پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەزەكتى ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلباسىنىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر قارالدى. سونىڭ ءبىرى حالىقتىڭ ەڭبەكپەن ءوز بەتىنشە شۇعىلداناتىن, جۇمىسسىز جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن توپتارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسى بولدى.
اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامانىڭ ازىرلەنگەندىگىن ايتا كەلىپ, ونىڭ باعىتتارى تۋرالى بايانداپ بەردى. ول باعدارلاماعا نەگىزىنەن العاندا اۋىل حالقى تارتىلماق. سونىڭ ىشىندە جاستار جاعدايىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرىلەتىن بولادى. باعدارلاما «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» دەپ اتالادى.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىنەن العاندا ءۇش باعىت بويىنشا ورايلاستىرىلعان.
ءبىرىنشى, جوعارىداعى توپتارعا جاتاتىن ازاماتتاردى وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى ورنى بويىنشا جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردى قايتا دايارلىقتان وتكىزىپ, جاڭا ماماندىق بەرۋ, ولاردىڭ جەكە ىستەرىن ۇيىمداستىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى.
ەكىنشى, تۇرعىلىقتى ورنى بويىنشا مۇنداي مۇمكىندىك بولماعان جاعدايدا ولاردى ءوز ەرىكتەرى بويىنشا ەكونوميكاسى العا باسقان باسقا وڭىرلەرگە كوشىرۋ ماسەلەسى كوزدەلەدى. وعان كەلىسىم بولماعان جاعدايدا ۇتقىر توپتاردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى باسقا جەرلەرگە بارىپ-كەلىپ جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. وسى رەتتە ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىمەن وسى شارۋانى ورايلاس جۇرگىزۋ ەسكەرىلگەن. ياعني, جاڭادان ىسكە قوسىلعان جوبالارعا, ەلىمىزدەگى اشىلۋ ۇستىندەگى فابريكالار مەن زاۋىتتارعا, باسقا دا كاسىپورىندارعا جۇمىسسىزدار مەن الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپتاردى تارتۋ ءىسى ويلاستىرىلۋدا.
باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعىتى – اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ, وسى ارقىلى تۇرعىلىقتى جەردەن جاڭا كاسىپ كوزدەرىن اشۋ بولىپ تابىلادى. بۇعان ءمۇمكىندىك بولماعان جاعدايدا كورشى اۋدانداردان جۇمىس كوزدەرى قاراستىرىلىپ, ازاماتتار ۆاحتالىق ءادىس بويىنشا جۇمىسقا تارتىلادى.
حالىقتىڭ اتالعان باعدارلاماعا قاتىساتىن توپتارىن ايقىنداۋ نەگىزىنەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە, سونىڭ ىشىندە, اۋدان اكىمدەرىنە جۇكتەلمەك. ونداي توپتارعا جاتاتىن ازاماتتاردى ايقىنداۋدىڭ ءبىر ءتارتىبى بەلگىلەنەتىن بولادى. ماسەلەن, تابىستارى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ادامدارعا, اسىرەسە, جاستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلماق. ولار باعدارلاماعا قاتىسۋعا كەلىسىم بەرگەن جاعدايدا ءوزارا الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتى جاسالىنادى. بۇل كەلىسىم-شارت باعدارلاماعا قاتىسۋشىعا بىرقاتار الەۋمەتتىك جەڭىلدىك الۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا سونداي مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن نەسيە بەرىلەتىندىگىن ايتىپ ءوتتى. ول نەسيە كولەمى 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپايتىن ءمولشەردە ەڭ ءارى كەتكەندە 5 جىل مەرزىمگە بەرىلەدى. وعان ازامات جاڭا بارعان جەرىنەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الا الادى. سونداي-اق ءىس باستاۋ, كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ ماقساتىندا دا بولىنەتىن قارجى كوزدەرى دە بولادى.
باعدارلاما بيىلعى جىلى پيلوتتىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلا باستاماق. مۇنان كەيىنگى كەزەڭ 2012-2015 جىلداردى قامتيدى. ءۇشىنشى كەزەڭ 2015-2020 جىلداردىڭ ارالىعى. باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋداعى نەگىزگى وپەراتور ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بولىپ تابىلادى. باعدارلاما قاجەتتى قارجىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوز سوزىندە كارىم ءماسىموۆ اتالعان مينيسترلىككە باعدارلاما قابىلدانعاننان كەيىن بارلىق ىلەسپە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ءازىرلەۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنە اتالعان ماسەلەنى حالىققا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى جۇكتەدى.
سونداي-اق, وسى وتىرىستا ەلباسىنىڭ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ازاماتتاردى قولجەتىمدى نەعۇرلىم ارزانىراق تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ءجونىندە ءماسەلە دە قارالدى. وسى ءماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق
شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماقساتىندا جاڭا باعدارلاما ءازىرلەنىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. وسى باعدارلاما بويىنشا مىناداي ءماسەلەلەر ەسكەرىلگەن.
ءبىرىنشى. ەندىگى كەزەكتە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, كرەديتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسى قولعا الىناتىن بولادى. وسى ماقساتتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى اتالعان باعدارلاماعا قاتىسۋ ءمۇمكىندىگى بار ازاماتتاردى انىقتاپ, ولارعا ءتيىستى نەسيە ءبولۋ ءجونىندە كەلىسىم-شارتتار جاسايتىن بولادى. وسىنداي كەلىسىم-شارتى بار ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جىبەرەدى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن كرەديتتىك قارجىنى پايدالانا وتىرىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسىن ۇيىمداستىرادى. ول ۇيلەر نەگىزىنەن العاندا باعاسى جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنداعىدان ارزانىراق بولىپ كەلۋى ءتيىس. الدىن-الا مالىمەتتەر بويىنشا ءۇشىنشى سىنىپقا جاتقىزىلاتىن مۇنداي ۇيلەردىڭ باعاسى ارزانىراق بولادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسىنداي ءۇيدى سالىپ بولعاننان كەيىن بانك سالىمشىلارمەن ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتتارىن جاساسادى. ءوز كەزەگىندە سالىمشى قابىلداۋ-تاپسىرۋ اكتىسى بويىنشا پاتەردى قابىلداپ العاننان كەيىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا سالىنعان تۇرعىن ءۇي ءۇشىن ءتيىستى قارجىنى اۋدارادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وسى ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ونگەن كرەديتتى وتەيدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىرگى كۇنى وسىنداي پاتەرلەردى ىقتيمال ساتىپ الۋشىلاردىڭ سانى شامامەن العاندا 17 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. ال اتالعان باعدارلاما بويىنشا 4 مىڭ پاتەر سالىناتىندىعىن ەسەپكە الاتىن بولساق, مۇنداي ۇيلەرگە سۇرانىستىڭ بولاتىندىعى ايقىن.
2011-2012 جىلدار ىشىندە وسى كەستە بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جانداندىرۋعا 40 ميلليارد تەڭگە قاجەت ەتىلمەك. وسىعان شامامەن العاندا 300 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن كرەديتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالىنادى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جانداندىرۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى قورلاندىرۋ, وسى ارقىلى اتالعان بانكتەردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جانداندىرۋ باعدارلاماسىنا تارتۋ.
اتالعان ماسەلەگە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ قاتىساتىندىعى بەلگىلى بولدى. قور ءوز ەسەبىنەن بانكتەرگە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 50 پايىز مولشەرىندە كرەديتتىك قارجى ۇسىناتىن بولادى. قالعان 50 پايىزدى بانكتەر ءوز ەسەبىنەن قاراستىرۋى ءتيىس. بۇل قارجىلار اتالعان قۇرىلىمدارعا حالىقتىڭ يپوتەكاعا الاتىن نەسيە قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن وتەلەتىن بولادى. وسى جۇيەنى ءتيىمدى جاعدايدا ىسكە قوسۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالعاننان كەيىن كوپ وتپەي-اق اتالعان باعدارلاماعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن ازاماتتارعا يپوتەكا بەرىلە باستايدى. مۇنداي ۇيلەردىڭ ساتۋ باعاسىنا شەكتەۋ قويىلادى. ياعني, حالىققا نەعۇرلىم ارزانىراق ءتۇسۋى ەسكەرىلەدى. ماسەلەن, تولىق ينفراقۇرىلىممەن سالىنعان ءۇشىنشى سىنىپتى ءۇيدىڭ ءار شارشى مەترىنىڭ باعاسى 150 مىڭ تەڭگەدەن, ەكىنشى سىنىپتى ءۇيدىڭ شارشى مەترىنىڭ باعاسى 170 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىر. حالىققا بەرىلەتىن يپوتەكانىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن بانكتەردىڭ شىعىندارى مەن ءمۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 11 پايىزدان اسپايتىنداي بولۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالدى.
ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ وسى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ءالى دە پىسىقتاي ءتۇسۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, وعان ءبىر اپتا ۋاقىت ءبولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بارلىق ماسەلە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس.
سونداي-اق, وسى وتىرىستا ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىنان تۋىندايتىن باسقا دا ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي.