اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى تۋرالى وي-تولعاۋ
كەيىنگى كەزدە فاريزا اپامدى ساعىنىپ ءجۇرمىن, تۇسىمە ءجيى ەنەدى. ونىڭ ۇلتتىق جىرىمىزبەن الەمدەگى ايەلدەر پوەزياسىنداعى ورنى كۇننەن-كۇنگە ويسىراپ بارادى. ۇڭىرەيىپ بارادى... الدىڭعى تولقىن مارفۋعا, اقۇشتاپ, كۇلاش اپالارىم جونىندە اڭگىمە باسقا. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, ءوز ءۇنى, ءوز بەت- بەينەسى بار اقىندار ولار! قازاق ادەبيەتى تورىنەن ءوز ورىندارىن باياعىدا-اق العان. كوزى تىرىسىندە فاريزا اپكەمىزدىڭ ءوزى مويىنداعان-دى: حانبيبىنىڭ انگە جازا سالعان «نۇريكامال» اتتى ءبىر عانا ولەڭىندە الەمنىڭ ايەل اقىندارىنىڭ بىرەۋىندە كەزدەسپەيتىن قانشاما ماحاببات ماشاقاتى, درامالىق وقيعا, تراگەديالىق سارىن جاتىر!
«وڭتۇستىكتىڭ حالقى كوكتەم كەلىسىمەن قوزىقۇيرىق تەرۋگە شىعادى, – دەپ ەسكە الادى وسى ءاننىڭ جالعاننىڭ جارىعىنا كەلۋىنە «كىنالى» ارۋ نۇريكامال سەيىتجانوۆا. – بىردە, مامىر ايىندا ءحانبيبى تەلەفون سوعىپ, قوزىقۇيرىق تەرۋگە شاقىردى. قالامەن ىرگەلەس جاتقان ءبىر اۋىلعا باردىق. تابيعاتى كەرەمەت جەر ەكەن. سونىمەن كەش باتىپ, بارلىعىمىز داستارقان باسىنا جينالدىق. ءحانبيبى مەن ونىڭ كۇيەۋى تۇردىقىلىش ماعان قاراما-قارسى وتىرىپ قالىپتى. ويىمدا ەش نارسە جوق, ك ۇلىپ-ويناپ قايتتىق.
تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەم, ءحانبيبى مەن تۇردىقىلىش تەلەفون سوعىپ: «نۇرەكە, ءبىز ەكەۋمىز تۇنىمەن ۇيىقتاماي, كەشەگى وتىرىستان العان اسەرىمىزبەن «نۇريكامال» دەگەن ءاندى دۇنيەگە الىپ كەلدىك», دەدى. مەن پارتيانىڭ قىزمەتكەرىمىن, وبكومنىڭ باسشىلارى ەرتەڭ ول ءاندى ەستىسە اڭگىمەگە قالاتىنىم بەلگىلى, اشۋلانىپ: «مەن سەندەرمەن ولەڭ جازۋعا بولا بارعان جوقپىن, كەرەك ەمەس سەندەردىڭ اندەرىڭ», – دەدىم دە تەلەفون تۇتقاسىن قويا سالدىم.
سودان بەس ايداي ۋاقىت ءوتىپ, قازان ايى كەلدى. ەكەۋى دە حابارسىز. بىردە جۇمىستا وتىرسام, تەلەفونىما بىرەۋ قوڭىراۋ سوقتى. كوتەرسەم, فاريزا اپام (وڭعارسىنوۆا). بۇرىن تورعايعا كەلگەن كەزىندە مەنى ۇنەمى جانىنا ەرتىپ جۇرەتىن. «نۇريكامال, سەن شىمكەنتكە كەلىپ قالىپسىڭ عوي, قۇتتى بولسىن قىزمەتىڭ. مەن دە وسىندا كەلدىم, جولىعايىق», – دەدى. «جارايدى, اپا, قازىر جۇمىس بىتكەننەن كەيىن ءبىر جەرگە بارىپ شاي ىشەيىك», – دەدىم مەن. «جوق, مەن قازىر ءبىر ۇيدە وتىرمىن, شايىڭدى وسى جەردەن ىشەسىڭ, دەرەۋ كەل وسى ۇيگە», – دەپ بۇيىردى اپام. «جارايدى», دەدىم دە, مەكەنجايىن جازىپ الىپ, كەشكى ساعات جەتىدە الگى ۇيگە باردىم. سويتسەم, ول ءحانبيبىنىڭ ءۇيى ەكەن. تۇردىقىلىش ەكەۋى فاريزا اپامدى شاقىرىپ الىپ, شىعارعان اندەرىن تىڭداتىپتى. ءسويتىپ, فاريزا اپام ماعان ۇرىسىپ,تۇردىقىلىشقا «نۇريكامالدى» ورىنداتتى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءان بارلىعىمىزعا دا قاتتى ۇنادى. سول ساتتە اپامىز: «ءاي, تۇردىقىلىش, ءار كومپوزيتور ومىردە ءبىر-اق انىمەن ەستە قالادى, سەن سول ولەڭدى جازىپسىڭ. بۇدان كەيىن سەن ءان جازعاندى قوي!» – دەدى.
سونىمەن, بارلىعىمىز كوڭىلدەنىپ, اس سوڭىندا فاريزا اپام: «ءحانبيبى, مىنا ءاندى كەنجەعالي مىرجىقباەۆقا بەرۋ كەرەك, سونىڭ تابيعاتىنا كوبىرەك كەلەدى», – دەدى. سودان اقىن اپامىزدىڭ ايتقانىنداي بولدى. كەنجەعالي اعامىز ءاندى جاقسى ورىنداپ ءجۇردى. ال بۇگىن سەرعالي بالاجان ايتقانداي, «نۇريكامالدى» جۇبانىش زاماناۋي ۇلگىدە شىرقاپ ءجۇر...».
كەرەمەت وقيعا! ءوزىنىڭ قۇداي قوسقان قوساعىنىڭ وزگە ءبىر ايەلگە دەگەن جاۋاپسىز قالعان ماحاببات ماشاقاتىن حانبيبىشە جىرلاعان اقىن ايەل الەم ادەبيەتىندە جوق! وسىنى ەستي سالا, مەن ءحانبيبىنى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدىم. ءيىسى قازاقتىڭ ايەل زاتىندا ماحابباتتى فاريزاداي ەگىلە جىرلاعان ەشكىم جوق ەدى. ءحانبيبىنىڭ ولەڭى ودان دا بولەك: «اسپانداعى اي ما دەدىم, جاستىق شاعىم قايدا مەنىڭ؟ جۇرەگىمدى ەلجىرەتكەن, جانىم قانداي جايدارى ەدىڭ؟ نۇريكامال, كامالىم-اي, كۇندەي اشىق جانارىڭ-اي, قولىم جەتپەي, ءسوزىم دە وتپەي, جاۋتاڭدادىم, قاباعىڭا-اي, قاراعىم-اي! ويىڭ وزىق, ءسوزىڭ ءتاتتى, قانداي انا سەنى تاپتى؟ كوڭىلىمنىڭ شاراسىنا, سىيماي تاسىپ, سەزىم جاتتى... كوپ ىشىندە كورىپ ەدىم, تاعدىرىما سەنىپ ەدىم, كوز الدىمنان كەتپەي قويدىڭ, قايدان كەلگەن ەلىك ەدىڭ؟ نۇريكامال, كامالىم-اي, كۇندەي اشىق جانارىڭ-اي, قولىم جەتپەي, ءسوزىم دە وتپەي, جاۋتاڭدادىم, قاباعىڭا-اي, قاراعىم-اي!..»
مۇنى اۋەنگە سالماي-اق, كوزبەن وقىساڭ دا – ءان! اۋەلەتىپ شىرقاساڭ دا – ءان! پوەزيا دەگەن, مىنە, وسىنداي بولادى!
پوەزيا – اقىننىڭ بولمىس-ءبىتىمى. مىنەز دەگەن ءسوز! ادام بالاسى اللانىڭ جاراتىلىسىنان اسىپ, ەشقايدا كەتە المايدى! ولەڭ – ادامنىڭ اۆتوپورترەتى, ول قاشان دا اقىننىڭ وزىنەن اۋمايتىن دۇنيە بولادى! حانبيبىگە قاراڭىز: ونىڭ ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەتىنى: «جىگەرى جوق جىگىتكە – جۇرەكتى بوپ كورىنۋ, تىرەگى جوق جىگىتكە – بىلەكتى بوپ كورىنۋ; اراققۇمار جىگىتكە – ىشپەيتىندەي كورىنۋ, بالاققۇمار جىگىتكە – تۇسپەيتىندەي كورىنۋ, قاۋقارى جوق جىگىتكە – تاقىمدى بوپ كورىنۋ, ايتارى جوق جىگىتكە – اقىلدى بوپ كورىنۋ... كورىنۋ دە كورىنۋ – تىرىدەي قاق ءبولىنۋ!».
«مەن اننا دا, مارينا دا ەمەسپىن», دەگەن ءحانبيبىنىڭ «قىزى ەدىم مەن ءبىر بايدىڭ «ولەڭ» دەگەن», – دەپ ايتۋعامورالدىق حاقىسى بار, ارينە!
ايەلدەر پوەزياسى – وزگەشە الەم. زامانداسىم وڭايگۇل تۇرجان مەن كەيىنگى بۋىن جانات اسكەربەكقىزى, قۇرالاي ومارلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن ءىلتيپات-قۇرمەتىم بولەك. ال قازىرگى قىزدار پوەزياسىندا وسىلاردان ەرەكشەلەۋ, وزىق دەيتىندەي ءبىر جاڭالىق, سونى لەپ بايقالماي تۇر.
ەسەنعاليدىڭ «ايەلدەن اقىن شىقپايدى, كۇيشى نە ءبيشى بولماسا...» دەگەن ءسوزىن اركىم ءارتۇرلى قابىلدادى. ارينە, ەسەنعالي ادامزات رۋحانياتىنان ويىپ تۇرىپ ورنىن العان اننا احماتوۆا, مارينا تسۆەتاەۆانىڭ اتى-ءجونىن بىلمەي وتىرعان جوق. ونىڭ ايتپاعى باسقا. «الەكساندر بلوك بىردە ماياكوۆسكيدىڭ مۋزەيدە وتكەن كەشىنە بارادى. سوندا مۋزەيگە ادام سىيماي كەتكەن ەكەن. تاڭعالادى. كەيىن ءوزى كەش جاسايدى. بەس-اق ادام كەلەدى. ونىڭ ۇشەۋى ايەل. «وكولوليتەراتۋرنىە دامى» دەگەندەر بولادى, اقىلى ازداۋ, اجارى دۇرىستاۋ, ولەڭدى جاقسى كورەتىن ايەلدەر. جالپى, ولەڭدى سۇيەتىن ايەلدەردەن قورقۋ كەرەك. مۇنى ماعان توقاش ايتقان», – دەيدى ەسەنعالي. ال, كەرەك بولسا! ويىنان شىعارىپ وتىرعان جوق. ون توعىزىنشى عاسىرداعى ورىس ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان ويىپ الىپ, ايتىپ وتىر.
تالانت پەن حالتۋرا قاشاننان قويان-قولتىق عۇمىر كەشىپ كەلەدى. گۇل مەن تىكەن سىقىلدى. ءارامشوپ قاپتاسا, گۇل-باقشاڭ ءونىم بەرمەيدى, ماسەلە – وسىندا. ۇلتتىڭ رۋحانياتى جۇتاعان سايىن ەلدىڭ ەڭسەسى تومەن ءتۇسىپ, ەرتەڭى كۇمانعا اينالادى. ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋ – ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ تۇبىنە جەتەدى. ەسەنعاليدىڭ «كەيىنگى جاستار ينكۋباتوردان شىققان سياقتى. ءبارىنىڭ ولەڭى جاقسى. بىراق, كەرەمەت ەمەس. سوندىقتان مەن ولاردى كورگەندە اقىندار دەپ ەمەس, وقىرماندار رەتىندە باعالاۋعا بەيىممىن», – دەگەنى دە راس.
بۇگىندە «وكولوليتەراتۋرنىە دامى» ءوز الدىنا, «وكولوليتەراتۋرنىە مۋجچينى» دەگەندەر كوبەيىپ كەتتى! اقىلى مۇلدە از, اجارى ادام كورگىسىز, ساۋاتسىز, ادامگەرشىلىگى وتە تومەن, بويى – بۇلعاڭ, ءتۇسى – جىلماڭ... وزدەرىن «قاناتتى اقىن», «تالانتتى جازۋشى», «ساناتتى سىنشى» سەزىنەدى. وسى فەيسبۋكتىڭ بەتىندە قارا قۇرتتاي قاپتاپ ءجۇر... ادەبيەت جىنىسقا – ەركەك, ايەلگە بولىنبەيدى. دارىندى مەن دالدۇرىشكە بولىنەدى. بۇلاردى كورگەندە «وكولوليتەراتۋرنىە دامالارمەن» جىلاپ كورىسكىڭ كەلەدى! مىنالاردان نە ءۇمىت, نە قايىر؟!. ولەڭدى دە سۇيمەيدى! ءومىردى دە ۇناتىپ جۇرگەندەرى شامالى...
ءسويتىپ ءجۇرىپ, ابايدى «اينالدىرعىسى» كەلەدى بۇلار.
ەسەنعاليدىڭ «ايەلدەن اقىن شىقپايدى...» دەگەنى جالعاننىڭ جارىعىنا شىققاندا فاريزا اپكەمىز ءتىرى ەدى. سونى ايتىپ, تالاي رەت جىميىپ وتىرعانىن ءوز كوزىممەن كورگەن ەدىم... ويتكەنى ول ءوزىنىڭ ۇلى اقىن ەكەنىن ىشىنەن جاقسى بىلەتىن. اقىندىقتىڭ اۋىر جۇگى, جولى جىڭىشكە ايەل زاتى ءوز الدىنا, اتانداي ەر-ازاماتتىڭ دا بەكەم بەلىن قايىستىرىپ جىبەرەتىنىن ول ادەبيەت تاريحىنان تەرەڭ قانىققان-دى.
1950 جىلى ورىستىڭ ۇلى اقىن-حانشايىمى اننا احماتوۆانى كسرو جازۋشىلار وداعىنان شىعارىپ جىبەرگەن... كەيىن ستالين ءولىپ, ەل اقىل-ەسىن جيعان كەزدە ونى وداققا قايتا قابىلدايدى. سول كەزدە قاتار جۇرگەن زامانداس-قوعامداستاردىڭ ءبارى ءۇنسىز قالىپتى. ىشىندە اقىننىڭ دارىنىن ۇناتا قويمايتىن كۇنشىلى, كولەڭكەسىنەن قورقاتىن جاعىمپاز, جانسىزى دا بار... سوندا دانتە اليگەريدىڭ «ءتاڭىرىنىڭ تالكەگىن» تارجىمالاعان لوزينسكي سۋىرىلىپ شىعىپ: «ورىس عىلىم اكادەمياسىن لومونوسوۆقا قالدىرعانىمىزداي, ورىس پوەزياسىن دا احماتوۆاعا قالدىرعانىمىز ءجون بولادى!», – دەگەن عوي! «وسى ءسوز ايتىلعان تۇستا, – دەپ جازدى احماتوۆا كەيىننەن, – مەن ورىس جەرىنىڭ « ۇلى جازۋشىلارىنىڭ» تەرشىگەن كوزدەرىنە قورقىنىشپەن قاراپ وتىردىم...».
انتيپوەزيا دەيتىن ءبىر جەكسۇرىن بار مىنا جارىق دۇنيەدە. ادامزاتتىڭ العاشقى اقىنى گومەرمەن ىلەسە تۋعان. اتامزاماننان تايراڭداپ كەلەدى. تاريحقا قاراپ وتىرساڭىز, وسى وڭباعاننىڭ ەڭ تەجەۋسىز, بەتىمەن كەتىپ, سايران سالعان كەزەڭى سوۆەت وكىمەتىنىڭ تۇسى ەكەن. تەكسىز قۇل, بەتسىز كۇڭمەن قوسا قۇتىرعان پالە! لەنين شالا ساۋاتتى, دارىنسىز دەميان بەدنىيدى مەملەكەتتىڭ باس اقىنى دەپ جاريالايدى. ءوزى تۇرعان كرەملدەن پاتەر بەرەدى.
بۇل كەزدە الەكساندر بلوك تا, وسيپ ماندەلشتام مەن اننا احماتوۆا دا ءتىرى. بلوك اشتان ولەدى. ماندەلشتام ايدالىپ كەتەدى. احماتوۆا ولە-ولگەنشە ءۇيسىز-كۇيسىز وتەدى.
فاريزا مەن ءحانبيبىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, ءومىرىن ولەڭگە ارناعان قارىنداستارىمدى كورگەندە بەلگىسىز ءبىر ۋايىمعا باتىپ, كوڭىلىم قۇلازىپ كەتەدى كەيدە...
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى