ومىربەك جولداسبەكوۆ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) رەكتورلىعىنا بۇگىنگى ق.ءساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى قىزمەتىنەن اۋىستى. سايلاۋ ارقىلى الاتىن اتاق-دارەجەسى بولماسا دا, ماڭداي تەرىمەن كەلەتىن عىلىم دوكتورلىعى عانا بار ازاماتتىڭ جاقىنداسا كەتكەندى ويلى دا تارتىمدى اڭگىمەلەرىمەن وزىنە تارتىپ الاتىن قاسيەتىن بايقاپ جۇردىك.
ءوزىم قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان 1968 جىلى قۋىلىپ كەلىپ, اڭگىمە-دۇكەنگە ارالاسپاي, تەك لەكتسياعا دايىندالىپ, ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي ءۇيىرمەسىن باسقارىپ جۇرەتىنمىن. قوڭىراۋمەن كەلگەن ادام جاڭا تۇسكەن كەلىندەي اياعىن اڭداپ باسىپ, بايقاپ سويلەۋگە ىڭعايلانىپ تۇرادى ەكەن. ح.سايكيەۆتىڭ ورنىنا جاڭادان دوكتور بولعان, ءوزىممەن ءبىر كەزدە وقىعان كاكەن احانوۆ دەكان بولىپ سايلاندى دا, مەنى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا ۇسىندى. ادىلدىگىنە باققان ادام ارقاشان شەشىمدى دە ادۋىندى بولا ما دەيمىن. ەكەۋمىز فاكۋلتەت باسشىلىعىنا كەلگەن كەزدە اياعىن اڭداپ باساتىن وقىتۋشىلار كوبەيگەن سياقتى. ادالدىعىنا كوزىمىز جەتكەن سوڭ ومىربەك جولداسبەكوۆكە ارقا سۇيەگەنىمىز دە جالعان ەمەس. ءويتكەنى, وتىرىك ماقتاندى ۇناتپايتىن, ءادىلدىك جولىنان تايمايتىن, جارەۋكەلىكتى جەك كورەتىن مىنەزى كاكەن ەكەۋمىزبەن ساباقتاس سياقتى.
كۇنى كەشە عانا اناۋ-مىناۋ قاڭقۋ سوزگە قالعان فاكۋلتەتتىڭ ۇستازدار قاۋىمى ەركىن تىنىستاي باستادى. راس, بۇرىننان ىمى-جىمى ارالاسىپ قالعان قۋلار ۋ-شۋسىز اۋىسىپ, ۋنيۆەرسيتەت ۇيىمىنىڭ جالپى اتموسفەراسى جاقسارا باستاعان تۇستا ءبىرنەشە يگى قادامدار مەن ۇتىمدى كورىنىستەر جاسالا باستادى.
الدىمەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تومەندەپ كەتكەن ابىرويى كوتەرىلە باستادى. كەڭەس ەلىنىڭ 12 الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وقۋ ورىندارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك اسسامبلەياسىنا مۇشە بولدىق. ەلەنۋگە ءتيىستى تابىستارىمىز, ءىس-ارەكەتتەرىمىز جالپىۋنيۆەرسيتەتتىك جيىن-جينالىستاردا تالقىعا ءتۇسىپ, فاكۋلتەت باسشىلارى عانا ەمەس, قاتارداعى وقىتۋشى-پروفەسسورلار جالپى مۇددە دەڭگەيىندە باس قوسىپ, اقىلداساتىن بولدىق. ارقايسىمىز كوكەيدەگى ويىمىزدى تارتىنباي ايتىپ, ءارقيلى ۇسىنىستار جاسادىق. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ايتتى دەگەندى ۇستاپ قالماي, ادىلدىكتى مۇرات تۇتتىق.
– ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ەسىمنەن شىقپايتىن قاراپايىم شەشىمدى ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ تاۋىپ, بۇكىل قازاق ەلىنە, ءاسىرەسە وقۋ-ءبىلىم سالاسىنا ابىروي-بەدەل سىيلاعانىن ايتا كەتەيىن. مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا 1950 جىلى وقىپ جۇرگەندە ۇكىمەت مۇشەسى بولعان رەكتورىمىز تولەگەن تاجىباەۆتان قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە جاڭا كورپۋس سالۋعا شەشىم قابىلداندى دەگەن قۋانىشتى حاباردى ەستىگەن ەدىم. ومىربەككە دەيىن بولعان ءبىرنەشە رەكتورلاردان وسى تاقىرىپتاعى ءاڭگىمەنى تالاي قيسىندارمەن ەستىگەنىمىز جانە بار. سالىنۋى جاقىنداپ قالدى, ۋنيۆەرسيتەت عيماراتى تۇسەتىن كوشەگە اتى بەرىلدى دەپ تە داۋرىقتىق. قازىرگى پوليتەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كورپۋستارى سالىنىپ جاتقاندا جان-جاققا قۋانا كوز تاستادىق. ءويتكەنى, مەن بوتانيچەسكي بۋلۆاردا, ءبىر كەزدە ءبىرجان, قازىر بۇقار جىراۋ اتانعان كوشەدە تۇراتىنمىن. كازگۋ كوشىپ كەلسە, قول سوزىم جەردە تۇراتىن بولدىم-اۋ دەگەن وي دا ۇيىتقىپ سوعاتىن.
ومىربەك كەلگەنگە دەيىنگى 20 جىل بويىنا تالاي ساققا جۇگىرتىلگەن ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, جاڭا ايماق تاڭدالدى. قالاشىقتىڭ بۇرىنعى جوسپارلارىندا پروفەسسورلاردىڭ ءساندى ۇيلەرى مەن ءسان-سالتانات نىساندارى قۇرىلىس قارجىسىن تىم شارىقتاتىپ, ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىندە ساناتقا ەنىپ, اقشا بولىنبەي كەلگەن ەكەن. قۇرىلىستىڭ وسى كورگەننىڭ كوزىن تويدىراتىن ارتىق-اۋىستارى مەن پروفەسسورلارعا ارنالاتىن كوتتەدجدەرىن قۇرىلىس جوسپارىنان شىعارىپ, رەسپۋبليكا قارجىسىنا سالۋعا بەيىمدەپتى.
ونىڭ ۇستىنە رەكتورىمىز باسقا دا ارەكەتتىڭ ءجونىن تاۋىپتى. ماسكەۋدە ءبىر كەزدە وقىپ, اندا-ساندا كەزدەسىپ ءجۇرەتىن اسقار قوناەۆ ارقىلى ديمەكەڭە جولىعىپ, بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تەزدەتۋگە جاعداي جاسادى. ءيا, ديمەكەڭنىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا رەسپۋبليكانىڭ ماڭدايىنا باسقان جالعىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاي-كۇيىن ءماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋگە جاعداي جاساۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ, ول كىسىنى رەسپۋبليكا ابىروي-بەدەلىن وسىرە تۇسۋگە بۇنىڭ وتە ىڭعايلى قادام بولاتىنىنا سەندىرىپ ءارى ىقىلاسىن اۋدارىپ, قارجىنى مولىراق بولدىرۋگە قول جەتكىزىپتى دەگەندى ەستىپ جۇردىك.
ەشبىر ايعاي-شۋعا ىلىكپەي تيميريازەۆ كوشەسىنە قارايتىن بەتتەن كوسىلتىپ ءتورت قاباتتى زاڭ, ودان وتە 15 قاباتتى اكىمشىلىك عيماراتىن, ونان ءارى فيلولوگيا, تاريح, جۋرناليستيكا, ودان ءارى بەس قاباتتى بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ كورپۋستارى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان سوڭ ءال-فارابي داڭعىلىن جاعالاي ستۋدەنتتەردىڭ ون بەسشاقتى جاتاقحانالارى سالىندى. وقۋ كورپۋستارى مەن جاتاقحانالاردىڭ باتىس جاعىندا شارۋاشىلىق عيماراتتارى جۇمىس ىستەي باستادى. وسىنىڭ ءبارىن ومىربەكتىڭ ءوزى باسى-قاسىندا ءجۇرىپ پروراب سياقتى ءوز كوزىنەن ءوتكىزدى. مۇنداي «شارۋاقورلىققا» دوستارى قۋانسا, قايسىبىرى ىشتەرىنەن تىندى. كازگۋ-ءدىڭ داڭقى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاي ءتۇستى.
سىرتقى كوركەم كورىنىستى ساپالى وقۋ جۇيەسىمەن ۇشتاستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن بىرقاتار شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن باۋىرلاسىپ, ونداعى پروفەسسورلاردى بىزگە شاقىرا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىن وقىتقان, ديسسەرتاتسيالارىنا جەتەكشى بولعان, الەمدى اۋزىنا قاراتقان, كەڭەس ەلىنىڭ عىلىمي تابىستارىن دۇشپاندارىنا مويىنداتقان ۇلى عالىممەن (اتى-ءجونىن ۇمىتتىم) كەزدەسۋ بولعاندا ول: قانداي بيىككە شىعارساڭ دا ومىربەكتىڭ ازاماتتىق پارىزىن وتەيتىنىنە كوزىم جەتەدى. ءاردايىم, جولى بولسىن دەپ باتا بەرگەن ەدى. ول تىلەگى اينىماي كەلدى. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەتكەننەن كەيىن ءوزى ينجەنەرلەر اكادەمياسىن اشىپ, قازىر ول ۇلكەن عىلىمي ورتالىققا اينالدى. رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.
ادامنىڭ ۇلكەن قاسيەتى ۋادەگە بەرىكتىك دەپ سانايمىن. ونداي ادامدار كوبىنە دوعالداۋ سويلەپ, جالپىلداي قويمايدى. ال ءسوزدىڭ ادەمىسىن اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي, جىلتىراتىپ سويلەگەن ادامنان ساق بولعان ابزال, ويتكەنى ولار سەن وتىنبەگەن نارسەنى ءوزى قوسارلاپ جىبەرەدى, اقىرىندا مۇرىن سيپاپ قالا بەرەسىڭ. ومىربەك ۋادەسىنىڭ كەسىمدى مەرزىمى بولمايتىن. ايتقان تىلەگىڭ سول ءساتىندە دە, ايلاپ-توقسانداپ قانا ەمەس, بىرنەشە جىلدان سوڭ دا ورىندالاتىن. ۋادە بەرۋ وڭاي بولسا, ورىندالۋى قيىن بولاتىن.
مەن مۇنى ءوز ءتاجىريبەمنەن جاقسى بىلەمىن. ۇلىم داۋرەنبەك ءوزىمىزدىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, لەنينگرادتاعى يوففە اتىنداعى فيزيكا ينستيتۋتىنا اسپيرانتۋراعا تۇسپەك بولدى. وقۋ بىتىرگەن جىلى ءارتۇرلى سەبەپپەن بارا المادى. كەلەسى جىلى ومىربەككە ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ ەم, قولما-قول سول ينستيتۋتتاعى قولىنان ءىس كەلەتىن تىندىرىمدى جولداسىمەن سويلەستى دە: «كەشىكپەسىن, جاتاقحانا ءبارى دايىن, ابىرويلى وقىپ كەلسىن», دەپ بار ماسەلەنى شەشىپ بەردى. بۇل ءبىر جارىم جىلدان كەيىن ورىندالعان ۋادە ەدى.
ويدا جوقتا ءبىر كۇنى ءوزىنىڭ قابىلداۋىنا شاقىردى. جۇزدەسكەننەن كەيىن: «اعاي, مەن سىزگە ءبىر جۇمىس تاپسىرايىن دەپ وتىرمىن. فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتتاي وقيتىن ستۋدەنتتەرىنىڭ دەكانى بولۋعا قالاي قارايسىز؟» دەگەنىنە اناۋ ەدى, مىناۋ ەدى دەپ سىلتاۋ ايتۋدىڭ رەتىن تابا المادىم.
– سىرتتان وقيتىندار ەرەسەك, اقىل توقتاتقان ادامدار عوي. ونشا كوپ قينالمايسىز, جازعى, قىسقى سەسسيالارى مەن كۇزدەگى قابىلداۋ ەمتيحانى عوي, – دەپ مىندەتتى جەڭىلدەتكەنىمەن, ءاربىر ءىستىڭ ءوز قيىندىعى بولادى عوي. نە كەرەك, 5-6 جىل ىستەدىم. 80-ءشى جىلداردان باستاپ جالپى رەسپۋبليكادا اۋا رايى وزگەرە باستادى. اسىرەسە جوعارى جاقتىڭ اتموسفەراسىنىڭ قيىنداي باستاعانى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىنە ديمەكەڭنىڭ ءوزى بولماسا دا, توڭىرەگىندەگىلەردى سوزگە قالدىرۋ, سىناۋ, اسىرەسە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ونشاقتى جىل پرەزيدەنتى بولعان اسقار قوناەۆتى سىناۋ كۇشەيىپ, ورنىن بوساتۋعا دەيىن باردى.
1985 جىلى ومىربەك مەنى شاقىرىپ الىپ: «اعاسى, مىنا فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ كۇندىزگى بولىمىنە دەكان بولعانىڭىزدى قالار ەم. جۇمىستىڭ اتى جۇمىس قوي, وعان قينالمايتىن سياقتىسىز», دەگەن تىلەك ايتتى. ونىڭ شىن نيەتىممەن قابىلدادىم. رەكتور بولعانىنا 10 جىلدان اسقان ۋاقىتتا ارقيلى اڭگىمە, ءىس-ارەكەتتەر بولادى عوي. ونى ءاسىرەسە پالە قۋىپ, پورتفەلگە, شەن-شەكپەنگە قۇمارتىپ جۇرگەندەر شىعارادى. جۇمىسقا كىرىسىپ, ەندى عانا دەكاندىق قىزمەتتىڭ كولحوزدىڭ بريگاديرىندەي اۋسەلەسى بولاتىنىن اڭعارا باستاعانىمدا ومىربەك جولداسبەكوۆ قۋدالانىپ, ورنىنا حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەدىل ەرعوجين كەلدى.
كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكانى جارتى عاسىرعا جاقىن باسقارعان ديماش قوناەۆ ورنىنان الىنىپ, ەشكىم بىلمەيتىن, رەسەيدىڭ ءبىر وبلىسىندا حاتشى بولعان بىرەۋدى تاعايىنداعانىنا رازى بولماعان قازاق جاستارى, اسىرەسە قىز-قىرقىندار 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىن باستاپ كەپ جىبەردى.
قىزمەتتە وتىر ەم, ساعات 12 كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پارتكومىنان: «برەجنەۆ الاڭىنا شىعىپ, لاعىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرىڭدى جيناپ الىڭدار. ەشقايسىسى الاڭعا بارماسىن», دەگەن بۇيرىق تۇسكەننەن كەيىن ءار اۋديتورياعا كىرىپ, «ەشقايسىڭ الاڭعا بارماڭدار» دەپ ايتىپ شىقتىم. ساعات بىردە سوعىلاتىن قوڭىراۋدان كەيىن اۋديتوريالار قاڭىراپ بوس قالدى. جاستار قىزىققىش قوي, مەنىڭ «بارماڭدار» دەگەنىم ولارعا «بارىڭدار, ءوز كوزدەرىڭمەن كورىڭدەر» دەگەنمەن بىردەي بولىپ شىقتى.
سودان باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, مارقۇم تالعات سايرامباەۆ ەكەۋمىز ساعات ەكى جارىمدا جاستار ەرەۋىلدەگەن الاڭعا بارىپ, ءوز ستۋدەنتتەرىمىزبەن كەزدەسىپ قالعاندا: «تەز ورالىڭدار, فاكۋلتەتتە بولىڭدار», دەپ ەسكەرتكەنىمىزگە باستارىن شۇلعىعانمەن, ولار اينالا بەرىپ توپتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتىپ جاتتى. سول توڭىرەكتە ءتورت جارىمعا دەيىن بولدىق. تريبۋناعا كەلىپ سويلەگەن باسشىلاردىڭ ءۇش-تورتەۋىنىڭ ءسوزىن ەستىدىك. ستۋدەنتتەرگە ءتۇسىندىرىپ ايتۋدىڭ ورنىنا ولار زاڭمەن قورقىتىپ, نەشە جىلعا سوتتالاتىنىن ايتقان كەزدە جاستار شۋلاپ, قولىنا ىلىككەندى لاقتىرىپ, كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەندەرىن بايقادىق.
جاستار دا وزدەرىنە جاندى تريبۋنا جاساپ الىپتى. ەكى جىگىت قولدارىن ايقاستىرا مىنبەر جاسايدى. كەزەكتى شەشەن ايقاسقان قولداردىڭ ۇستىنە شىعىپ ويىنداعى پىكىرىن ايعايلاپ ايتقاندا ەستىپ تۇرعاندار ءارتۇرلى لەبىز قوسىپ شۋلايدى. تالعات ەكەۋمىز وسى جايتتى ءبىراز باقىلاپ بايقاعان سوڭ قاسىنداعى «جالىن» كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ, كەرەك-جاراعىمىزدى الىپ ۇيگە قايتتىق. تۇنگى ون ەكى كەزىندە تەلەفون شىلدىرلاپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 15-قاباتىنداعى ءماجىلىس زالىنا كەلۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتتى. سودان تەلەفوندى ورنىنا قويا بەرگەنىمدە قايتادان شار ەتە ءتۇستى. تەلەفون سوققان زەينوللا قابدولوۆ ەكەن. «سەن ءبارىبىر تاكسي توقتاتاسىڭ عوي. جولشىباي مەنى الا كەت, مير مەن ۆينوگرادوۆتىڭ وڭ جاق بۇيىرىندە سەنى توسىپ تۇرايىن. بىرگە بارايىق», دەدى ول.
بوتقالاسىم زەينوللانىڭ ايتقانىن ورىنداپ, قازىرگى قاراساي باتىر قيىلىسىندا قازىقتاي قاتىپ تۇرعان ونى ارتقى ورىندىققا وتىرعىزىپ الدىق. اباي داڭعىلىنا جەتە بەرە شوپىر ماشينانىڭ ءجۇرىسىن باياۋلاتا باستادى. ابىر-سابىر قوزعالىسقا ءتۇسكەن جاستار كەس-كەستەپ جول بەرمەيدى. راديوكوميتەت مەكەمەسىنە جەتە بەرگەندە الدىمىزدا الاۋلار كورىندى, ال بۇرىنعى ۋنيۆەرسيتەت, قازىرگى ق.ساتباەۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنا جاقىنداي بەرگەندە جانىپ جاتقان اۆتوبۋستى كوردىك. الاڭدا الاۋلاعان وتتار. زارەمىز ۇشا باستادى. زەينوللانىڭ كۇڭىرەنە ايتقان سوزدەرى كوڭىلدى قوبالجىتا ءتۇستى. تيميريازەۆ كوشەسىنە جەتكەنشە الاڭداعى الاۋلاردى بايقايمىز دەپ موينىمىزدى سىرەستىرىپ الدىق.
ساعات ون ەكىدەن اسا بەرگەندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءماجىلىس زالىنا بارساق, دەكاندار مەن كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى تۇگەلگە جۋىق وتىر. ءالى وتىرمىز, بەرى وتىرمىز. پارتيا مەن ۇكىمەت باسشىلارى ءبىر جەردە جينالىپ, ءماجىلىس قۇرىپ جاتقان كورىنەدى. سول جيىندا بەلسەندىلىكتى, اسىرەسە زاكاش كاماليدەنوۆ كورسەتىپ جاتىر, وقۋ ورىندارىندا قازاق بالالارى 70-80 پايىزدان اسىپ بارادى. ءتارتىپسىزدىكتىڭ ءبارى سولاردان شىعا باستادى, تارتىپكە شاقىرماسا بولمايدى دەپتى ول. سول-اق ەكەن الماتىنىڭ ميليتسياسى اياعىنان تىك تۇرعانى ازداي, قولدارىنا كۇرەك ۇستاعان سولداتتار مەن كۋرسانتتار الاڭدى تازارتىپ جاتىر دەگەن حابار جەتتى.
تۇنگى ءتورت شاماسىندا بيلىكتەگىلەر جينالىسى اياقتالعان سوڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن قۋانىش سۇلتانوۆ كەلىپ, جينالىس اشتى.
بۇدان كەيىن ءۇيدى-ۇيىمىزگە تارادىق. ەرتەسىنە قىزمەت ورنىمىزعا كەلگەندە تاعى ءبىر قۇيىن سوعا باستادى. بىزگە ءبىر كەزدە قاراعاندىدا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ, الماتىعا كەلگەندە ءجونسىز تىرلىگىنەن ءبىر نامىسقوي كۇيەۋدەن تاياق جەپ, رەسەيدىڭ ءبىر وبلىسىنا اۋىسقان سولومەنتسەۆ كەلەدى دەپ ابىگەر بولدىق. ساباققا كەلگەندەرى قاۋىپ ءتوندىرىپ ءجۇرەر دەپ دارەتحانانىڭ جانىنداعى ءدالىزدىڭ اۋزى-مۇرنىن تولتىرا ستۋدەنتتەردى قاماپ قويىپتى. ستۋدەنتتەردىڭ ۋ-شۋ بولىپ تۇرعانىن كورىپ, قارا بىلعارىدان كۋرتكا كيگەن پىسىقشا جىگىتكە بالالاردى بوساتۋدى سۇرادىم. كونەر ەمەس, گۇج-گۇج ەتەدى. اتى-ءجونىمدى ايتتىم دا, ستۋدەنتتەرگە اۋديتوريالارىڭا بارىپ, ىڭ-شىڭسىز وتىرىڭدار دەپ بۇيرىق بەرىپ ەم, الگى پىسىقتى يىقتارىمەن قاعىپ, كوگەننەن بوساعان قوزىداي شىعا ءجونەلدى. الگى جىگىت ىلەسىپ كابينەتىمە كەلدى. «جاۋاپ بەرەسىز», دەپ تىقىلداي بەرگەن سوڭ: «ءوزىڭ كىمسىڭ, كانە, قۇجاتىڭدى كورسەت», دەگەنىمدە, ءتوس قالتاسىنان قىزىل ءتۇستى قاعازدى كورسەتتى. «اكەل, وقيىن» دەسەم, بوتەن ادامعا ۇستاتۋعا بولمايدى دەپ ەسىكتەن شىعا جونەلدى.
ەرتەڭىنە رەكتورات پەن پارتكوم دەكانداردى شاقىرىپ, كەڭەس وتكىزدى. اسىرەسە جاڭادان بولعان رەكتورىمىز تىم ۇرەيلەندىرە سويلەپ, ءبىر باسىمىز, ءبىر پارتبيلەتىمىز بارىن ەسىمىزگە سالدى. قانداي كۇش قىسقانىن بىلمەيمىن, ومىرلىك تاجىريبەدە تالاي باسشىلاردان بۇرىنىراق تۋعانىما باقتىم با, ايتەۋىر «جىگىتتەر, ۇرەيلەنبەيىك, ۇرەي جەڭسە كوپ ءماسەلەنى قيىنداتىپ الامىز, سابىر ساقتايىق», دەپ كەڭەس ايتۋىما تۋرا كەلدى.
الايدا, باسشىلار جوعارعى جاقتىڭ ىڭعايىنا قاراپ ءبىراز شارالار تىندىرۋعا كىرىستى. الاڭعا بارعان ادام كىنالى سانالىپ, ءىس-ارەكەتىنىڭ اۋىر-جەڭىلدىگى ەسەپكە الىنبادى. شىتىرلاتىپ وقۋدان شىعارۋ باستالدى. ءاسىرەسە زاڭ, تاريح, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ دەكاناتى مەن پارتيا ۇيىمدارى ءاي-شايعا قاراتپاي, اق-قاراسىن تەكسەرمەي كوپ ستۋدەنتتەردى وقۋدان شىعاردى. سۇيتتىك-ءبۇيتتىك دەپ كوكىگەندەرى دە بولدى.
دەكابردىڭ جيىرماسى كەزىندە دەكان ءبولمەسىندە بوس تۇراتىن ۇستەلدىڭ بەتىن فوتوعا تولتىرىپ تاستادى. ءوز ستۋدەنتتەرىڭدى تانىپ, شارا قولدانىڭدار دەپ اكىرەڭدەيتىندەر شىقتى. فاكۋلتەت ۇستازدارىنا: «ەشقايسىڭ تانىماڭدار!» دەپ ەم, ونى رەكتوراتقا جەتكىزگەندەر دە شىقتى.
وسىنداي جانتالاسىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە ۇلى سىنشى مۇحامەتجان قاراتاەۆ كابينەتىمە كەلدى. كىرگەندە دە, كەلىپ وتىرعاندا دا ەكى ادام بولىپ كورىندى. «مۇحا, قاسىڭىزداعى كىم؟» دەپ سۇراعاندا: «اۋىرىپ وتىر ەكەنسىڭ عوي. ءجۇر, سەنى اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ سالايىن», دەپ كەلگەن ماسەلەسىن ايتپاي, مەنى دەدەكتەتىپ بىردەن ەمحانانىڭ نەۆرولوگيا بولىمىنە اكەپ تاپسىردى. ءبىر ايدان ارتىقتاۋ ۋاقىت ەمدەلىپ, بىردەن «الماتى» ساناتوريىندە جالعاستىرۋ قاجەت دەگەن سوڭ, سوندا كەتتىم. كۇنى كەشە: «انانى ىستە, مىناعان نازار اۋدار», دەگەن اكىم-قارالاردىڭ بىردە-ءبىرى حابارلاسىپ, حال سۇراۋعا جارامادى. «ساۋ كۇنىڭدە كەرەكسىڭ دە, اۋرۋ-سىرقاۋلى بولعاندا ءحالىڭدى بىلۋگە جاراماعان اعايىندى ويلاپ, جۇمىسقا شىققان كۇنى دەكاندىق مىندەتتى اتقارمايمىن دەپ ارىز جازدىم. ءسويتىپ, ازاتتىققا قولىم جەتتى. مۇنى ايتىپ جاتقانىم, سول كەزەڭدە ومىربەك جولداسبەكوۆ رەكتورلىعىن اتقارا بەرگەندە بالكىم, ۋنيۆەرسيتەتتەگى اڭگىمە اۋانى باسقاشا ءوربۋى دە مۇمكىن ەدى. ءويتكەنى, ول ادامگەرشىلىكتى رياسىز ساقتاعان جان-دى.
مەن ومىربەكپەن قويان-قولتىق ءجۇرىپ, اياق-تاباعىمىزدى ارالاستىرعان جان ەمەسپىن. ءارتۇرلى سەبەپپەن رەسمي باسقوسۋ بولعاندا جايدارى مىنەز تانىتسا, الدەقالاي ۇيىنە بارىپ قالعاندا جان جارى مايا ميحايلوۆنا باگىزباەۆا جىلى جۇزبەن ءشاينەك كوتەرەتىن. مۇنداي قاسيەت قازاقى سالت-ءداستۇر بويىنا دارىعان ادامداردان عانا اڭعارىلادى. ۇيىنە كىرگەندە «جوعارىلاتىڭىز» دەۋدى بىلمەيتىن «مادەنيەتتىلەردى» قازىر تالاي كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز عوي.
ومىربەك كازگۋ-دەن كەتكەننەن سوڭ ءبىراز ۋاقىت ءوز ماماندىعىمەن ءجۇردى. اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى سايلاۋىنا قاتىستى. قاجەتتى داۋىستى جيناي المادى. ەگەر ول سايلانعاندا بۇگىنگى جويىلىپ كەتكەن عىلىم اكادەمياسى باسقا رەسپۋبليكالارداعىداي ساقتالىپ قانا قويماي, وركەندەپ, ەكونوميكامىزدىڭ قۋاتتانۋىنا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوساتىن ەدى.
مەملەكەتتەن قارجىلاناتىن اكادەميانى بەرمەگەن سوڭ بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءوز قاراجاتىن ءوزى تاباتىن ينجەنەرلىك اكادەميانى اشىپ, از عانا جىل ىشىندە ۇلكەن ابىرويعا كەنەلدى. رەسپۋبليكانىڭ جاڭا باسشىلارى ومىربەكتىڭ ازاماتتىعىنا, العىرلىعىنا, ىسكەرلىگىنە, تازالىعىنا كوزدەرى جەتكەن سوڭ پارلامەنت دەپۋتاتتىعىنا سايلاتقىزىپ, تالاي ۇتىمدى ۇسىنىستارى مەن ءماندى قادامدارىنا نازار اۋدارىپ, جۇزەگە اسىردى.
1997 جىلى مەنىڭ 70 جىلدىعىمدى ادامي ءبىلىمى جوعارى, ارقاشان ءسىز-بىزدەن اسپايتىن, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى رەكتور كوپجاسار نارىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا وتكىزدى. جارتىلاي رەسمي بولعانىمەن تويدىڭ قىزۋى سەزىلىپ, شەشىلە سويلەگەندەردەن كەيىن قورىتىندى ءسوزدى وزىمە بەردى. جينالعان كوپشىلىككە, وسىنداي زور ءىلتيپات ءبىلدىرىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنا العىسىمدى ايتىپ تۇرعاندا رەكتورىمىز كوپجاسارعا: «باياعىدا ءومىربەك ارىسلان ۇلى قاڭقاسىن كوتەرىپ كەتكەن ستۋدەنتتەر سارايىن سالىپ العانىمىزدا مىناداي تارلىققا كەزدەسپەس ەك قوي», دەگەن ءسوز اۋزىمنان شىعىپ كەتكەن بولاتىن.
– وسى تۇرسىنبەك قىزىق, مىناداي كەلىستى جيىن وتكىزىپ جاتقانعا ءدان ريزا بولمايدى ما ەكەن, – دەگەندەر بولعانىمەن, كوپجاسار مۇنداي سىنشىل تىلەكتى قاپەرىنە دە الماي, ساراي قۇرىلىسىن تەزدەتتى. بۇگىندەرى ول ءوز مىندەتىن قينالماي اتقارىپ تۇر. تالاي ءىرى جينالىستار مەن كونتسەرتتەر ءوتىپ جاتىر.
ءومىرىمىز قىزىق-دۋمانعا تولى عوي. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قىرعىزستاننىڭ بالاساعۇن اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعادى. ول كەزدە زاكي احمەتوۆ, زەينوللا قابدولوۆ ۇشەۋىمىز قىرعىز ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولعاندىقتان, بىشكەككە جىلىنا 5-6 رەت بارىپ قايتاتىنبىز.
قىرعىزدارعا ريزا بولعان مىرزاتاي الماتىداعى جورا-جولداستارىنا جانە اياۋلى اعالارىنا مەزىرەت جاساپ, بۇرىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ شارۋاشىلىق ءبولىمىنە قارايتىن, قازىر اقشالىلاردى قابىلدايتىن «جالىن» مەيرامحاناسىنا شاقىردى. كۇلاش ەكەۋىمىزدى كوپشىلىكتىڭ ورتاسىنان مىرزاتايدىڭ جارى ءماريام قولتىقتاپ ءدوڭگەلەنە سالىنعان ءۇيدىڭ ەسىگىنە كىرگىزىپ جىبەردى. وتىزشاقتى ادامعا ارنالعان شايعا اكادەميك, دەپۋتات ومىربەك جولداسبەكوۆ اسابا ەكەن. ورتا تۇسىنداعى داستارقانعا قونىستاندىرا بەرىپ: «كەلەسى ءسوزدىڭ كەزەگى قازاقتىڭ جوعىن بارىمىزدەن كوپ جوقتاپ, شىندىق ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ جۇرگەن, ءبىرازىمىزعا ءىنى بولسا دا, سايلاۋمەن الاتىن اتاعى جوق بولسا دا ءوزىمنىڭ تاماشا اعام تۇرسىنبەك كاكىشەۆكە بەرىلەدى», دەمەسى بارما. «اساتپاي جاتىپ قۇلدىق» دەگەن وسى بولار, قايسىبىر اكادەميكتەر وسى ءسات اسىعىس شارۋالارى ەستەرىنە ءتۇستى مە, قايدام, ايتەۋىر مەنىڭ ءسوزىمنىڭ سوڭىنا دەيىن شىدامادى. كەزەگىڭىز كەلەدى دەپ ءومىربەك توقتاتپادى ولاردى. تويدىڭ ءراسىمى اياقتالىپ, ورنىمىزدان كوتەرىلە بەرگەندە ءومىربەك مەنى قۇشاقتاپ تۇرىپ: «تويىڭىزعا شاقىرماساڭىز دا مەن باستاعان ستۋدەنتتەر سارايىن ارى قاراي سالۋ ءىسىن قوزعاپ ءجىبەرگەنىڭىز ءۇشىن كوپ-كوپ راحمەت, ەندى 80 جىلدىعىڭىزدا ۇمىتىپ كەتپەڭىز مەنى», دەپ قارقىلداپ كۇلدى. جۇرەك جىلۋىن تانىتتى.
مۇنداي كەزدەسۋلەر ومىربەكپەن تالاي بولدى. ازاماتتىق قالپى ەشبىر وزگەرىسكە ۇشىراماي, دەپۋتاتتىق پارىزىنا ساي ەلدىڭ وركەندەۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتتى بولۋى حاقىندا ماجىلىستە دە اشىق ءسويلەدى. راديو-تەلەديدار سۇحباتتارىندا دا جەتكىزە ايتقانىن كوپشىلىك ءالى ۇمىتا قويماسا كەرەك. ءسويتىپ جۇرگەندە سۇم اجال ارامىزدان الىپ كەتتى. الايدا, ەر-ازاماتتىڭ ءىزى قاي سالادان بولسىن بادىرايىپ كورىنىپ جاتىر.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ومىربەكتىڭ ءوزى بايلاپ-ماتاپ كەتكەن شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بايلانىسىن كۇشەيتە ءتۇسىپ, بىلگىر عالىمداردىڭ لەكتسياسىن ستۋدەنتتەرگە تىڭداتىپ, ىجداھاتتى ۇستازدار مەن تالاپتى ستۋدەنتتەردى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاجىريبەدەن ءوتكىزۋ شارالارىن بۇرىنعىدان گورى جانداندىرا تۇسۋدە.
ەل ءۇشىن, حالىقتىڭ ابىروي-بەدەلىن وسىرە بەرۋ ءۇشىن, رۋحاني قۋات-كۇشىن دامىتاتىن عىلىم-ءبىلىم جولىنا تۇسكەندەر ۇلگى بولسىن دەپ ەكى مىڭداي ادام سىياتىن, قازىر جوندەۋدەگى ستۋدەنتتەر سارايىنا ءومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ اتى بەرىلۋى ايتىلعان ءسوزىمىزدىڭ, كوكەيدە قالعان ويىمىزدىڭ ناقتى دالەلى ەكەنى ءسوزسىز. ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ءار ازامات وسىلاي ارداقتالا بەرسىن. شىن ءمانىندە ادال ەڭبەك ەتىپ, حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا, رۋحاني ءداستۇرىن باسقالارعا تانىتا بەرۋگە شىن نيەت, ادال كوڭىلمەن كىرىسكەن ازاماتتى ەل ەشۋاقىتتا ۇمىتپايدى. ومىربەك ءومىرشىل ازامات.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, پروفەسسور.