كۇي ارناسىنا ارقاۋ ەتتى. 1977-78 جىلدارى بۇكىلوداقتىق حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ 1-ءشى جانە 2-ءشى فەستيۆالدارىندا لاۋرەات اتانىپ, 1977 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قىزىلوردا قالاسىندا بۇكىلوداقتىق فەستيۆالدىڭ اياسىندا وتكەن دومبىراشىلار كونكۋرسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. 1979 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, 1993 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعى بەرىلدى.
ءومىردىڭ سان تاراۋ سوقپاقتارىنان, سان قيلى سىناقتارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقان كەيىپكەرىمىز – ايتباي مۇزداحانوۆتى حالىق داۋلەسكەر كۇيشى, سازگەر, ونەر سالاسىنىڭ مايتالمانى, بارشا عۇمىرىن ەل بولاشاعىنا ارناعان زيالى ازامات رەتىندە تانيدى.
سوناۋ تەرەڭ تاريحتان تاعىلىم شەرتەتىن شەجىرە مەن اڭىزعا تولى قاسيەتتى تورعاي ءوڭىرى بۇگىندە وركەندەگەن ولكەگە اينالدى. كۇننەن-كۇنگە كوركەيىپ كەلە جاتقان امانگەلدى اۋدانىن ىنتىماق پەن بىرلىگى جاراسقان, تاتۋلىقتىڭ تۋىن كوتەرگەن ەڭبەكقور حالىقتىڭ, ىزگىلىك پەن جاقسىلىقتىڭ جارشىسى دەپ بىلەمىز.
وسىنداي قاسيەتتى جەردە دۇنيەگە كەلىپ, تورعايدى باسقارعان تەكتىلەردىڭ ءبىرى, ءمادەنيەت ءمينيسترى بولعان وزبەكالى جانىبەكوۆپەن بىرگە جۇمىس جاساۋى اعامىز ءۇشىن تاپتىرماس ءومىر مەكتەبى بولدى. ونىڭ بەر جاعىندا بابالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرىن جاڭعىرتىپ, ءالىبي جانگەلدين, امانگەلدى يمانوۆ سىندى باتىر تۇلعالاردى ۇلىقتاۋعا ارنالعان «ساربازدار مارشى» بۇگىنگى اسكەري اندەردىڭ ساپىن باستايتىنىنا دا كۇمان جوق.
«ومىرگە كەلگەننىڭ ءوزى ء–بىر باقىت, ارتىڭا ءىزىڭدى قالدىرا بىلسەڭ – ەكىنشى باقىت» دەمەكشى, بۇگىنگى كۇنى ونەر جامپوزىنا اينالعان ايتباي اعانىڭ جولىن جالعاستىرۋشى ۇرپاعى بار ەكەنىن قىزى انار دالەلدەپ وتىر. كومپوزيتوردىڭ ۇرپاعى دا ونەرگە بەيىم. اكە جولىن قۋعان انار مۇزداحانوۆا استانا قالالىق فيلارمونياسىنىڭ جەكە دومبىراشىسى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, ونەردەن قولى قالت ەتكەندە سازگەرلىكپەن اينالىسادى.
حالىق اراسىنان شىعىپ, بابالار دانالىعىن بويعا ءسىڭىرگەن ءداۋلەسكەر كۇيشى-كومپوزيتور ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ ونەردەگى ونەگە ورنەكتەرى وسىنداي.
اباي تاسبولاتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى
ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى