«شايتاناربالى» شاھارلار باسقالارعا ۇلگى بولا ما؟

  «مىقتى بولعىڭ كەلسە – جۇگىر, ادەمى بولعىڭ كەلسە – جۇگىر, اقىلدى بولعىڭ كەلسە – جۇگىر» دەگەن ءسوز بار. «شايتاناربا» شىقپاعان كەزدە ايتىلعان «جۇگىردى» بۇگىن «ۆەلوسيپەد تەپ» دەپ وزگەرسەك بولاتىنداي. قىم-قۋىت تىرلىكتە كۇن سايىن ساياباققا بارىپ جۇگىرۋگە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قول تيە بەرمەۋى مۇمكىن, ال ۆەلوسيپەدكە ۋاقىت بار. كەرىسىنشە, ونىڭ ارقاسىندا ادامدار ۋاقىتىن ۇنەمدەيدى, دەنساۋلىعىن تۇزەيدى. كولىكتىڭ جانارمايىنا كەتەتىن شىعىنىنان قۇتىلادى. قورشاعان ورتانى لاستانۋدان ساقتايدى. قالاداعى كولىك كەپتەلىسىن اازايتادى. وسى سەبەپتەردەن ۆەليك ءمىنۋ وركەنيەتتە ەلدەردە جاقسى ۇردىسكە اينالعان.  

وتباسى ەكونوميكاسىنا ءتيىمدى

ءوز «ۆەليگىڭ» بولعانعا نە جەتسىن, ارينە. «شايتاناربا» وتباسىنىنىڭ ەكونوميكاسىنا دا, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا دا ءتيىمدى كولىك سانالادى. جاڭا اۆتوكولىكتىڭ قۇنى جىل وتكەن سايىن شارىقتاپ بارادى. ەسكى كولىك اقشانىڭ سورى. جانارماي جىرى تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. ودان باسقا دا قۇياتىن مايى بار, جوندەۋى بار دەگەندەي. قىسقاسى, اۆتوكولىكتى نەسيەگە الىپ, وتباسىن تارىقتىرىپ قويۋ قازىر ۇيات سانالادى. كەيبىر ادامداردىڭ كولىكتەن ءتۇسىپ, «ۆەليكتىڭ» ەرشىگىنە تاقىم ارتىپ جاتقانىنىڭ باستى سەبەبى وسى ءتارىزدى. قازىر بازار مەن دۇكەندەردە 5 مىڭنىڭ «بالدىرعانىنان» باستاپ, باعاسى 100 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن تاۋ-تاسقا شىعۋعا ارنالعان سپورتتىق ۆەلوسيپەدكە دەيىن تولىپ تۇر. ۋاقىتشا الۋعا بولاتىن جەرلەر دە جەتكىلىكتى. وسى ورايدا, ەلىمىزدەگى «شايتانارباسى» كوپ شاھارلار دەپ استانا مەن شىمكەنتتى ايتۋعا بولادى. باس قالانىڭ كوشەلەرىندە پەدال اينالدىرىپ بارا جاتقان جاس-كارىنى ءجيى كورەمىز. شەتەلدىكتەر «شايتاناربانىڭ» وتباسى بيۋدجەتىمەن قاتار, قالا ءۇشىن قانشالىقتى ۇنەمدى ەكەنىن ەسەپتەپ قويىپتى. ول ءار قالاداعى احۋالعا قاراي ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەيبىر شاھارلاردا اتا-انالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى بالالارىن مەكتەپكە ۆەلوسيپەدپەن اپارسا, كولىك تىعىنى اجەپتاۋىر ازايادى. ۆەلوسيپەد جولدارى كوگالدىڭ ۇستىمەن سالىناتىندىقتان, وعان ارنايى سۋاعار سالۋدىڭ قاجەتى جوق, جاۋعان جاڭبىر كوگالعا ءسىڭىپ كەتە بەرەدى. وسى تەكتەس ءتيىمدى تۇستارى جەتەرلىك. ۆەلوسيپەدشىلەردىڭ كوبەيۋى قالانىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بولىنەتىن قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ماسەلەن, رەسەيدىڭ قازان قالاسىنىڭ اكىمدىگى اۆتوكولىكپەن جۇرگەندەردىڭ سانى 5 پايىزعا ازايسا, قالادا بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازى ازاياتىنىن حابارلاپ, حالىقتى شايتانارباعا اۋىسۋعا شاقىردى. سول ارقىلى قالانىڭ اۋاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جىل سايىن 600 گەكتار اعاش وتىرعىزۋ ماشاقاتىنان قۇتىلۋعا بولادى ەكەن.

استانا باستادى...

نەلىكتەن ۆەلوسيپەد مىنگەندەر استانا, الماتى جانە شىمكەنتتە كوپ؟ سول ساۋالدىڭ جاۋابىن زەردەلەۋ ءۇشىن الدىمەن استاناعا توقتالايىق. ەلوردادا قىس ۇزاق. سوعان قاراماستان, قالا اكىمدىگى «Astana bike» جوباسىن جولعا قويعان. قازىر قالانىڭ كوپ اۋدانىندا ءار 500 مەتر سايىن ۆەلوسيپەد ستانسالارىن كورۋگە بولادى. سومكە مەن باسقا دا زات سالاتىن سەبەتى بار, سالماعى جەڭىل, تەجەگىشى جاقسى ىستەيدى. قالادا قازىر تەك وسى جوبا بويىنشا مىڭنان استام ۆەليك ءجۇر ەكەن. 15 ساۋىردە ىسكە قوسىلىسىمەن-اق كليەنتتەرى كوبەيىپتى. اسىرەسە, تاڭعى ۋاقىتتا جانە كەشقۇرىمعى قاربالاس شاقتا ستانسالاردان ۆەليك تابۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, جۇمىسقا بارىپ-قايتاتىنداردان ارتىلمايدى. تامىزعا دەيىنگى ءۇش اي ارالىعىندا وسى جوبانىڭ كولىكتەرىن پايدالاناتىن 557 مىڭ ادام 1 جارىم ميلليون شاقىرىمنان استام جولدى ءجۇرىپ ءوتىپتى. از كورسەتكىش ەمەس. بۇعان جەكەمەنشىك ۆەليگىمەن جۇرگەندەردى قوسىڭىز. قالادا حالىقتى «شايتانارباعا» قىزىقتىرۋ جاعى دا ويلاستىرىلعان. ۆەلوسيپەدتى العاشقى جارتى ساعاتتا تەگىن تەبەسىز, ءارى قاراي تاقىمىڭىزعا جاعىپ جاتسا, اقشاسىن كارتوچكا ارقىلى نەمەسە ونلاين تولەپ كەتە بەرەسىز. «Astana bike» جوباسىنىڭ وكىلدەرى ۆەليكتەر مەن تۇراقتار سانىن كوبەيتۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. سەبەبى, كۇن سايىن ءبىر ۆەلوسيپەدتى ورتا ەسەپپەن 7-8 ادام مىنەدى ەكەن. ۇستىنەن ادام تۇسپەگەنسىن, ەرشىگى قاجالىپ, دوڭگەلەگى قيسالاڭداپ, شىنجىرى بوساپ, بۇزىلۋى كوبەيەدى. اۋا رايى قاتال دەسە دە, قىركۇيەك پەن قازانداعى ميزامشۋاقتا ۆەليكپەن سەرۋەندەيتىندەر كوپ. سول سەبەپتى اقىلى ۆەلوتۇراقتار قاراشاعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. ايتپاقشى, قىسقى سپورتى دامىعان فينليانديادا ۆەلوسيپەدپەن جۇرەتىندەر كوپ ەكەن. 200 مىڭ ادامدىق وۋلۋ قالاسىنىڭ بالا-شاعا, شال-شاۋقانىنا دەيىن ۆەليك تەبەدى. حالىقتىڭ 17 پايىزى قىستا ۆەليكپەن جۇرەدى. «قىستا جاياۋ جۇرۋگە بولادى, نەگە ۆەلوسيپەد تەبۋگە بولمايدى؟» دەيدى فيندەر.  

...الماتى مەن شىمكەنت قوستادى

«شىمكەنت بايك» جوباسى استانانىڭ ۇلگىسىمەن جاسالدى. ازىرگە قالادا 200 ۆەليك پەن 40 ۆەلوتۇراعى بار. الداعى ۋاقىتتا ەسەلەپ كوبەيتۋ جوسپارلانعان. شىمكەنتتىڭ تابيعاتى جايلى. سوندىقتان مۇنداعى جۇرت كەلەشەكتە ۆەلوسيپەدتى نەگىزگى كولىكتى بىرىنە اينالدىرادى دەپ سەنەمىز. الماتىدا قالا اكىمدىگى بيىل Almaty Bike جوباسىن ىسكە قوستى. مەگاپوليس ءۇشىن 270 مەليك پەن 50 ۆەلوتۇراق تۇك ەمەس ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, بۇل شارا ۆەلوسيپەدتى حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا جاقسى بولدى. الداعى ۋاقىتتا جوبانى كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءبىز ۆەلوسيپەدكە اۋىسقان استانالىق ولجاس بەركىنباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ول بىلاي دەيدى: – جۇمىسقا, باسقا جەرلەرگە ۆەليكپەن بارۋدى بيىل باستادىم. مەنىڭشە, اكىمدىكتىڭ جوباسى قالا تۇرعىندارىنا, قالانىڭ ەكولوگياسىنا, ەكونوميكاسىنا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتىر. استانانىڭ بارلىق اۋداندارىندا بەكەتتەرى بار, جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ۆەليگىڭىزدى اۋىستىرىپ ءمىنىپ, قالاعان جەرىڭىزگە ارتىق شىعىنسىز جەتىپ باراسىز. ءوز باسىم كەيدە ءبىر كۇندە 7-8 شاقىرىمعا دەيىن ءجۇرىپ تاستايمىن. دەگەنمەن, ۆەلوتۇراقتاردى ءالى دە كوبەيتۋ كەرەك. سوسىن, ىلعي مىنىستە بولعاندىقتان كەيبىر ۆەليكتەردىڭ تەجەگىشى دۇرىس ىستەمەيدى, دوڭگەلەگىنىڭ جەلى شىعىپ كەتكەن. سول ءۇشىن بەكەتتەردى ءجيى تەكسەرىپ, ۆەليكتەردى تەزىرەك جوندەپ وتىرسا. قالادا ۆەلسيپەدشىلەرگە ارنالعان ارنايى جولاق جوق, اۆتوكولىكتەرمەن سوقتىعىسىپ قالۋ قاۋپى بار. بولاشاقتا ءبىز سياقتىلارعا ارنالعان جولاقتار بولسا, بورديۋرلەردى ىڭعايلاپ جاساسا, جاقسى بولار ەدى. سونىمەن, ءبىز ۆەلوسيپەدتىڭ ەكونوميكاعا, ەكولوگياعا جانە دەنساۋلىققا پايداسى تۋرالى از-كەم ءسوز قوزعادىق. جاقسى جاقتارىن جەتكىزۋ ءۇشىن كەيبىر جوبالاردى مىسال ەتتىك. دامىعان ەلدەردەن ۇلگى الىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىنا بەت بۇرۋ كەرەك-اق. الايدا, بۇعان الدىمەن حالىقتىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز.   ارنۇر اسقاروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»