دانيار اقىشەۆ: «مەملەكەتتەر حالىقتاردى جاقىنداستىراتىن ماڭىزدى قادام جاسادى»

مەملەكەت باسشىسى «جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. اعىمداعى جىلدىڭ 30 قاڭتارىنان باستاپ زاڭ كۇشىنە ەندى. ءىس جۇزىندە بۇل قۇجات بىزگە نە بەرەدى, كەدەن وداعى شەگىندە جانە ودان تىس ساپار شەگۋدى قانشالىقتى وڭايلاتىپ, جەڭىلدەتەدى؟ بۇل تۋرالى كەلىسسوزدەر بارىسىنا جانە كەدەن وداعىنىڭ قارجىلىق رەتتەۋ سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اقىشەۆپەن اڭگىمەلەستىك. «العاشقى قارلىعاش» رەتكە كەلتىرەدى! – دانيار تالعات ۇلى, كۇ­شىنە ەنگەن شارت – كەدەن وداعى قۇجاتتا­رىنىڭ قارجىلىق توپتاماسىنىڭ «العاش­قى قارلىعاشى» ما؟ – راسىندا دا, بۇل حالىقارالىق شارت - كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قارجىلىق قاتى­ناستا­رىن رەتتەيتىن العاشقى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى. ەكونو­ميكالىق ساياساتقا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلتتىق بانك كەدەن وداعى شەڭبەرىن­دەگى قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قاتىناستارىن رەتتەيتىن بىرنەشە حالىقارالىق شارتتاردى داي­ىن­داۋعا قاتىستى جانە قاتىسىپ جاتىر. راتيفيكا­تسيا­­لانعان شارتتىڭ كەدەن وداعى ازاماتتارى ءۇشىن ماڭىزى وتە ۇلكەن. سوندىقتان دا بولار, ول ءۇش ەلدىڭ دە بارلىق بيلىك تارماقتارىندا قول­داۋعا يە بولدى. شارت قارقىندى دايىندال­دى – دايارلاۋعا بار بولعانى ءبىر جىل كەتتى, بۇل حالىقارالىق قۇ­جات­تار ءۇشىن وتە قىسقا مەرزىم, مۇقيات جاسالدى, بارلىق قاجەتتى راسىمدەردەن جەدەل جانە سالىس­تىر­مالى تۇردە جەڭىل ءوتتى. قۇجاتقا قاتىستى ايتارلىقتاي ەسكەرتۋلەر بول­عان جوق, سەبەبى ول قولما-قول اقشا قاراجاتىن وتكىزۋ ماسەلەلەرىندە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتەدى. كەدەن وداعى زاڭنامالىق توپتاماسىنداعى باسقا كەلىسىمدەر تۋرالى ايتار بولساق, ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىمەن جانە اقشا-كرەديت ساياساتىن ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى باسقا دا شارتتاردى دايىنداۋعا قاتىستى. – ولار قانداي قۇجاتتار جانە وداق شەڭبەرىندەگى سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­مەت­تىڭ قانداي ماسەلەلەرىن قوزعايدى؟ – 2010 جىلعى 9 جەلتوقساندا ماسكەۋدە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ۆاليۋتالىق سايا­سات­تىڭ كەلىسىلگەن قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانىن ەسكە سالا كەتەيىن. قازىر قۇجات راتيفيكاتسيالانۋعا دايىندىق ۇستىندە. ۇلتتىق بانك كەلىسسوز جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى, وسى كەلىسىمدى ازىرلەۋگە قاتىستى. رەسەي مەن بەلارۋس تاراپىنان كەلىسسوزدەر بارىسىنا قۇزى­رەتتەرىنە وسى ماسەلەلەر كىرەتىن قارجى مينيس­ترلىكتەرىنىڭ جانە ورتالىق بانكتەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كەلىسىم ۆاليۋتالىق ساياساتتى قالىپتاس­تىرۋ­دىڭ جانە جۇرگىزۋدىڭ تاسىلدەرىن بىرتىندەپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاقىنداستىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قاعيداتتاردى ايقىندايدى. قۇجات باعام­دىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ, ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى پايدالانۋدى كەڭەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ سالاسىنداعى زاڭنا­مالاردى ۇيلەستىرۋدى, اقپارات الماسۋدى قوسا العاندا, ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرا­تىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمى­لىن كوزدەيدى. بۇل ماسەلەلەر جاڭا ەمەس. ولار مەملەكەت­تەرىمىزدىڭ ورتالىق بانكتەرى اراسىندا ۇنەمى تالقىلاندى. ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر, سوندىقتان دا بۇل ماسەلەلەر قالاي بولعاندا دا ۇنەمى تالقىلانىپ كەلدى. بىراق بۇل قۇجاتتار العاشقى رەت ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلداندى. ۆاليۋتالىق ساياساتتىڭ كەلىسىلگەن قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىم بويىنشا 2011 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن ۇكىمەتتەر مەن ورتالىق (ۇلتتىق) بانكتەر اراسىنداعى ءتيىستى حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەرگە قول قويۋ كوزدەلەدى. بۇل – قارجى نارىقتارىنىڭ رەتتەۋشىلەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات. باعامدىق ساياساتتىڭ جانە ونى ەلدەر اراسىندا ۇيلەستىرۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرى پىسىقتالاتىن بولادى. كەدەن وداعى بويىنشا ارىپتەس ەلدەر ءبىزدىڭ دە نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىمىز بولعاندىقتان, بۇل مەملەكەتتەر­دىڭ باعامدىق ساياساتى دا ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. كەلىسىم راتيفيكاتسيالان­عان­نان كەيىن ءبىز سىرتقى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا­لىق وپەراتسيالار سالاسىندا وڭ اسەردى, بەك قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا قازاق­ستان­دىق تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ جانە كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالىسىنىڭ جاقسا­رۋىن, ۇلتتىق ۆاليۋتالىق نارىقتار وتىمدىلىگى­نىڭ ودان ءارى ارتۋىن كۇتەمىز. قۇجات قاتىسۋشى مەملەكەتتەر رەزيدەنتتە­رىنىڭ اراسىندا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت­تىن جۇرگىزۋ تالاپتارىن جەڭىلدەتەدى. اتالعان قۇجات­تاردان باسقا ۇلتتىق بانك كەدەن وداعىنىڭ تاعى دا بىرنەشە حالىقارالىق قۇجاتتارىن دايىن­داۋعا قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, كەدەن وداعى ەلدەرى جۇرگىزۋى ءتيىس كەلىسىلگەن ماكروەكونوميكالىق ساياسات تۋرالى كەلىسىم. ءتۇرلى ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزىلەتىن ەلدەردە نە ەگەر ارىپتەس ەلدەر ءتۇرلى دامۋ كەزەڭدەرىندە بولسا, ەكونوميكالىق ىقپال­داس­تىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگى تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا كەدەن وداعىنا كىرگەن ەلدەر ينفلياتسيا, مەملەكەتتىك بورىش جانە ءىجو-ءنىڭ كولەمى بويىنشا نەگىزگى ولشەمدەردى ورىنداۋعا تالپى­ناتىن بولىپ ۋاعدالاستى. ءبىز سونىمەن قاتار, ورتالىق بانكتەر ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسىن­دەگى قانداي دا ءبىر تاسىلدەرگە قاراماستان قاجەت بولعان جاعدايدا ءوز باعامدىق ساياساتىن ءجۇر­گىزەدى دەپ ايقىندادىق. بۇل دۇرىس دەپ ويلاي­مىن, سەبەبى كوبىنە بولجامدار ءۇشىن قولدا­نىلاتىن ينديكاتيۆتى تسيفرلار ءبىر بولەك تە, ورتالىق بانكتىڭ نارىقتاعى كۇندەلىكتى جۇمىسى – ءبىر بولەك. سونداي-اق قۇب «بەك قاتىسۋشى مەملەكەتتەردەگى قىزمەتتەر ساۋداسى جانە ينۆەستيتسيالار تۋرالى» كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەرگە قاتىس­تى. بۇل كەلىسىمدى ءاربىر تاراپ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردا دايىنداۋ وتە قيىن پروتسەسس بول­دى. ءاربىر ەل ءوز مۇددەسىن بارىنشا ەسكەرۋگە تىرىستى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە قارجى سەكتورىن رەتتەۋدىڭ كەيبىر قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى, قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭنامالارىمىز جانە قالىپتاسقان پراكتيكا ءار ءتۇرلى. بىراق ساياسي ەركىمىزدىڭ بولۋى ماڭىزدى بولىپ, ورتاق ءتاسىل انىقتالدى, ول ۇيلەستىرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە جانە قانداي دا ءبىر ماسەلە بويىنشا العا كەتكەن ەلدىڭ قاعيداتتارىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن بىلدىرەدى. ءبىز قازاقستاننىڭ مۇددەسىن بارىنشا قور­عادىق, كەلىسىمدەرگە ەلىمىزدىڭ مۇددەلەرى تۇرعىسىنان قارادىق, ەندى قارجىلىق ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى بۇل كەلىسىمدەردەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن حالقى ءۇشىن پايدا اكەلەتىن ۇلكەن ىقپالداستىقتى كۇتەمىز. شەكسىز اقشا – كەدەن وداعى شەكاراسىندا… – راتيفيكاتسيالانعان شارتقا جۇگىنەيىك. ول كەدەن وداعىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا كۇشىنە ەنگىزىلدى مە؟ – مىناداي بەلگىلى ءبىر زاڭدى ءتارتىپ بار: ەگەر شارت حالىقارالىق شارت بولسا, ەگەر ونىڭ نورمالارى ۇلتتىق زاڭنامادا قولدانىلىپ ءجۇر­گەن نورمالاردان قاتالىراق بولسا نەمەسە جاڭا ۇستانىمدار ەنگىزىلسە, وندا ول راتيفيكاتسيالانباي تۇرىپ ەلدىڭ اۋماعىندا قولدانىل­مايدى. ءتۇسىندىرىپ وتەيىن: ءبىزدىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭنامادا اقشا قۇرالدارىنىڭ ۇعىمى بولعان جوق. ياعني, حالىقارالىق شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ ءۇشىن نەگىز بولدى. ەستەرىڭىزگە سالايىن, «جە­كە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى شارتقا» كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەت­تەردىڭ باسشىلارى 2010 جىلعى 5 شىلدەدە استانادا قول قويدى. ول ونىڭ 10-بابىنا سايكەس قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ ۋاقىتشا قولدانى­لادى جانە راتيفيكاتسيالانۋعا جاتادى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسيا­سى ءۇشىن شارت ۇلتتىق زاڭنامامەن سالىستىر­عان­دا, جەكە تۇلعالاردىڭ قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋدىڭ نەعۇرلىم ەركىن ءتارتىبىن بەلگىلەيدى, سوندىقتان ونىڭ نورمالارى وسى ەلدەردىڭ اۋماعىندا وعان قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىلادى. اتاپ وتكەنىمدەي, قازاقستان ءۇشىن شارتتىڭ نورمالارىن قولدانۋ اقشا قۇرالدارىن – جول چەكتەرىن جانە ۇسىنۋشىعا ارنالعان باسقا دا اينالىمداعى اقشا قۇجاتتارىن دەكلاراتسيالاۋ تالاپتارى ماسەلەلەرىندەگى ءتارتىپتى قاتاڭداتۋ­دى بىلدىرەدى. سوندىقتان قر كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ونىڭ نورمالارىن شارتتى ەلدىڭ پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن عانا قول­دانۋعا بولادى. وسى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى № 389 زاڭعا رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى 2011 جىلعى 17 قاڭتاردا قول قويدى جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» جانە «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتتەرىندە جاريالاندى. «نور­­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس ول مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە رەسمي جاريالانعاننان كەيىن كۇنتىزبەلىك 10 كۇن ىشىندە كۇشىنە ەندى. وسىلايشا, حالىقارالىق شارتتىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن نورمالارى قازىرگى ۋاقىتتا كەدەن وداعىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا قولدانىلادى. – قازىرگى حالىقارالىق شارت بۇرىن قولدانىلعان ەرەجەلەردى قالاي وزگەرتەدى جانە كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ازا­مات­تارىنا قانداي باسىمدىقتار بەرەدى؟ – مىناداي قاراپايىم سۇراق تۋىندايدى: وسى شارت نە ءۇشىن كەرەك؟ جاۋابى دا قارا­پايىم: ازاماتتار مەن تاۋارلاردىڭ كەدەن وداعى شەگىندە كەدەرگىسىز – كەدەندىك راسىمدەرسىز ءوتۋى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قولما-قول اقشانى وسىلايشا كەدەرگىسىز الىپ ءوتۋىن تالاپ ەتەدى. قۇ­جات اقشانىڭ كەدەن وداعى شەڭبەرىندەگى قوزعا­لى­سىنىڭ جولىنداعى بارلىق كەدەرگىنى جويادى. ياعني, ەندى كەدەن وداعىنىڭ ىشىندە قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اقشا قۇرالدارىن اكەلۋ جانە اكەتۋ شەكتەۋسىز جۇزەگە اسىرىلادى جانە كەدەندىك دەكلاراتسيانى رەسىمدەۋدى تالاپ ەتپەيدى. ياعني, ەگەر قاجەتتىلىك بولسا, وندا وداق شەگىندە كەز كەلگەن سومانى وتكىزۋگە بولادى. مىسالى, الماتىدان قوستانايعا نەمەسە استانادان تارازعا بارا جاتقان كەزدە اكەلە جاتقان اقشا دەكلاراتسيالانبايدى جانە مالىمدەل­مەيدى. سونىمەن قاتار, كەدەن وداعىنىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن شەكتەسەتىن بۇكىل سىرتقى شەكارا­سىندا جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە ماقساتتا پاي­دالانىلاتىن تاۋارلاردى, ونىڭ ىشىندە قولما-قول اقشا مەن اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبى قولدانىلادى. حالىقارالىق شارتتىڭ نورمالارىن قابىل­داۋ­مەن قاتار جەكە تۇلعالار كەدەندە دەكلارا­تسيالاماي-اق ءۇشىنشى ەلدەردەن اكەلەتىن نەمەسە ءۇشىنشى ەلدەرگە اكەتەتىن قولما-قول اقشا قارا­جاتىنا ارنالعان شەك ۇلعايتىلادى. بۇرىن كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ ارقايسىسىنان قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن دەكلاراتسيالاۋ ءۇشىن شەك بالاماسى 3 مىڭ اقش دوللارىن قۇراعان بولا­تىن. سونداي-اق قولما-قول ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ارنال­­عان شەكتەر بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق زاڭنامادا قولما-قول اقشا مەن اقشا قۇرال­دارىن اكەلۋ جانە اكەتۋ ءۇشىن راستايتىن قۇ­جاتتاردى ۇسىنۋ بويىنشا ءارتۇرلى شەكتەر مەن قوسىمشا تالاپتار بەلگىلەندى. حالىقارالىق شارتتىڭ نورمالارىندا اكە­لۋ جانە سول سياقتى اكەتۋ ءۇشىن «جاسىل دالىزگە» ارنالعان بىرىڭعاي شەك بەلگىلەندى: جەكە تۇلعا كەدەندىك دەكلاراتسيانى رەسىمدەمەستەن كەدەن وداعىنىڭ شەكاراسى ارقىلى اقشا قارا­جاتىن – 10 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن قولما-قول اقشا مەن جول چەكتەرىن وتكىزۋگە قۇقىلى. شارتتا بەلگىلەنگەن تارتىپتە سونداي-اق وتكى­زىلەتىن قولما-قول اقشا مەن اقشا قۇرالدارى­نىڭ سوماسىنا جانە سانىنا قويىلاتىن شەكتەۋلەر كوزدەلمەگەن. 10 مىڭ اقش دوللارىنان اساتىن سوماعا قولما-قول اقشا مەن اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە, سونداي-اق باسقا اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ كەزىندە ارنايى فورمۋليار – قولما-قول اقشا قاراجاتىنىڭ جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىنىڭ دەكلاراتسياسى بار جولاۋشىلاردىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىن تول­تىرۋ عانا تالاپ ەتىلەدى. ياعني, ەگەر سوما 10 مىڭ اقش دوللارىنان كوپ بولسا, دەكلاراتسيالاۋ مىندەتتىلىگى باستالادى, ەگەر از بولسا, دەكلاراتسيالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ارينە, بۇل ءار ادامنىڭ قالاۋىنا قاراي. سونداي-اق, بۇرىنعى زاڭناما بويىنشا, شەكتەن كوپ سومانى اكەتۋ كەزىندە ولاردىڭ شىعۋ زاڭدىلىعىن راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنۋ قاجەت بولدى. ەندى بۇل تالاپ الىپ تاستالدى. ياعني, قولما-قول اقشا مەن اقشا قۇرالدارىن دەكلاراتسيالاۋ كەزىندە قانداي دا بولسىن راستاۋ قۇجاتتارىن ۇسىنۋ تالاپ ەتىلمەيدى. قارجى مونيتورينگىنىڭ ماقساتتارى ءۇشىن قاجەتتى مالىمەتتەردى جەكە تۇلعا دەكلاراتسيا نىسانىن تولتىرۋ كەزىندە كورسەتەدى. نىسان كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ 2010 جىلعى 18 ماۋسىمداعى № 287 شەشىمىمەن بەكىتىلدى جانە وسى ۇيىمنىڭ www.tsouz.ru رەسمي سايتىنان كورۋگە بولادى. جولاۋشىلاردىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسى­نىڭ «قولما-قول اقشا قاراجاتىنىڭ جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىنىڭ دەكلاراتسياسى» دەپ اتالاتىن قوسىمشا فورمۋليارىندا قارجى موني­تورينگىنىڭ ماقساتتارى ءۇشىن قاجەتتى ءمالى­مەتتەردى كورسەتۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە شىعۋ تەگى جانە اكەتىلەتىن قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ بولجانعان ماقساتى تۋرالى مالىمەتتەر. …الىس ەلدەر ءۇشىن ىرىقتاندىرا وتىرىپ – شارتپەن بالاماسى 10 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ دەكلاراتسيالانبايتىن شەكتى سوما بەلگىلەنگەن. بىراق ءار ەلدىڭ ءوزىنىڭ باعامدىق ساياساتى بار, قايتكەندە ەسەپتەن جاڭىلماۋعا بولادى. ولاي بولماعاندا ءتىپتى 5-10 دوللاردىڭ ءوزى باعامدىق ايىرمانىڭ ەسەبىنەن پروبلەما تۋدىرۋى مۇمكىن … – ەگەر ءسىزدىڭ وتكىزەتىن سوماڭىز بالاماعا جۋىق ەكەنىن جانە جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىن بەرۋ كۇنگى باعام بويىنشا بەلگىلەنگەن شەكتەن اسىپ كەتۋ تاۋەكەلى بار ەكەندىگىن بىلسەڭىز, وندا الدىن الا جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ تولتىرىلعان فورمۋ­ليارىن دايىنداپ الىپ, ونى قاجەت بولعان جاع­دايدا كەدەن ورگانىنا بەرگەن ءجون. بۇلاي ەتپەگەن جاع­دايدا ءۇشىنشى ەلدەرگە دەكلاراتسيالان­باعان سومانى وتكىزگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك باس­تالادى. جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلاراتسيا­سى­نىڭ نىسا­نىن كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ رەسمي ساي­تىنان الۋعا بولادى. جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەك­لاراتسياسىن تولتىرۋ ءتارتىبى تۋرالى تولىق اقپا­راتتى كەدەن ورگاندارىنان الۋعا بولادى. قۇجاتتا – شارتتىڭ 5-بابىندا باعامدىق ءما­سە­لەلەر بىلاي تۇسىندىرىلەدى. جەكە تۇلعا كەدەن ودا­عىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشانى جانە جول چەكتەرىن وتكىزگەن جاع­داي­دا دوللارعا قاي­تا ەسەپتەۋ قولما-قول اقشا قا­راجاتى مەن جول چەكتەرىن شەكاراسى ارقىلى وتكىزگەن ەلدىڭ زاڭنا­ما­سىن­دا جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلارا­تسياسىن بەرۋ كۇن­گى بەلگىلەنگەن باعام بويىنشا جۇزەگە اسى­رىلادى. قازاقستاندا اقش دوللارىنا قايتا ەسەپتەۋ باعامى «ۆاليۋتالاردى ايىرباستاۋدىڭ نارىق­تىق باعامىن انىقتاۋ جانە قولدانۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى ءمينيسترىنىڭ 2009 جىلعى 28 قاڭتارداعى № 36 بۇيرىعىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ۇلتتىق بانكى باسقارماسىنىڭ 2009 جىلعى 26 قاڭتارداعى № 4 قاۋلىسىنا سايكەس ايقىندالادى. تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى نا­رىقتىق باعامى وسى ۆاليۋتالاردىڭ قازاق­ستان­نىڭ قور بيرجا­سىندا الدىڭعى كۇنگى تاڭەرتەڭگى سەسسيادا قا­لىپ­تاسقان ورتاشا الىنعان بيرجا­لىق باعامى رەتىندە ايقىندالادى. تەڭگەنىڭ باسقا ۆاليۋتالارعا قا­­تىستى باعامى الماتى ۋاقىتىمەن ساعات 15.00-دە­گى قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا كروسس-باعامدار ارقىلى ەسەپتەلەدى. كەدەندىك جانە سالىق ماق­ساتتارىمەن قر ۇب كۇن سايىن ۆاليۋتالاردىڭ رەسمي باعامدا­رى­نىڭ ارنايى تىزبەسىن قالىپ­تاس­تىرادى. ونى دەكلاراتسيا بەرىلگەن جەردەگى كەدەن ورگانىندا نە ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي سايتىندا: www.nationalbank.kz كورۋگە بولادى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا دا جانە رەسەي فەدەراتسياسىندا دا وسىنداي ەرەجەلەر بار. ۆاليۋتانى قايتا ەسەپتەۋگە ارنالعان باعامدى نە كەدەن ورگاندارىندا (ولاردىڭ رەسمي سايتتا­رىندا) نە ورتالىق بانكتەردىڭ رەسمي سايت­تارىندا بىلۋگە بولادى. – اقشا قۇرالدارىنىڭ قاتارىندا با­عالى قاعازدار جانە جول چەكتەرى دە اتالادى. ەگەر جول چەكتەرىمەن ولاردىڭ نومينالى جانە ولاردى الىپ ءوتۋ ەرەجەسى قالاي بول­عاندا دا تۇسىنىكتى بولسا, وندا باسقا باعالى قاعازدار قۇنى قالاي انىقتالادى, ولاردى باسقا ەلدەردە قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ مۇمكىن­دىگى قانداي؟ – ءبىزدىڭ زاڭنامادا وسى ماسەلەلەر شىن مانىندە رەتتەلمەگەن. ەندى حالىقارالىق شارت­قا سايكەس, اينالىمداعى اقشا قۇرالدارىن دەك­لاراتسيالاۋعا تالاپتار ەنگىزىلگەن. ولارعا, جول چەكتەرىمەن قاتار ۆەكسەلدەر, بانك چەكتەرى جات­قى­زىلعان, سونداي-اق قۇجاتتاندىرىلعان نى­ساندا ۇسىنۋشىعا ارنالعان باعالى قاعازدار IX فاتف ارنايى ۇسىنىمدارىنىڭ تالاپ­تارىنا سايكەس كەلەدى. باعالى قاعازداردىڭ قۇنىن ايقىنداۋ بار­لىق ۋاقىتتا بىردەي مۇمكىن بولمايتىنىن نەگىزگە الا وتىرىپ, دەكلاراتسيا بەرگەن كەزدە شارتتا جول چەكتەرىن قوسپاعاندا, ۇسىنۋشىعا ارنالعان اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋدى مىندەتتى دەكلارا­تسيا­لاۋدىڭ سوماسىنا قاراماستان جۇزەگە اسىرىلۋى كوزدەل­گەن. نومينالدى كورسەتۋ قيىن بولعان كەزدە جولاۋشىنىڭ كەدەندىك دەكلاراتسياسىندا وتكىزى­لەتىن اقشا قۇرالدارىنىڭ سانى كورسە­تىلەدى. ۇسىنۋشىعا ارنالعان اقشا قۇرالدارىن باس­قا ەلدەردىڭ قولما-قول اقشاسىنا اينالدىرۋ ءمۇم­كىندىگىن باعالاۋدى الاتىن بولساق, بۇل قار­جىلىق بارلاۋ بولىمشەسىنىڭ قىزمەت اياسىنا كىرەدى. – تولەم كارتوچكالارىنىڭ – شارتتان تىسقارى ەكەنىنە كوڭىل اۋداردىم. – شارتتا كارتا جايىندا ايتىلمايدى, سەبەبى ۆاليۋتانى ناقتى وتكىزۋ جۇرگىزىلمەيدى. تولەم كارتاسى – بۇل بانك شوتىنا كىرۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى عانا. تولەم كارتاسىن وتكىزۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى اقشانى اكەلۋ نەمەسە اكەتۋ بولىپ تابىلمايدى, سوندىقتان شارتتا تولەم كارتالارىن اكەلۋ/اكەتۋ جاعدايلارى قامتىلمايدى. قارجى مونيتورينگىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا تولەم كارتالارىن پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن ترانزاكتسيالارعا بانك شوتتارىنان قولما-قول اقشا الۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن تالاپتار قولدانىلادى. – كەدەن وداعىنان تىسقارى ۆاليۋتالاردى وتكىزۋ ماسەلەسى قانداي زاڭنامالىق نورمالارمەن رەتتەلەدى؟ – ۆاليۋتالاردى كەدەن وداعىنىڭ شەكاراسى ارقىلى وتكىزۋ, ونىڭ ىشىندە ونى تىسقارى اكەتۋ تالقىلانىپ وتىرعان حالىقارالىق شارتتىڭ نور­مالارىمەن رەتتەلەدى. بىرنەشە مەملەكەتتىڭ شەك­اراسى ارقىلى ترانزيتتىك وتكىزۋ كەزىندە شارت­تىڭ نورمالارى كەدەن وداعىنىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن سىرتقى شەكاراسىن ءاربىر ناقتى وتكەن كەزدە قولدانىلادى. بۇل رەتتە, جەكە تۇلعالار­دىڭ قول­ما-قول اقشانى جانە باعالى قاعازداردى كەدەن وداعىنىڭ ىشىندە وتكىزۋى شەكتەۋسىز جانە كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋسىز جۇزەگە اسىرىلا­تىنىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن قايتالاپ ايتامىن. باس تورەشى – زاڭ – جەكە تۇلعالار كەدەن وداعىنىڭ كوميس­سياسىنا نەمەسە كەدەن وداعى سوتىنا كەدەن قىزمەتىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن كەلىسپەگەن جاعداي­دا شاعىم جاساي الا ما نەمەسە بۇل قۇقىق تەك تاراپتارعا – شارتقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە قولدانىلا ما؟ – شارتتا كەدەن ورگاندارىنىڭ زاڭسىز ءىس-قي­مىل­دارىنا شاعىم جاساۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى كور­سەتىلمەگەن. جەكە تۇلعالار تاراپتاردىڭ ۇلت­تىق زاڭناماسىندا كوزدەلگەن تارتىپتە ءوز قۇقىق­تارىن قورعاي الادى. سونداي-اق كەدەن وداعى شەڭبەرىندە كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك كودەكسى قا­بىلداندى جانە كەدەندىك راسىمدەر بىرەگەيلەندىرىلدى. وداققا قاتىسۋشى مەملەكەت­تەردىڭ كەدەن ورگاندارىنىڭ جۇمىس ءتارتىبى بويىنشا اقپا­راتتى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا كەدەن ورگان­دا­رىنا ءوتىنىش ءبىلدىرۋ ارقىلى نە كەدەن وداعى كو­ميس­سيا­سىنىڭ رەسمي سايتىنان الۋعا بولادى. – ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق رەجيمدى ىرىق­تاندىرۋ ۇستانىمىن قولدايدى. بۇل قۇ­جات جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا ساي كەلە مە, ونىڭ ماڭىزدى ەرەجەلەرىن تۇزەتۋ قاجەت بولدى ما؟ – قۇجات ءبىزدىڭ ۆاليۋتالىق رەجيمدى بۇدان ءارى ىرىقتاندىرۋ ساياساتىمىزدى جالعاستىردى. ونىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە دەكلاراتسيا شەگىنىڭ 3-تەن 10 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇلعايۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل نورمانى شارتقا قاتىسۋشى تاراپتار بەلسەندى تالقىلادى, بىراق بارلىعى دا حالىقارالىق پراكتيكادا قولدانى­لىپ جۇرگەن نورمالاردى قولدانۋ قاجەت دەپ تاپتى. بۇل ءبىز ۇسىنعان ىرىقتاندىرۋ ولشەم­دەرىنە تولىق كولەمدە سايكەس كەلەدى. ءبىز ۇساق وپەراتسيالاردىڭ مونيتورينگىنەن باس تارتقانى­مىزدى, مامىلەلەردى پاسپورتتاۋ شەگىن كوتەرگە­نىمىزدى ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. ءىرى ەكونومي­كالىق ماڭىزدى وپەراتسيالاردىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز, ويتكەنى ۇساق وپەراتسيالاردىڭ بارلىق جالپى كولەمىنىڭ ءوزى ەل ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىرمايدى. ەندى شارت قابىلدانىپ, راتيفيكاتسيالانعان سوڭ جانە ونىڭ نورمالارى ۇلتتىق زاڭنامادان جوعارى بولعاننان كەيىن (اتاپ ايتقاندا «ۆاليۋ­تالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرا­لى» قر زاڭىنىڭ 18-بابى), ءبىز قازىردىڭ وزىندە زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ 2011 جىلعا ار­نال­عان جوسپارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قوستىق. ياعني, ءبىز ۇلتتىق زاڭنامامىزدى حالىق­ارالىق شارتقا سايكەس كەلتىرەمىز. باستى اسەر – الەۋمەتتىك – ۇلتتىق بانك حالىقارالىق شارت كۇ­شى­ن­ە ەنگەندە قانداي ەكونوميكالىق اسەر­دى كۇتەدى؟ – بۇل جەردە نەگىزگى اسەر ەكونوميكالىق اسەر ەمەس, كوبىنە الەۋمەتتىك دەپ ويلايمىن. سول سياقتى بۇل قۇجات ءۇش ەلدىڭ ازاماتتارىنا «تازا ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان» تۇسىنىكتى جانە ولار مۇنى تولىق كولەمدە باعالايدى دەپ ويلايمىن. ەندى كەدەن وداعىنىڭ ەلدەرى بويىنشا ساپاردا جۇرگەن كەزدە ەشكىم قالتاسىندا قانشا اقشا بار ەكەندىگى تۋرالى ەسەپ بەرمەيدى. قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن قابىلدانعان شارت «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق با­قىلاۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 18-بابىندا كوز­دەلگەن قولدانىستاعى تارتىپپەن سالىستىرعاندا بىرقاتار باسىمدىق بەرەدى. ەگەر تۇيىندەمە جاسايتىن بولسام: بۇل بىرىنشىدەن, كەدەن ودا­عىنان تىس شىققان كەزدە ۆاليۋتانى مىندەتتى تۇردە دەكلاراتسيالاۋ شەگى بالاماسى 10 مىڭ اقش دوللا­رىنا دەيىنگى سوماعا ۇلعايتىلدى. ەكىنشىدەن, كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قولما-قول اقشا قاراجاتىن, جول چەكتەرى مەن باعالى قاعازداردى وتكىزۋ شەكتەۋسىز جۇزەگە اسىرىلادى. ۇشىنشىدەن, بالاماسى 10 مىڭ اقش دوللارىنان اساتىن سوماعا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن اكەتكەن كەزدە ونىڭ شىعۋ تەگىنىڭ زاڭدىلىعىن راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنۋ تالاپ ەتىلمەيدى. كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اينالىمداعى اقشا قۇجاتتارىن ناقتى تاسىمالداۋعا قارجى مونيتورينگىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستى­رۋى حالىقارالىق شارتتى قابىلداۋدىڭ تاعى ءبىر ماقساتى بولىپ تابىلادى. كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بۇل ماسە­لەلەردى ءوز ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن شەشۋگە دەگەن ازىرلىگىن تاعى دا اتاپ وتە­مىن. وسى جانە باسقا دا قۇجاتتاردى قابىلداۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى اناعۇرلىم جەدەل شەشۋ ءۇشىن جۇمىس توپتارى كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىز­دى بولىگىن بەينە-كونفەرەنتسيالار رەجيمىندە جۇرگىز­گەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل فورمات وسىنداي نەمەسە وزگە ۇستانىمداردى قاراۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن جەدەلدىگىن ارتتىردى. ال, تۇتاس­تاي العاندا, مۇنداي شارتتار ەلدەردىڭ ەكو­نو­مي­كالىق ىقپالدا­سۋ­ىن ارتتىرىپ قانا قويماي, سون­داي-اق ادامدار­دىڭ اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە دەگەن سەنىمىم مول. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح. جەكە تۇلعالاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا  قولما-قول  ۆاليۋتا مەن اقشا  قۇرالدارىن  وتكىزۋ ءتارتىبى قولما-قول ۇلتتىق ۆاليۋتا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسى جول چەكتەرى وزگە دە اقشا قۇرالدارى (ۆەكسەلدەر جانە  ت.ب..) قۇجاتتاندى- رىلعان نىسان- داعى باعالى قاعازدار حالىقارالىق شارت راتيفيكاتسيالانعانعا دەيىنگى قولدانىلعان ءتارتىپ* 1. قر-نا اكەلۋ ەگەر اكەلۋ سوماسى بالاماسى 3 مىڭ $ بولاتىن  سومادان اساتىن بولسا, مىندەتتى جازباشا دەكلاراتسيالاۋ ەگەر اكەلۋ  سوماسى بالاماسى 3 مىڭ $ بولاتىن  سومادان اساتىن بولسا, مىندەتتى جازباشا  دەكلاراتسيالاۋ رەتتەلمەيدى رەتتەلمەيدى رەتتەلمەيدى 2. قر-نان اكەتۋ ەگەر اكەتۋ سوماسى بالاماسى 3 مىڭ $ بولاتىن  سومادان اساتىن بولسا, مىندەتتى جازباشا دەكلاراتسيالاۋ ەگەر اكەتۋ  سوماسى بالاماسى 3 مىڭ $ بولاتىن  سومادان اساتىن بولسا,  مىندەتتى جازباشا دەكلاراتسيالاۋ رەتتەلمەيدى رەتتەلمەيدى رەتتەلمەيدى بالاماسى 10 مىڭ $ اساتىن سومانى اكەتۋ ءۇشىن اكەلۋ كەدەندىك دەكلاراتسياسى نە جتس جانە  م ۇلىك بويىنشا سالىق دەكلاراتسياسىن ۇسىنۋ تالاپ ەتىلەدى حالىقارالىق شارت راتيفيكاتسيالانعاننان كەيىن قولدانىلاتىن ءتارتىپ* 1. قر-نا  بر-نان جانە رف-نان  اكەلۋ جانە قر-نان بر-نا جانە  رف-نا اكەتۋ شەكتەۋسىز جانە دەكلاراتسيالاۋسىز  ەركىن وتكىزۋ 2. قر-نا ءۇشىنشى ەلدەردەن  اكەلۋ جانە  قر-نان ءۇشىنشى ەلدەرگە اكەتۋ** ەگەر  قولما-قول اقشا قاراجاتىن (قىمبات مەتالداردان جاسالعان مونەتالاردان باسقا)  جانە  جول چەكتەرىن  اكەلۋ/اكەتۋ  سوماسى بالاماسى 10 مىڭ $  بولاتىن سومادان اساتىن  بولسا, مىندەتتى جازباشا دەكلاراتسيالاۋ قۇجاتتاندىرىلعان نىسانداعى ۇسىنۋشىعا ارنالعان  ۆەكسەلدەردى, بانك چەكتەرىن جانە باعالى قاعازداردى اكەلۋدى/اكەتۋدى مىندەتتى جازباشا دەكلاراتسيالاۋ ەسكەرتۋ: * جەكە تۇلعالاردىڭ  كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى  ارقىلى  قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا  قۇرالدارىن وتكىزۋ  ءتارتىبى تۋرالى  شارت ** قر-نان  ترانزيتپەن بر جانە رف ارقىلى  ءۇشىنشى ەلدەردىڭ  اۋماعىنا اكەتكەن جاعدايدا  جانە  بر-نا جانە رف-نا  ترانزيتپەن قر ارقىلى  ءۇشىنشى ەلدەردىڭ  اۋماعىنان  اكەلگەن جاعدايدا  دەكلاراتسيالاۋ  كو-نىڭ كەدەن شەكاراسى ناقتى  قيىلىساتىن  ەلدە  جۇزەگە اسىرىلادى