«بيىك شىڭنىڭ تابيعاتىندا ءومىر ءۇشىن كۇرەس بار»

حXI عاسىردا ادامزاتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى الەمدى سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جوياتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ بولۋعا ءتيىس.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

عاسىرلار بويى تاۋەلسىز بولۋعا ۇمتىلعان ەلىنىڭ ارمانىنا قول جەتكىزگەنىن كورىپ, سونداي تاريحي كەزەڭدە ەلىن باسقارىپ, حالقىنىڭ العىسىنا بولەنۋدەن ارتىق قانداي باقىت بار! سونداي باقىت قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بۇيىرعانى ءتىپتى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ – پاراسات شىڭىنا كوتەرىلگەن الەمدىك گۋمانيستىك وي-سانانىڭ گەنەراتورى. الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالاردىڭ ۇلىلىعى ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, سول مۇددەگە جاۋاپ بەرەتىن يدەيانى بارشا ادامزاتقا يگىلىك سىيلايتىنداي پىشىندە بەكىتۋ دەپ تۇجىرىمداۋعا بولارى حاق.  «بيىك شىڭنىڭ ايبىنى مەن ۇلىلىعىن مويىنداۋ ءۇشىن ونى قاشىقتان تۇرىپ باقىلاڭىز. ونىڭ سىرتقى ءتۇرى مەن ءپىشىنىن انىقتاعىڭىز كەلسە, تاۋدى اينالىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. اسپانعا شانشىلعان بيىكتىڭ مىنەزىن بىلگىڭىز كەلسە, ونى جىلدىڭ, كۇننىڭ ءارتۇرلى مەزگىلىندە: تاڭ سارىدە, كۇن باتاردا, شاڭقاي تۇستە, جىم-جىرت تۇندە, قار مەن جاڭبىردا باقىلاڭىز. تاۋدى وسىلاي زەرتتەسەڭىز عانا ونىڭ ىشكى مازمۇنى مەن تۇڭعيىق سىرلارىن اشاسىز. تاۋلار دا ادامدار سياقتى وسەدى, كەمەلدەنەدى. ويتكەنى, بيىك شىڭنىڭ تابيعاتىندا ءومىر ءۇشىن كۇرەس بار. ولار اينالاسىنا ءومىر ءنارىن توگەدى! وسى قاسيەتىنىڭ شەگىندە ونىڭ ۇلىلىق سارىنىن كورەمىز!» بۇل كەرەمەت تەڭەۋلەردى لاما گوۆيندا ءوزىنىڭ «اقشا بۇلتتاردىڭ جوڭكىلۋى» اتتى كىتابىندا كەلتىرگەن ەكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفە­سىنىڭ ارتىندا ءومىر تۇر. الەمدەگى قاراما-قاي­­شى­لىقتى ەڭسەرۋگە ارنالعان, پارىق­سىز سوعىستى ايىپتاعان, جاڭا بەي­بىت الەم قۇ­رۋعا شاقىرعان قازاق­ستان باسشى­سىنىڭ ادامزاتقا ۇندەۋى جاتىر. بۇگىنگى ەلباسىنىڭ تۇلعالىق بيىگىن باعالاۋ ءۇشىن دە كوپشىلىككە شى­دام, شىندىقتى مويىنداۋ مەن رۋ­حاني تولىسۋ قاجەت. بۇل تۇجى­رىمعا دالەلدى قازاقستان باسشى­سىنىڭ سوڭعى 25 جىلدا حالىقارالىق قوعامداستىققا قاراتىپ جولداعان ۇسىنىستارىنان ايقىن كورەمىز. بۇگىنگە دەيىن قازاقستان پرە­زيدەنتى تۋرالى حالىقارالىق دەڭگەي­دە دە, ەلىمىزدە دە از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. جوعارى­دا كەلتىرگەن ءوز پايىمى­مىزدى ناق­تى مىسالدارمەن دالەلدەۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم­دىك ماڭىزى بار ۇسىنىس-باستاما­لارى­نىڭ باستى مازمۇنىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ارينە, بىرنەشەۋىنە عانا. بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولىپ, دەموكراتيالىق جولمەن قا­­زاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلان­عان نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىل­دىڭ 5 قازانىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن حالىقارالىق قوعامداستىققا ءۇن­دەۋ تاستاعانى بەلگىلى. بۇگىن سول ۇندەۋدەگى ۇسى­نىس­­تاردىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جو­عالت­­پاعان تۇجىرىمدار مەن كوز­قا­­راس­تاردىڭ جيىنتىعى ەكەنىن بىلەمىز. ءوزىنىڭ سەنىمى مەن ءومىر­لىك قاعيداسىنان ەشقاشان دا اۋىت­قىمايتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1992 جىلعى العاشقى ءسوزى مەن 2015 جى­لى بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ مىنبەرىنەن ايتقان ءسوز­دەرىنىڭ اراسىندا 23 جىل ۋاقىت ءوتتى. وسى كەزەڭدە الەم­دە تۇبەگەيلى ءوز­گەرىستەر ورىن الدى, ۇلكەن سايا­سي-ەكونوميكالىق داع­دارىستار بولدى, ايماقتىق قاقتى­عىستار مەن سوعىستار ءجيى-ءجيى تۇتا­نىپ تۇردى. 1992 جىلى بۇۇ-دا العاش سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزي­دەنتى قارۋسىزدانۋدى, ايماقتىق قاقتىعىستاردى اۋىزدىقتاۋ قا­جەت­تىگىن ايتتى. «ءبىر عانا مەملەكەتتىك شەكارا كەسكىنىنىڭ وزگەرۋى تىزبەكتى رەاكتسيا تۋعىزىپ, تۇتاستاي گەوساياسي جۇيەنىڭ ىدى­راۋىنا سوقتىرادى», دەدى ەلباسى. سودان بەرى بۇل ماسەلە ءبىر ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتىڭ با­سىنا قاسىرەت اكەلدى. شەكارا ءبو­لى­سى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەت­تەر اراسىنداعى اسكەري قاقتى­عىستار­دىڭ باستى سەبەبى بولىپ تۇر. 1990-جىل­دارداعى يۋگو­سلاۆياداعى سوعىس شە­كارا ءبو­لىسىنەن باستالىپ, سان مىڭ­­دا­عان جازىقسىز بەيبىت ادام­­نىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولدى. مۇن­­داي جاعدايدا, اسىرەسە, الەۋ­مەت­­تىك-پسيحولوگيالىق جا­عى­نان قورعال­ماعان انالار مەن ءسابي­لەردىڭ الەۋمەتتىك دەپريۆا­تسيانىڭ قۇربا­نىنا اينالاتىنى بەلگىلى. مىنە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1992 جىلى بۇۇ-داعى ەسكەرتۋى, وكى­نىشكە قاراي, ءدال كەلدى. مۇنى كورە­گەندىك دەيسىز بە, ءدال بولجام با نەمەسە تاجىريبەلى ساياساتكەردىڭ ينتۋيتسياسى ما؟ وسىنىڭ ۇشەۋى دە ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ تۇلعالىق سيپاتىن ايقىندايتىن قاسيەتتەر دەپ ويلايمىن. ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزىندە قازاق­­ستان پرەزيدەنتى بۇۇ-نىڭ بەدەل­دى مىنبەرىنەن بىرنەشە تاريحي ۇسى­نىستار تاستادى. بىرىنشىدەن, «1+1» فورمۋلاسى بويىنشا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ جانىنان بىتىمگەرلىك جىگەردى قولداۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىندى. ءاربىر مۇشە مەملەكەت جى­لىنا ءوزىنىڭ اسكەري-قورعانىس بيۋد­جەتىنىڭ 1 پايىزىن وسى قورعا اۋدارۋ ارقىلى بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسىن كۇشەيتۋى ءتيىس. جىل سايىن وسىنداي جارنا 1 پايىزعا كوبەيەتىن بولسا, مەملەكەتتىڭ قورعانىس بيۋدجەتى سونشا پايىزعا ازايۋى ءتيىس ەدى. سوندا 10 جىلدا ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ اسكەري قورعانىسىنا بولىنەتىن قارجىسىن 10 پايىزعا قىسقارتسا, بىتىمگەرلىك جىگەردى قولداۋ قورىنىڭ قارجىسى سونشا پايىزعا ءوسىپ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى دە كۇشەيەرى ءسوزسىز. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسىن مەملەكەتارالىق بەيبىت قاتىناس تەورياسىنىڭ باستى قاعيداسى دەپ باعالاۋعا ابدەن بولادى. ەكىنشىدەن, ازيا سۋبكون­تي­نەن­تىندە جانە ەۋرازيا كەڭىس­تىگىندە ەقىۇ سياقتى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن اي­نا­لى­ساتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. ن.نازارباەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا 2002 جىلى الماتىدا تۇڭعىش رەت 22 مەملەكەتتىڭ باسشىسى باس قوسىپ, كەلەلى كەڭەس وتكىزدى. قازىردە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. ۇشىنشىدەن, تمد اۋماعىندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى سارالاعان ن.نازارباەۆ ەۋرازيا اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ەركىن نارىقتىق جاعدايدا دامۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جانە سايا­سي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ال­ماتىدا بۇۇ-نىڭ ايماقتىق ورتا­لىعىن اشۋعا شاقىردى. بىرنەشە جىل بۇرىن ۇيىمنىڭ ايماقتىق ورتالىعى اشىلىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەي باستادى. قازاقستان 1993 جىلى يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالادى. يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسى جۇيەلى تۇردە بەيبىت اتوم يدەياسىنىڭ ەڭ بەلسەندى ناسيحاتتاۋشىسى بولىپ كەلەدى. 2015 جىلى بۇۇ ن.نازارباەۆ ۇسىنعان يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جال­­پىعا بىردەي دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. سوندىقتان دا, اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارت­قان ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ن.نازارباەۆتى حالىقارالىق قوعام­داستىق الەمدى يادرولىق قارۋ­­دان بوساتۋ ماسەلەسىندە ەڭ بەدەل­دى مەملەكەت باسشىسى دەپ تاني­دى. مىنە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەي­بىت ومىرگە, ادىلەتتى قارىم-قا­تى­ناس­تارعا ۇندەگەن پوزيتسياسى الەم سۇرانىسىنا سۇيەنىپ, قۋاتتانىپ كەلەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ءاربىر باستاماسى – بەيبىت ءومىردى, دوستىق پەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا, قاراپايىم ادامداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ مەن ەلدەگى بۇكىل اتوم ارسەنالىنان باس تارتۋدان باستالىپ, مانيفەست ارقىلى جالعاسقان ەلباسى باستامالارىنان جاسامپاز ءومىر جولىندا ايانبايتىن كۇرەسكەردىڭ سەنىمىن كورەمىز. حالىق­ارالىق دەڭ­گەيدە ۇلكەن رەزو­نانس تۋدىر­عان مانيفەستىڭ باستى ماز­­مۇ­نىندا الەم حالىقتارىنىڭ تاع­دىرىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جانا­شىرلىقپەن قارايىق, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلايىق, ولاردىڭ ءومىرىن جاقسارتايىق دەگەن ىزگىلىك فورمۋلاسى جاتىر. ەندى, مىنە, بۇگىن-ەرتەڭ استانادا پوليگون جابىلعان كۇنگە ورايلاستىرىلىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك پروبلەماسىنا ارنالعان اۋقىمدى حالىقارالىق جيىن وتكەلى وتىر. وعان 50-دەن استام ەلدەن وكىلدەر كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. كوپ بالالى انا رەتىندە ايتارىم, مانيفەستىڭ ىرگەتاسى ادامزات وركەنيەتىنە تونگەن قاۋىپتى سەيىلتۋ مەن گۋمانيتارلىق اپاتتان ساقتاندىرۋعا دەگەن ىزگى نيەتپەن قالانعان. «اينالايىن, حالقىم! سەنىڭ جولىڭدا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن», دەپ تەبىرەنگەن تۇلعانىڭ باسقا ۇلتتاردىڭ دا جان-دۇنيەسىن جاقسى تۇسىنەتىنى انىق. ءوز حالقىنىڭ جاعدايىن بارىنشا جاقسارتۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەتىن ساياساتكەردىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە ءوز ازاماتتارىنىڭ سىي-قۇرمەتىمەن ولشەنەرى دە داۋسىز. قورىتا ايتقاندا, مانيفەست ارقىلى قازاقستان باسقالارعا ۇلگى بولارلىق, ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن مەملەكەت ەكەنىن ءدا­لەل­دەپ وتىر. جاس ۇرپاقتىڭ بو­لاشاعىن ويلاعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياسات­كەرلەردى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاع­دىرىن ويلاپ, سوعىس قاتەرىنەن ارىلۋعا, كۇشكە ەمەس, اقىل-پارا­ساتقا جۇگىنۋگە شاقىرادى. كە­مەڭ­گەرلىك شىڭىنا كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ادامزات بولاشاعىن قاۋىپتەن قۇتقارۋعا شا­قىر­عان مانيفەسى – الەمدىك دەڭگەي­دەگى بيىك تۇلعانىڭ بەيبىت ومىرگە ءۇن­دەگەن جاسامپازدىق پارا­ديگما­سى­نىڭ ناتيجەسى ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. زاعيپا باليەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى