“شارداراعا قۇس قورىققانىنان قونبايدى”

وقو تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى رەتتەۋ باسقار­ماسى­نىڭ القا ماجىلىسىندە وبلىس اكى­مى اسقار مىرزاحمەتوۆ وسىلاي دەدى. باياعىدا ءبىر تاقىر كەدەيدىڭ قىزى اۋىلدا ءوتىپ جاتقان ۇلكەن تويعا بارعىسى كەلىپ, شەشەسىن تاقىمدايدى. “بايعۇس-اۋ, دەپتى شە­شەسى. بارما دەپ تۇرعان جوق­پىن, بارعىزباسىڭ بارعىزبايدى عوي”. سويتسە, قىزدىڭ كويلەگى ءورىم-ءورىم جىرتىق ەكەن. اكىمنىڭ نازالانعانى ورمان كۇزەتى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان 722 رەيدتىك باقىلاۋلار جاسال­عان­دا ۇستالعان براكونەرلەر سا­نى 262 عانا بولعانى. بۇل جىل­دىق ەسەپ, وسى ءتارتىپ بۇزۋشى­لىق­تى ءار ايعا شاقساڭىز تۇكتە ەمەس. وسىعان قاراپ, وڭتۇستىكتىڭ جىگىتتەرى اڭقۇمار ەمەس دەپ وي­لار­سىز. ال, القاقوتان وتىرىستا سول جىگىتتەر “كەشە قىرعاۋىلدى, كەكىلىكتى قىرىپ كەلدىك” دەپ جەلپىنىپ وتىرعانىن كورەسىڭ. “اڭ-قۇستى قىناداي قىرىپ جاتقان ءجاي اڭشى ەمەس, مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر. حاتتاما تول­تىرىپ, ماعان اكەلىڭدەر, سول زاماتتا جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەيىن” دەپ كىجىنەدى اكىم. شەنەۋنىكتەردىڭ دەنى مىل­تىق­تى ەكەنى راس. اكىم سوزىندە تۇرسا تۇتاس باسقارمالار بوساپ قالادى عوي. كوبىنە سول اڭ-قۇستى قورعاۋعا ءتيىس ورمان كۇزەتى قىز­مەت­كەرلەرى جول كورسەتىپ, اتقى­زىپ جۇرسە ولار قالاي سەرىكتەرىن ۇستاپ بەرسىن. وبلىستىق ورمان جانە اڭ­شى­لىق شارۋاشىلىعى ينس­پەك­تسيا­سىنىڭ جاڭا باس­تىعى مۋحيددين ايازوۆ جاڭا جىل­­دان بەرى جيىر­ماشاقتى كۇن­دە 70 شاقتى زاڭ بۇزۋشىلىق بول­دى دەگەندى اي­تىپ قالدى. ەندى ءارى قاراي شامالاي بەرى­ڭىز. بۇرىندارى جىڭعىلعا جا­قىن شەتكىرەك قونعان ءۇيدىڭ تاۋى­عى­مەن بىرگە جايىلىپ جۇرەتىن قىر­عاۋىلدار كورىنبەي كەتسە ارقاعا جەر اۋىپ كەتكەن جوق. سىر تا­سىعاندا ماقتا­ارالعا كىرەبەرىس مۇيىستە حانبازار بولادى. اۋىل­دىڭ ايەلدەرى جامباستاپ وتىرىپ الىپ, تاۋ-تاۋ با­لىق ساتادى. دەمبىل-دەمبىل جۇك سال­عىشىنا بالىق تولتىرعان جە­­ڭىل ماشينەلەر كەلەدى. شاردارادا دا سولاي. براكونەرلەر كولگە قىتايدىڭ ءبىر مەزەتتىك اۋىن تاستايدى. بالىعىن سىپىرىپ العان سوڭ شاتىسىپ شۋدا بولىپ جاتقان اۋدى سۋعا تاستاي سالادى. وعان بالىق ءتۇس­پەيدى دەپ كىم كەپىلدىك بەرە الا­دى. اۋدى كۇزەتشىلەردەن سەسكەنىپ جيناي الماي كەتەتىندەرى قانشاما. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى با­تىر­بەك كوشەربايدى سۇراقتارى­مەن جان ال­ق­ىمعا العان اكىم وسى­نىڭ ءبارىن بىلمەيدى ەمەس. ءجون­سىز­دىككە, ىسىراپقا, جىرتقىشتىق پە­يىلگە, مەنەن كەيىن كۇل بولماسا ءبۇل بولسىن دەيتىن پيعىلعا ونىڭ دا جۇرەگى اۋىرادى-اۋ. بۇعان قاراپ باسقارما جۇمىس جاسامادى دەۋگە بولمايدى. بۇر­نا­عى جىلى سىن تەزىنە قاتتىراق الىنعان باتىربەك كوشەرباي بۇ جولى جەڭىلدەۋ قۇتىلادى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ تاپسىرمالارى تۇگەل دەرلىك ورىندالعان. 2005-2008 جىلدار ارا­لى­عىن­دا بارلىعى 22 مىڭ 352 گەكتارعا سەكسەۋىل تۇقىمى سەبىلگەن. ونىڭ ءىشىن­دە ونگەنى 10 مىڭ 2 گەكتار, ءون­بەي ەسەپتەن شىققانى 12 مىڭ 350 گەكتار (55,2%). 2009-2010 جىل­دارى سەبىلگەن سەكسەۋىل بو­يىن­شا ەسەپتەن شىعارۋ فاكتىلەرى ورىن الماعان. سەكسەۋىل ەگۋ جۇمىس­تا­رىن ساپالى جۇرگىزۋ ماقساتىندا ءۇستىمىز­دەگى جىلى 10 تراكتور, 13 سوقا, 11 تۇقىم­سەپ­كىش, 14 كوشەت وتىرعىزۋ ماشينەسى الىنادى. ورمان القاپتارىندا سەكسەۋىل­دىڭ ءوسىمىن مولايتۋ ماقساتىندا ءجۇ­ر­­­گىزىلىپ جاتقان ورمانشى­لار­دىڭ ەڭ­بەكتەرىنە قاراماستان, جەكە ازاماتتار تاراپىنان زاڭسىز اعاش, سەكسەۋىل كەسۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. 2010 جىلدىڭ باسىندا وبلىس­تىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋا­شى­لىعى اۋماقتىق ينسپەك­تسيا­سى­مەن, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىمەن كەلىسىلگەن «تابيعات قورعاۋ زاڭنا­ما­سىن بۇزۋشىلىقپەن كۇرەس ءجو­نىن­دەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردىڭ 2010 جىلعا ارنالعان جوسپارى» بە­كىتىلىپ, سۇعاناقتىققا قارسى جۇ­مىستار اتقارىلدى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, رەيد­­تەر سانى 309 وسكەنىمەن, انىق­­تالعان زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنىڭ ۇلەس سالماعى تومەنگى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. تومەنگى كورسەتكىشتەر ەكى جىلدا دا بورالداي, بادام, ارىس, سوزاق ورمان شارۋاشىلىق­تارى­نىڭ ەنشىسىندە. سۇعاناقتىقتان وزگە, ورمان قو­رى جەرلەرىن ورتتەن قورعاۋ قازىرگى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىندە 2007-2010 جىلدارداعى ورىن ا­ل­عان ورمان ورتتەرى جونىندەگى سا­لىس­تىرمالى كورسەتكىشتەردەن باي­قا­لا­تىنى, 2008-2009 جىل­دارى ورمان ورتتەرىنىڭ سانى ازايعانىمەن, 2010 جىلى ورتكە شالىنعان جەر كولەمى ارتىپ كەتتى. نەگىزگى جۇمىس باعىتىنداعى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسى­مىن مولايتۋ, ساقتاۋ جانە تەڭ­گەرىم­دى پاي­دالانۋدا وبلىس اكىم­دىگىنىڭ 2010 جىل­عى 9 شىلدەدەگى №251 قاۋ­لى­سى­مەن 2 مىڭ 169 گەكتار جەر اۋ­ماعىنا سىرداريا قاۋ­مالى قۇرى­لىپ, ال­ما­تى زوولوگيا ينستيتۋتى عالىم­دارى­نىڭ ۇسى­نى­سىمەن قاۋ­مال اۋماعىنا 18 باس بۇعى تابيعي تۇردە كوبەيۋى ءۇشىن ەركىندىككە جىبەرىلدى. بۇقار بۇ­عى­لارى ءوسىرىلىپ وتىرعان 2 گەكتار جەر 20 گەكتارعا دەيىن ۇلعاي­تىلدى. شىمكەنت قالاسى اۋماعىنان «جاسىل ايماق» قۇرىلىپ, 2009 جىلى 1 مىڭ گەكتار جەرگە 399,7 مىڭ ءتۇپ, 2010 جىلى 1 مىڭ 564 گەكتار جەرگە 515,4 مىڭ ءتۇپ اعاش كو­شەتتەرى وتىرعىزىلدى. ءۇستىمىز­دەگى جىلى جوسپارلانعان جۇمىس­تار تولىعىمەن اتقارىلادى. ال­داعى 3 جىلدىق مەرزىمدە شىم­كەنت قالاسى اۋماعىنان 7,5 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش ەگۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر. شىمكەنت قا­لا­سىنىڭ كوركىنە, وبلىس ماقتانى­شىنا اينالعان دەندروساياباقتا 2009-2010 جىلدارى جوسپار­لان­عان جۇمىستار تولىعىمەن اياق­تال­دى. ساياباقتاعى 650-گە جۋىق اعاش ءتۇر­لەرىنىڭ 500 ءتۇرى ساقتالعان. سون­دىقتان الداعى ۋاقىتتاعى ءمىن­دەت عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتتارى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزىپ, قالا كليما­تى­نا ءتوزىمدى اعاش-بۇتا تۇرلەرىن انىق­تاپ, كوبەيتۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ. سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ سالاسى بو­يىن­شا اۋىل شارۋاشىلىعى, جەر قاتى­ناستارى باسقارمالارىمەن ءبىر­لەسە وتىرىپ, وبلىس اۋماعىن­دا­عى سۋ نى­ساندارى مەن سۋارمالى جەرلەرگە ءتۇ­گەندەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلدى. 15-20 جىل بۇرىن سالىنعان سۋعارۋ جۇيە­لەرى­نىڭ پاي­دالانۋ مەرزىمىندە ءجون­دەۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇرگىزىل­مە­گەن­دىكتەن, وبلىس بو­يىن­شا 429 مىڭ 580 گەكتار سۋار­ما­لى جەردىڭ 115 مىڭ 772 گەكتارى اينالىم­نان شىعىپ قالعانى انىقتالدى. «جول كارتاسى» باعدارلا­ما­سى اياسىندا 2009 جىلى 44 مىڭ 360 گەكتار, 2010 جىلى 32 مىڭ 670 گەكتار سۋارمالى جەر قاي­تا اي­نالىمعا قوسىلدى. وعان 6 ملرد. 816 ملن. تەڭگە قارجى جۇمسالدى. سۋ نىساندارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى قالىپقا كەلتىرىلگەنىمەن, بۇگىنگى تاڭدا سۋارمالى جەرلەر ءالى دە تولىق يگەرىلمەۋدە نەمەسە ات­قارىلعان جۇمىس ءوزىنىڭ ءتۇپ­كى ءناتي­جەسىن بەرمەي وتىر. اتاپ ايت­قاندا, جەر قاتىناستارى مەن اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقار­ما­­لارىنىڭ ءمالى­مەتى­نە سايكەس 2009 جىلى قايتا اي­نالىمعا قو­سىلعان سۋارمالى 44 مىڭ 360 گەكتار جەردىڭ, تەك 37 مىڭ 169 گەك­تا­رى عانا يگەرىلىپ وتىر. يگەرىلمە­گەن جەر 7 مىڭ 191 گەك­تار­دى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا سۋارۋ جۇيە­سىن­دەگى قاشىرتقىلاردىڭ تەحنيكا­لىق جاع­­دايىنىڭ تومەندىگىنە باي­لانىستى سۋ ىسىرابى ورىن الىپ وتىر. سۋ كولەمىنىڭ 20-30 پا­يىزى تاستا­لى­نىپ, ەروزيا مەن قايتا تۇز­دانۋعا, بەرىلگەن تىڭايت­قىش­تار­دىڭ جۋى­لىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. باسقارما باستىعى ب.كو­شەر­بايدىڭ بايانداماسىندا وسىنداي دەرەكتەر ايتىلدى. بىراق, كوڭىل­دە جاۋاپ كۇتكەن ءبىراز سۇراقتار قال­عان. وڭتۇستىكتىڭ حالقى باع­باندى­عى­مەن ەرەكشەلەنەدى. ال, شاردارا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى ديقاندار قايتا پايدا­لا­نۋعا بەرگەن سۋارمالى جەرلەرىن قايتارىپ بەرىپ جاتىر دەيدى. ال, ءار گەكتار جەرىنە ات باسىنداي التىن سۇراي­تىن سارىاعاش­تىق­تار 2 مىڭعا تار­تا سۋارمالى جەر­دى نەگە ءالى كۇنگە دەيىن پى­شاق ۇستىنەن ءبولىپ الماي جاتىر. ەكىنىڭ ءبىرى ديقان سايرام اۋدانى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولار. سوندا ميلليارد­تاعان مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ماق­ساتسىز جۇم­سالعانى ما؟ باسقارما باستىعى سەكسەۋىل­دىڭ ەداۋىر بولىگى سانيتارلىق تا­زا­لىققا بولىنەتىندىگىن ايتتى. ياع­ني, شىرىگەن, ەسكى تومارلاردى جي­ناپ, ەلگە وتىن رەتىندە تارا­تىپ بەرگەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق. الايدا, الماتى بارساڭىز قىس­قا كەسىلگەن سەكسەۋىلدەردى قو­راپ­تاعى كۇيىندە سۋپەرماركەتتەردەن دە, كوشەدە وتىن ساتىپ تۇر­عانداردان دا كورەسىز. شىرىگەنگە ەش ۇقسامايدى. جاپ-جاس سەكسەۋىل جىگەرلەرى بىرەۋلەردىڭ كولەڭكەلى بيزنەسىنە اينال­عان­داي. زاڭ تا­لاپ­تارىن جاساۋشى­لار ءبىر قولى­مەن مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا كو­شەت ەككىزىپ, ەكىنشى قولىمەن كول-كوسىر پايداعا وڭاي جول اشىپ بەر­گەندەي كورىنەدى. سايىن دالا­عا ەشكىم ەكپەسە دە ءوزى ءوسىپ-ءونىپ كەلگەن سەكسەۋىلدىڭ تۇبىنە وسى سولقىلداق تالاپتار جەتپەگەي. تۋعان تابيعات – تال بەسىگىڭ. كەتەۋىن كەتىرسەڭ ورنى تول­ماي­دى. وعان قارىنبايدىڭ مالىن­داي بولىپ, ەن دالانى تولتىرىپ جۇرەتىن ميلليونداعان كيىكتەر­دىڭ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشۋى دالەل. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.