...2012 جىلى «ەلىم-اي» كينوستۋدياسىنا قايتا سوققانىم بار. سول كوشە, سول ءۇي, سول ەكىنشى قابات. سول اسەكەڭ, ءاسانالى اعا... ءجۇزدەسۋىمىزدىڭ بۇل جولعى ءمانىسى «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىنە بايلانىستى وسىدان 16 جىل بۇرىنعى ايتىلعان اڭگىمەلەردى قايتا جاڭعىرتۋ, كەي تۇستارىن ناقتىلاپ, انىقتاپ الۋ-تىن. ءبىز – سۇراق قويۋشى, ول كىسى – جاۋاپ بەرۋشى.
– بۇل كينولەنتانى ءتۇسىرۋ قاشان, قاي ۋاقىتتا باستالدى, اسەكە؟
– ستسەناريدىڭ جازىلىپ ءبىتىپ, تالقىلاۋدان ءوتىپ, قولعا تيگەن كەزى 1969 جىلدىڭ ورتاسى-اۋ دەيمىن شاماسى. ال تۇسىرۋگە ازىرلىك پەن العاشقى جۇمىستىڭ باستالۋى – 1970 جىلدىڭ قاڭتارى. اياقتالعان ۋاقىتى – سول جىلدىڭ قاراشاسى. ءسويتىپ ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ەكى سەريالى ءفيلمنىڭ 11 اي ىشىندە ومىرگە كەلگەنى بار. بۇل كينو سالاسىنىڭ سول كەزدەگى ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا رەكوردتىق كورسەتكىش.
– اتالمىش كينولەنتانى ومىرگە اكەلگەن كىمدەر؟ بۇل جەردە ءبىز سىزدەن بار جۇمىستىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان, اتى-جوندەرى تيتردا تۇراتىن شىعارماشىلىق توپتى سۇراپ وتىرمىز.
– ءفيلمدى قويعان – كينورەجيسسەر شاكەن اعا ايمانوۆ. وپەراتورى – اسحات اشراپوۆ. ال كومپوزيتورى – ەركەعالي راحماديەۆ. ۇمىتپاي تۇرعاندا ايتا كەتەيىن, مۇنداي ەكى سەريالى, كەڭ پانورامالى, ءتۇرلى-ءتۇستى كينوتۋىندىدا تاعى ءبىر رەجيسسەر بولادى. ول جۇمىستى قۋات ابۋسەيىتوۆ اتقاردى. سونداي-اق شىعارمانى قاجەت جەرىندە مۋزىكامەن سۇيەمەلدەپ وتىرۋدى ديريجەر عازيز دۋگاشەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن اباي اتىنداعى اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ وركەسترى موينىنا السا, مونتاج جاساۋ روزا جانعوزيناعا جۇكتەلدى. كينونى دىبىستاۋعا لينا دودونوۆانىڭ قاتىسىپ, سۋرەت-بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا ۆالەنتين پەرەلەتوۆتىڭ تارتىلعانى ەسىمدە. قىسقاشا ايتقاندا مەن بىلەتىن ۇجىم ءمۇشەلەرى, مىنە, وسى ادامدار بولاتىن.
– «اتاماننىڭ اقىرى» قاي جەرلەردە ءتۇسىرىلدى؟ سىزدەردىڭ تىلدەرىڭىزدەگى كينوەكسپەديتسيا دەپ اتالاتىن ۇعىم عوي ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز. سوعان تاڭدالىپ الىنعان قالا مەن دالا, جەر-سۋ اتتارى ەسىڭىزدە مە؟
– سۇرايىن دەپ وتىرعانىڭ سيۋجەتتىك كادرلار مەن ەپيزودتىق كورىنىستەرگە قاجەت كينو ءتۇسىرۋ الاڭدارى عوي. ونداي جەرلەر الماتىداعى كونە شىركەۋ توڭىرەگى مەن جاركەنتتەگى ءۋالىباي مەشىتى اۋماعىنان, شارىن وزەنى مەن ونىڭ ارعى بەتىندەگى اقساي جازىعى جانە سونىڭ قايقى اسۋىنا جالعاساتىن تۇسىنداعى تەمىرلىك سايى ماڭايىنان, حيۋا شاھارىنداعى ورتالىق بازار, كەرۋەن ساراي, قامال قابىرعالارى مەن ماحاللا ورامدارىنان تابىلدى. قازىر ەمەس, ول كۇندە دە ەلەكتر سىمدارى مەن اسفالت جولدارى جوق كەنتتى نەمەسە قالانىڭ ءبىر بولىگىن تابۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. سونىڭ ءبارى, ياعني حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا ءتان كورىنىستەر ءتۇۋ سوناۋ الىستاعى حيۋادا بولىپ شىقتى. ءسوزدىڭ توقەتەر تۇيىنىنە كەلسەك بىلاي. ءفيلمنىڭ 90 پايىزى وزبەكستاندا, 10 پايىزى قازاقستاندا ءتۇسىرىلدى.
– وسى كينوتۋىندى تۋرالى ءسوز بولا قالسا جازۋشى-دراماتۋرگ اكىم اعا ءتارازيدىڭ: «اسانالى ءاشىموۆ قوس سەريالى «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىنە قاتار ءتۇسىپ, ونداعى رولدەردى ابىرويمەن تاماشا ورىنداپ شىقتى», دەپ ريزاشىلىقپەن الدەنەشە رەت ايتقانىن ەستىگەنىمىز بار. جوعارىداعى جاعداي نەندەي سەبەپكە بايلانىستى بولعان ەدى؟ سول ۋاقىتتا ەكى ءرولدى قاتار ويناۋ سىزگە قيىندىق كەلتىرگەن جوق پا؟
– 1968 جىلى «قازاقفيلم» ستۋدياسىنداعى عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعان عاجاپ ستسەناريى بويىنشا حالقىمىزدىڭ جىر مۇرالارىنىڭ ىشىندەگى ءىنجۋ-مارجانى «قىز جىبەك» ەكى سەريالى كينوتۋىندى بولىپ ءتۇسىرىلسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. ونداعى كەيىپكەرلەردى سوزبەن سومداعاندا كلاسسيك جازۋشىمىز ەل اۋزىنداعى دورەكى, ۇردا-جىق بەكەجان بەينەسىن كورەرمەنگە مۇلدە باسقا قىرىنان كورسەتىپ, سول ارقىلى ونى حالقىنا اراشالاي جەتكىزۋگە تىرىسىپتى. مۇندا ول بۇرىنعى «اتاڭا نالەت جاۋىز» ەمەس, ءبىر باسىندا اقىلدىلىعى دا اڭعالدىعى دا بار, سونداي-اق جاقسىلىعى مەن جاماندىعى دا قاتار جۇرەتىن ناعىز دالا كوكجالى بولىپ شىققان ەكەن. جاسىراتىنى جوق, ەپوس ۆاريانتتارى مەن سونىڭ نەگىزىندە قويىلعان بۇرىنعى سپەكتاكلدەردە دە بەكەجان بەينەسى بىزگە تولەگەننەن ءبىر سۇيەم جوعارى تۇرعانداي كورىنەتىن. ەندى مىنا ستسەناريدەن كەيىن اكەم تەاترداعى ءوزىمنىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرىم ءتىپتى «اقتالا» تۇسكەندەي, بۇرىنعىسىنان بيىكتەپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى. ءبىر كۇنى وسى كينوعا جاۋاپتى ساراپشىلار توبىنان ءسۇيىنشى حابار كەلدى. ولار فيلمدەگى بەكەجان ءرولىن مەنىڭ قانجىعاما بايلاپتى! قۋانىشىمدا شەك جوق! «قۇدايىم كوكتەن ىزدەگەنىمدى جەردەن بەردى», دەپ بوركىمدى اسپانعا اتىپ جۇرمەيمىن بە؟ سول كەزدە شاكەن اعا ايمانوۆتان دا حابار كەلسىن... «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريى بەكىپ, وعان اكتەرلەر ىرىكتەۋ باستالعاندا: «باسقا كەيىپكەرلەردە شارۋام جوق. قاسىمحان چادياروۆتىڭ رولىنە دايارلاپ وتىرعان ادامىم بار. ول – ءاشىموۆ», دەپ كوميسسيا جينالىسىندا وتىرىپ الىپتى. «وۋ, اعاسى, ومىرىمدەگى ارمانداپ جۇرگەنىم بەكەجان وبرازى ەمەس پە؟ قولىمنان بىردەڭە كەلسە وسى ارقىلى كورسەتە الارمىن دەۋشى ەدىم. سوعان ەندى جەتە بەرگەنىمدە, بۇل قيىن بولدى عوي؟» دەيمىن مەن شاكەڭە ارتىق ءسوز ايتا الماي قيپاقتاپ. «فيلم ماعان جۇكتەلگەندە وسىلاي ويلاعانمىن. ەندى وسىلاي بولدى. بولاشاقتا وسىلاي بولادى», دەپ شارت ەتە ءتۇستى ول كىسى. جارىقتىق, قايتىمى تەز ادام ەدى. ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا: «قازىردىڭ وزىندە سەزىپ, ءبىلىپ, ءتىپتى كورىپ وتىرمىن. سەنىڭ چادياروۆ رولىندەگى بۇل بەينەڭ وزگەلەرگە ءومىر بويى ۇلگى بولادى. قالعان اڭگىمەنى كەيىنگە قالدىرايىق», دەدى قامقور ۇنمەن.
ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ قوس قوجايىنىم – كينورەجيسسەرلەر سۇلتان قوجىقوۆ پەن شاكەن اعا ايمانوۆ بىرلەسىپ وتىرىپ مەنىڭ «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىندەگى ماسەلەمدى تۇبەگەيلى شەشۋگە كىرىستى. ارنايى جۇمىس كەستەسى جاسالدى. اتقارىلاتىن ءىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى دەمەي, ءبارى ەسكەرىلىپ, تالقىلاندى. ەڭ باستىسى تۇسىنىستىكتىڭ بولۋىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. وسىدان كەيىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە, ياعني تۇسكە دەيىن – بەكەجان, تۇستەن كەيىن قاسىمحان بولىپ ويناعان كۇندەرىم باستالدى. ەكى ءرولدىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن كومەگى كوپ بولدى دەر ەدىم. بەكەجاننىڭ ەپيزودىنا ءتۇسىپ كەلگەن سوڭ, قاسىمحان «وڭايلاۋ بەرىلەدى». قىزۋ قاندى, وت بولىپ جانىپ تۇرعان بەكەجان مىنەزىن ءسال ساباعا تۇسىرە قويسام, قاسىمحان مىنەزىن ءدال ۇستايمىن. سەبەبى قاسىمحان ءار ءىسىن ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ شەشەر بايىپ پەن اقىلدىڭ ادامى. ويتپەسە ول بارلاۋشى اتانىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداي الار ما ەدى. كەرىسىنشە, قاسىمحاننان كەيىن بەكەجاننىڭ ىشكى «جان سارايىنا كىرۋ» تىپتەن قيىن-تىن. وعان ءتوزىمدى, وتە ساق چەكيست سياقتى ۇزاق ويلانىپ وتىرساڭ, قاتە قادام جاساماۋعا تىرىسامىن دەپ قارايلاي بەرسەڭ, كەڭ قولتىق, اڭعال باتىردىڭ بەينەسىنەن مۇلدە اۋلاقتاپ كەتەر ەدىڭ. سوندىقتان سول كۇندەرى تالعامعا تالاپ قويا وتىرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى ارپالىسپەن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا, مىسالى, اتامان دۋتوۆتىڭ كابينەتىنە كەلگەن جاس وفيتسەر مەن سىرلىبايدىڭ الدىنا كىرگەن جاس باتىردىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىگى مەن ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ مانەرىندەگى, ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىسىنداعى تيتتەي دە قايتالاۋلاردىڭ بولماۋى سياقتى سان سىننان امان-ەسەن ءوتىپ, قوس كەيىپكەردى ەكرانعا الىپ شىقتىق قوي ايتەۋىر.
– ەندى مىنا ماسەلەگە قاراي ويىسايىق. ءبىز وسى فيلمدەگى اكتەرلەردىڭ ءبىرازىنىڭ شەتتەن شاقىرىلعانىن بىلەمىز...
– ءيا. بۇل دۇرىس تا بولدى. سەبەبى ولار اناۋ-مىناۋ ەمەس, الدى سول كەزدىڭ وزىندە 40, ارتى 20 شاقتى كينوتۋىندىعا ءتۇسىپ, وداق كورەرمەندەرىنە كەڭىنەن تانىمال بولعان تۇلعالار ەدى. مىسالى, اتامان دۋتوۆتىڭ رولىنە شاقىرىلعان ۆلاديسلاۆ سترجەلچيكتى الىپ قارايىق. لەنينگرادتاعى ۇلكەن دراما تەاترىنىڭ ءارتيسى ول ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن ءبىر كىسىدەي كورىپ, 60-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن-اق تالاي ماراپاتتارعا يە بولعان ادام ەدى. كەيىن, 70-80-جىلدارى تەاتر مەن كينوداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن كسرو حالىق ءارتيسى اتانىپ, كەۋدەسىنە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن تاقتى. ال فيلمدەگى ەكىنشى كەيىپكەر – جاركەنت چك-سىنىڭ توراعاسى نيكولاي سۋۆوروۆتىڭ ءرولىن ويناعان ۆيكتور اۆديۋشكوعا كەلسەك, ول «ءموسفيلمنىڭ» بايىرعى اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى-ءتىن. 40-50-جىلداردىڭ وزىندە «جاس گۆارديا», «كۋبان كازاكتارى» اتتى كينولەنتالاردا جالت ەتىپ كورىنگەن بۇل ارىپتەسىمىز 60-جىلدارى اتاقتى «ولىلەر مەن تىرىلەر» جانە ءوزىمىزدىڭ «قازاقفيلم» تۇسىرگەن «مانشۇك تۋرالى ءان» فيلمدەرىندە ءوزىنىڭ قانداي تالانت يەسى ەكەنىن دالەلدەگەن جان بولاتىن. ۆيكتور ءانتونوۆيچتىڭ ءتۇسىرۋ الاڭدارىنداعى ءسال تولاس تاپقان ءبىر جۇمىس اراسىندا بىزگە: «بۇل مەنىڭ كينوداعى 46-شى ءرولىم», دەپ عيبراتى مول قىزىقتى اڭگىمە ايتقانى ەسىمدە. ايتپاقشى بۇل كىسىنىڭ قىزى – قازاقتىڭ كەلىنى. اكتەردىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان ۆارۆارا اۆديۋشكو گولليۆۋدتاعى قانداسىمىز, اتاقتى كينورەجيسسەر تيمۋر بەكمامبەتوۆكە تۇرمىسقا شىققان.
ەندى تۇركىستان مايدانى بارلاۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى داۆىدوۆ پەن جەتىسۋ چك-سىنىڭ ارناۋلى وكىلى يۋحاننىڭ بەينەلەرىن سومداعان ونەر يەلەرىنە توقتالىپ وتەيىك. ونىڭ العاشقىسىن اتاقتى كينورەجيسسەر ميحايل روممنىڭ شاكىرتى, م.گوركي اتىنداعى كينوستۋديانىڭ اكتەرى يۋري سارانتسەۆ ويناسا, سوڭعىسىن شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىن ە.ۆاحتانگوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا باستاپ, سودان كەيىنگى ءومىرىن ماسكەۋدەگى كينواكتەرلەر ستۋدياسى تەاترىمەن تىعىز بايلانىستىرعان گەننادي يۋدين ورىنداپ شىقتى. ولاردىڭ ەكەۋى دە ءوز ماماندىقتارىنىڭ ءبىر دەگەن بىلىكتى وكىلدەرى, سول كەزدىڭ وزىندە ارقايسىسى 20-30 فيلمگە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ونەر شەبەرلەرى بولاتىن. ال ءدىندار اكەي يونا پوپ شە؟ ونى كىم ورىندادى دەيسىزدەر عوي. موسسوۆەت تەاترىنىڭ اتاقتى ءارتيسى, كينواكتەر – بوريس يۆانوۆ. سونداي-اق ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان فيلمدەگى ساتقىن كريۆەنكو مەن اتامان دۋتوۆتىڭ اديۋتانتى ءلوپاتيننىڭ رولدەرىنە ۆلاديمير گۋسەۆ پەن يۋزەف ميرونەنكونىڭ شاقىرىلعانى دا ەسىمدە. ۆ.گۋسەۆ ماسكەۋدەگى اكتەرلەر ستۋدياسى تەاترىنىڭ تالانتتى وكىلى بولاتىن. «اتاماننىڭ اقىرىنا» دەيىن ول وداق كورەرمەندەرىنە «سولدات يۆان بروۆكين» «نورمانديا – نەمان», «گۋسار باللاداسى», «مايور «ۆيحر» جانە بۇلاردان باسقا دا 30-دان استام فيلمگە تۇسكەن تانىمال تۇلعا ەدى. ۆلاديمير ميحايلوۆيچ ءبىزدىڭ جوعارىداعى شاقىرۋىمىزدان كەيىن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىمەن وتە جاقسى شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولدى. ءسويتىپ «جاۋشى» جانە «قان مەن تەردەگى» وزىنە تاپسىرىلعان رولدەردى وتە نانىمدى ويناپ شىقتى. ال اتامان دۋتوۆتىڭ اديۋتانتى بەينەسىندەگى يۋزەف ميرونەنكوعا كەلسەك, ول تاشكەنت كوركەم
تەاتر ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى ەدى. 1965-1968 جىلدارى كيەۆتەگى لەسيا ۋكراينكا اتىنداعى ونەر ۇجىمىندا ەڭبەك ەتتى. 1969 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن لەنينگرادتاعى ۇلكەن دراما تەاترىندا قاجىماي-تالماي جۇمىس ىستەدى. ساحنادا «كورول گەنريح ءىۇ», «رەۆيزور», «بوريس گودۋنوۆ», «پيكۆيك كلۋبىنىڭ حاتتارى» سەكىلدى اتاقتى پەسالاردا وينادى. يۋزەف نيكولاەۆيچ نەگىزىنەن تەاتر ءارتيسى بولاتىن. كينوداعى رولدەرىنىڭ ىشىنەن قازىر تەك ەرتەرەكتە تۇسىرىلگەن «اندرومەدتىڭ اداسۋى», «ونورە دە بالزاكتىڭ قاتەسى» فيلمدەرىندەگى بەينەلەرى عانا ەسىمدە.
– دۇرىس ەكەن. ەندى مىنا سۇراققا جاۋاپ بەرىڭىزشى, اعا. وزىمىزدەن تاڭداۋ كىمدەرگە ءتۇستى؟ سۇرايىن دەگەنىم, وسى كينولەنتاعا ءبىزدىڭ اكتەرلەردىڭ قاتىسۋى قالاي بولدى دەگەن وي عوي...
– اڭگىمەنى اتاقتى اعالارىمىزدان باستايىن. فيلمدەگى اتامان دۋتوۆتىڭ وڭ قولى بولىپ جۇرەتىن اق گۆاردياشى پولكوۆنيك ابىلايحانوۆ بار ەمەس پە؟ مىنە, سول كەيىپكەر رولىنە ەل-جۇرت جاقسى بىلەتىن, ءبارىمىز ءوزىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن نۇرمۇحان ءجانتورين شاقىرىلدى. وسى كينوتۋىندىدا ەكى-ءۇش-اق رەت كورىنسە دە كوپشىلىك كوكەيىندە قالىپ قوياتىن ءبىر بەينە بار. ول قاسىمحان چادياروۆتى كۇدىكتى ادام رەتىندە ۇستاپ, ونى كوشە ارالاتىپ جۇرگىزىپ اكەپ تۇرمەگە قامايتىن ساتتەگى قارت قىزىلاسكەر وبرازى. بۇل ەپيزودقا ءتۇسۋ اتاقتى ەلاعاڭ, ەلۋباي ومىرزاقوۆقا جۇكتەلدى. ال ءپروتوتيپى ماحمۇد قوجامياروۆ بولىپ تابىلاتىن احمەت ءرولى رەسپۋبليكالىق ۇيعىر تەاترىنىڭ تانىمال ءارتيسى قۇربان ابدراسۋلوۆقا بەرىلدى. تانىمال دەيتىنىمىز, «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىنە تۇسۋگە شاقىرىلعانعا دەيىن بۇل كىسى تاشكەنت كوركەم تەاتر ينستيتۋتىن بىتىرگەن, ودان سوڭ الماتىداعى ءوزىمىز ايتىپ وتكەن ونەر ۇجىمى ساحناسىندا قويىلعان «انارحان», «عاريف-سانام», «سادىر پالۆان» سپەكتاكلدەرىندە بەلدى رولدەردى ويناعان تالانت يەسى ەدى. ەندى فيلمدەگى باس كەيىپكەر قاسىمحان چادياروۆتىڭ زايىبى, جاس كەلىنشەك سالتانات پەن سول ۇيدەگى بالاقاي رولدەرى جونىندە بىرەر ءسوز. اتاقتى چەكيستىڭ جارىن بەينەلەۋگە كونكۋرستىق ىرىكتەۋ ارقىلى ستۋدەنت التىناي ەلەۋوۆا الىندى. ول سول كەزدە الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپ فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيدى ەكەن. ۇمىتپاسام بۇل قارىنداسىمىز وسى دەبيۋتىنەن كەيىن تاعى ەكى كينولەنتاعا ءتۇستى-اۋ دەيمىن. سودان كەيىن ءومىردەن ءوزىنىڭ ءاۋ باستاعى تاڭداعان ماماندىعى بويىنشا جولىن تاپتى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۇلتتىق بانكتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ ءجۇر دەپ ەستىگەنمىن. ال فيلمدەگى چەكيستىڭ ۇيىندەگى ءبۇلدىرشىن, ياعني سالتاناتتىڭ ۇلىنىڭ رولىنە وزىمىزبەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كينووپەراتور اسحات اشراپوۆتىڭ بالاسى تيمۋر ءتۇستى.
ءسوزىمدى ەندى وسى كينوتۋىندىداعى سوڭعى ەكى كەيىپكەردى ايتۋمەن اياقتايىن. ونىڭ بىرەۋى شەكارانىڭ ارعى-بەرگى بەتىنە
اپيىن تاسىپ ۇيرەنگەن اككى اتكەزشى ۇسەن. كورەرمەندەردىڭ ەسىندە ول باسىنا تەرسىڭدى تاقيا كيگەن, ۇزىن سىرما شاپانىن قاۋسىرىنا كيىپ, كوزى توڭىرەكتى تىمىسكىلەي قاراۋدان تانبايتىن جان رەتىندە ساقتالىپ قالعان بولار. مىنە, سول سىلىڭعىر قارانىڭ ءرولىن ويناۋ ۇيعىر جىگىتى زەينۋللا سەتەكوۆكە جۇكتەلدى. ول كەزىندە قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىن بىتىرگەن, سودان سوڭ «ياشلىق» پا, «نازۋگۋم» بە, سونداي فولكلورلىق حالىق اسپاپتارى ءانسامبلىنىڭ ءبىرىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن ونەر يەسى-ءتىن. حو-و-ش... ەندى... ءيا, ەڭ سوڭعى ايتايىن دەگەن كەيىپكەرىم – شابارمان-حابارشى اكىم. قۇلجادان ماڭىزدى مالىمەت اكەلە جاتقان ونى اقتاردىڭ شولعىنشى وتريادى ۇستاپ الىپ, قانشا قيناسا دا ەشتەڭە ايتپاعان سوڭ ءوز كورىن وزىنە قازدىرىپ, اتىپ ولتىرەدى عوي. مىنە, سول قىرشىن جاستىڭ ءرولىن ول كەزدەگى بوزبالا, قازىرگى بەلدى دە بەلگىلى اكتەرىمىز نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ وينايدى. نۇرجۇمان سونىڭ الدىندا «قازاقفيلم» تۇسىرگەن «قيلى كەزەڭ» كينولەنتاسىندا باقىرشى بالانىڭ بەينەسىن ورىنداعان بولاتىن. «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىندەگى ءبىز ءسوز ەتكەن بەينە ونىڭ ەكىنشى ءرولى-اۋ دەپ ويلايمىن قازىر.
– عافۋ ەتىڭىز!.. ەلدىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالىپ قالعان قىتاي مالاي شە؟ ءارى تىڭشى, ءارى ءۇي كۇتۋشى بۇل كەيىپكەر تۋرالى ەشتەڭە ايتپادىڭىز عوي.
– ە, ايتپاقشى... ءيا-ءيا, ونى جانە اتامان دۋتوۆتىڭ زايىبىنىڭ رولىندەگى اكتريسانى ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن عوي. سىرت كوزگە ءيىلىپ-بۇگىلىپ, بەتىڭە كۇلە قارايتىن, ال بىلايعى ومىردە باسقان-تۇرعان ءىزىڭدى اڭدىپ, قاراۋلىقپەن شۇعىلداناتىن مالاي ءليدى رەسپۋبليكالىق كورەي تەاترىنىڭ ءارتيسى وينادى. ونىڭ دا فاميلياسى لي ەدى. اتى ەسىمدە جوق. ال دۋتوۆتىڭ ايەلى ناتاليانىڭ ءرولىن ەلەنا نەمچەنكو ورىنداپ شىقتى. ول لەنينگرادتاعى ۇلكەن دراما تەاترىنىڭ وكىلى بولاتىن. بدت دەپ اتالاتىن اتالمىش ونەر ورداسى قازىر اتاقتى تەاتر تارلانى گ.توۆستونوگوۆتىڭ اتىندا عوي.
...وسىمەن اسەكەڭمەن اراداعى اڭگىمە اياقتالدى. جاسىرمايىق, كوكەيىمىزدە: «جوعارىداعى ماسكەۋلىك, لەنينگرادتىق جانە قازاقستاندىق ارىپتەستەرىڭىزدەن بۇل كۇندە كىمدەر بار, كىمدەر جوق؟ ولاردان حابارىڭىز بار ما؟» دەگەن سوڭعى سۇراق بار ەدى. بىراق بۇل اعامىزعا اۋىر تيەر دەپ ويلادىق. سويتتىك تە ول ساۋالدى قويمادىق. رەداكتسياعا ورالعان سوڭ جوعارىداعى جايدىڭ جاۋابىن ينتەرنەتتەن الماق بولىپ كومپيۋتەر كلاۆيشتەرىن باسقانىمىزدا, مونيتور ەكرانى مىنا مالىمەتتەردى الدىمىزعا جايىپ سالدى. ۆ.اۆديۋشكو (سۋۆوروۆ) 1975 جىلى, ۆ.سترجەلچيك (دۋتوۆ) 1995 جىلى, يۋ.سارانتسەۆ (داۆىدوۆ) 2005 جىلى, گ.يۋدين (يۋحان) 1989 جىلى قايتىس بولىپتى. سونداي-اق ۆ.گۋسەۆ (كريۆەنكو) 2012 جىلى, يۋ.ميرونەنكو (لوپاتين) 2011 جىلى ومىردەن وزىپتى. ءوزىمىزدىڭ وتانداستارىمىزعا كەلەر بولساق, «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىن تۇسىرۋگە قاتىسقان شىعارماشىلىق جانە جۇمىس توبىنان قازىر ەشكىم قالماپتى. ال كينوداعى رولدەردە ويناعانداردان بەس اكتەرىمىز امان-ەسەن, ساۋ-سالەمەت ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ولار: ءاسانالى اعا ءاشىموۆ (چادياروۆ), التىناي ەلەۋوۆا (سالتانات), قۇربان ابدراسۋلوۆ (احمەت), نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ (اكىم) جانە تيمۋر اشراپوۆ (بالاقاي).
* * *
ءسوز سوڭىن مىنا ءبىر جايتتى ەسكە تۇسىرۋمەن, ءسويتىپ سونداعى ويمەن تۇيىندەگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز, قۇرمەتتى وقىرمان. 70-جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستاندا كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كۇندەرى دەگەن فورۋم ءوتتى. الماتىدا باستالعان بۇل جيىن رەسپۋبليكا وبلىستارىندا ءوز جالعاسىن تاپتى. ماقسات – ەل-جۇرتپەن جۇزدەسۋ, اۋىل-سەلوداعى ادامداردىڭ ومىرىمەن ەتەنە تانىسۋ. قۇرامىندا كاۆكاز ەلدەرى مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ شىعارماشىلىق وكىلدەرى بار سونداي ءبىر توپتى الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋدانىنا تاجىكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مۋمين كانوات باستاپ كەلدى. ولارمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىنىڭ اقساقالدارى دا بولدى. قايتار كەزدە قوناقتار وزدەرىنىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن ريزاشىلىقتارىن ابەكەڭ, ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ايتۋىمەن جەتكىزۋدى ءجون دەپ شەشتى. سوندا مىنبەگە كوتەرىلگەن پوەزيا اقساقالى: «الدە زەيىن شاشكين بە, جوق عابدول سلانوۆ پا ەكەن, مۇمكىن مۇحامەدجان دۇزەنوۆ بولار... – دەپ باستادى ءسوزىن. – ءبىزدىڭ جازۋشىلار وداعىندا وسى ءۇش قالامگەر ءىنىمىزدىڭ بىرەۋى ايتتى دەگەن مىناداي اڭگىمە بار. ول: «جارىقتىق جەتىسۋدىڭ جەرى-اي! توپىراعى قۇيقالى, قۇنارلى عوي. تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ تاقىرىپ قانشاما. جازامىن, شۇرايلى شىعارما تۋدىرامىن دەگەن قالام يەسى بولسا, مۇنداعى شىم توپىراقتىڭ بىرەۋىن ويىپ السىن دا وي تەربەۋگە وتىرسىن. ودان وقيعاسى قويۋ, بوياۋى قالىڭ رومان, پوۆەست تۋارىنا ءبىز كەپىل». بۇل ءسوز تەكتەن-تەككە ايتىلماعان, جاراندار. وعان جوعارىداعى ءسوزدى ايتتى دەگەن زەيىن شاشكين, عابدول سلانوۆ, مۇحامەدجان دۇزەنوۆتىڭ وسى جەتىسۋ وڭىرىنەن جازعان «توقاش بوكين», «اساۋ ارنا», «انت» روماندارى انىق دالەل. سىزدەردىڭ ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقان جەرلەرىڭىزدىڭ وسىنداي ەرەكشەلىگى بار. شەكارالى وڭىردەگى تۇنىپ جاتقان سىردى اشۋ, كورسەتۋ – قالامگەرلەر, مىنا بىزدەردىڭ مىندەتىمىز».
ول كەزدەگى كەڭەستىك يدەولوگيادا اقتاڭداق دەگەن ۇعىم جوق-تىن. ادەبيەت اقساقالى ونى «ەرەكشە تاقىرىپ», «ايتىلماعان, سىر» دەپ جەتكىزىپ ەدى جينالعان جۇرتقا. جەتىسۋ جەرىندەگى جاركەنت ءوڭىرىندە بولعان وقيعا ىشىنە سىر بۇككەن سونداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ۇلكەن سيۋجەتتىڭ ءبىرى ەدى, قۇرمەتتى وقىرمان! ءبىز بۇعان دەيىن بۇل تاقىرىپ جازىلعان جوق, ءسوز بولعان ەمەس دەمەيمىز. قالامگەرلەر جۇسىپبەك ارىستانوۆ, الەكسەي براگين, كەمەل توقاەۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, نيكولاي ميلوۆانوۆ سەكىلدى اعا ۇرپاق وكىلدەرى قالام تارتىپ, 70-80-جىلدارى قادەري-حالدەرىنشە بايانداعان. 90-جىلدارى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.مولداباەۆ قۇجاتتار جيناعىن قۇراستىرعان. بىراق, ودان بەرى جاعدايدىڭ, ۋاقىتتىڭ, ءومىر تالابىنىڭ وزگەرگەنىن ەسەپكە الماي بولمايدى. اتاپ ايتقاندا ولار: ادەبيەتتەگى ءبىر كەزدەگى بايانداۋ مەن كوركەمدىك سيپات قانا ەمەس, دەرەكتىلىك ماسەلەسىنىڭ العا شىعۋى, سوڭعى شيرەك عاسىرداعى اق ەميگرانتتار جازبالارىنىڭ كوپتەپ جاريالانۋى, مۇراعاتتارداعى قۇجاتتارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ ارتۋى سياقتى ماسەلەلەر. سونىڭ ناتيجەسىندە تىڭ دەرەكتەر مەن سونى فاكتىلەر قىلاڭ بەرىپ, بەيمالىم جايدىڭ بەلگىسىز سىرلارى اشىلۋدا. سونداي-اق بۇعان دەيىن جارىق كورگەن زەرتتەۋلەر مەن جيناقتاردا سول اتىشۋلى وپەراتسياعا قاتىسقان ادامداردىڭ كەيىنگى تاعدىرى جونىندە كوپ ەشتەڭە ايتىلماي كەلدى. ولاردىڭ ۇرپاقتارىن ىزدەۋشىلەر بولمادى. ءبىز, مىنە, تاقىرىپتىڭ وسى جاعىنا دا نازار اۋدارىپ, سولاردى اشىپ كورسەتۋگە كۇش سالدىق. وقىڭىزدار, كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە نازار اۋدارىپ, پىكىر بىلدىرىڭىزدەر دەمەكپىز ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»