ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى شالعايدا ورنالاسقان. سول سەبەپتى تۇرعىندار تاراپىنان الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوتىنىش-تىلەكتەر ءجيى ايتىلىپ جاتاتىنىنا ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. الايدا, كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ ورايىمەن شەشىلۋى الىس-جاقىنعا تىرەلىپ تۇرماعانىن, جۇرتشىلىقتى مازالاعان جايلاردى باقىلاۋدا ۇستاپ, تاباندىلىقپەن ورىنداي بىلسە, الىنبايتىن اسۋ بولمايتىنىن جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى جاقسى بىلەدى.
ەسەپتە ءبارى ەسكەرىلەدى
وسى جولعى ەسەپ تە ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ جان-جاقتى ەسكەرىلەتىنىن انىق بايقاتتى. اۋدان اكىمى مارات تاسماعانبەتوۆ ءوزىنىڭ قورىتىندى ەسەبىن ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىنان باستاپ, الداعى مىندەتتەردى سارالاپ بەردى. اكىمدى ءجيى كورىپ جۇرسە دە, تاعى نە ايتار دەگەندەي, جينالعاندار ونىڭ ءار سوزىنە مۇقيات قۇلاق توستى.
ەڭ باستىسى, ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ اۋماقتىق باعدارلاماسى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە اكىمشىلىك قۇرامىنداعى 19 اۋىلدىق وكرۋگ پەن 68 اۋىلداعى الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭا نىساندارمەن تولىعىپ, ءسانى كىرىپ قالدى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋعا 3,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. العاشقى جىلدارى ءبىر تۇرعىنعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 3418 تەڭگە جۇمسالسا, بىلتىر 7218 تەڭگەنى قۇرادى. ءجۇيەلى اتقارىلعان مۇنداي شارالار ەلدى مەكەندەردە جۇمىس ىستەيتىن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك جاعىنان نىعايتىپ, جاس مامانداردى تۇراقتاندىرۋعا, تۇرمىس, كاسىبي, ءبىلىم دەڭگەيلەرىن كوتەرۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. زاڭدارمەن قاراستىرىلعان جاعدايلاردى جاساۋدىڭ ارقاسىندا ء/بىر جولعى جاردەماقى تولەۋ, تۇرعىن ءۇي الۋعا الەۋمەتتىك قولداۋ, نەسيەلىك جەڭىلدىكتەر, ت.ت./ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باستاماسىن قولداۋشىلار قاتارىنىڭ ارتا تۇسكەنى بايقالادى.
بۇرىندارى اۋداندا جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شەشىلمەيتىن ماسەلەدەي كورىنەتىن. «جول كارتاسى» اياسىندا جاستار پراكتيكاسى قولعا الىنعالى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ايتارلىقتاي قارجى جۇمسالدى. كوللەدج, كاسىبي ليتسەيدىڭ ءتۇلەكتەرى كاسىپورىنداردان تاجىريبەدەن ءوتىپ, تۇراقتى جۇمىستارعا ورنالاستى. ەڭبەكاقىنى ۋاقىتىلى تولەۋ جايى دا تۇراقتى شەشىمىن تاپتى. جالاقىمەن تولىق ەسەپ ايىرىسپاعان 12 مەكەمەگە ايىپپۇل سالىنىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
مۇندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىنا بايلانىستى ماسەلە ءالى شەشىلمەي كەلەدى. قانشا ايتىلسا دا, كوكشەتاۋلىق ەنەرگەتيكتەر تۇتىنۋ قۇنىن ارزانداتار ەمەس. ەسەپتى جيىنعا كەلگەندەر مال جايىلىمىن ۇيىمداستىرۋ, جەمدىك ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ, مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن نىعايتۋ, جول ساپاسىن ارتتىرۋ, سپورت جابدىقتارىن ساتىپ الۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. بىرقاتار وتىنىشتەر قولما-قول شەشىلدى.
كوشباسشى اۋدان احۋالى
تۇرعىندار الدىنداعى ەسەبىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا اياقتاعان اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى ا.تاستەمىروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اعزام احمەتجان ۇلى, ەسەپتى كەزدەسۋلەر قالاي ءوتتى؟
– اۋىل اكىمدەرىنىڭ – 24, اۋدان اكىمىنىڭ 13 ەسەپتى كەزدەسۋىنە تۇرعىنداردىڭ 44 پايىزى قاتىسىپ, 153-كە جۋىق پايدالى ۇسىنىس-وتىنىشتەر ايتىلدى. ولار نەگىزىنەن اۋىز سۋ, جول, ەلدى مەكەندەردى جارىقتاندىرۋ, ۇيالى تەلەفوندار ورناتۋ, الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى. جۇرتشىلىقتى مازالايتىن ساۋالدار ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرىلىپ, قاتاڭ باقىلاۋعا الىناتىن بولادى. ءسوز اراسىندا 2010 جىلى 217 ۇسىنىس ءتۇسىپ, ويداعىداي شەشىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, اۋدان ورتالىعى – تالشىق كەنتىندە اۆتوستانسا سالۋ اماناتى ورىندالدى. ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە 13 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. قورىتىندى ەسەپكە وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ قاتىسىپ, ءتورت اۋىلدىق اكىمگە كولىكتىڭ كىلتتەرىن تابىس ەتتى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ جۋىردا ۇلتتىق سپۋتنيكتىك ساندىق تەلەراديو تاراتىلىم جەلىسىن ىسكە قوسقانى ءمالىم. ەسەپتى جيىندا سەرىك سۇلتانعازى ۇلىنىڭ «ساندىق تەلەديدار – ءار ۇيگە» باستاماسى قولداۋ تاۋىپ, سپۋتنيكتىك بايلانىستىڭ العاشقى جيىنتىعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ۆالەنتينا سوكولوۆسكاياعا تارتۋ ەتىلدى.
– ءسىز باسقاراتىن اۋدان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا كوش باستاپ كەلەدى ەكەن. تابىس سىرىنا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ونىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق. جەتىستىككە جەتۋ جولدارىن ەسەپتى باياندامامدا ايتىپ بەردىم. بىلتىر جازدىڭ قۋاڭشىلىعىنا قاراماستان, 327 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىلگەن ءداندى داقىلداردىڭ تۇسىمدىلىگى 14 تسەنتنەردەن اينالدى. ديقاندارىمىز ەگىنشىلىك مادەنيەتىن, ەگىن سەبۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن جاقسى مەڭگەرگەن. كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ 60-70 پايىزى ءونىمدىلىگى وتە جوعارى ەگىس كەشەندەرىمەن اتقارىلادى. سوڭعى جىلدارى تۇقىمنىڭ ساپاسى دا ايتارلىقتاي جاقساردى. بىلتىر جالپى قۇنى 2,5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 3 ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا ىسكە استى. ولاردىڭ ءبارى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان.
جولداۋدا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. كەزدەسۋلەردە سويلەۋشىلەر وسى جاعىن باسا اتاپ كورسەتتى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى قولداۋ مەن رازىلىققا يە بولدى. ناقتىلى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر 1106 ادام جۇمىسقا تارتىلدى. «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسى اياسىندا 78 جاس مامان جۇمىسقا ورنالاستى. 120 ادام كاسىپتىك قايتا دايىندىقتان ءوتىپ, سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى يگەرىپ شىقتى.
– اۋىلدىقتار ءۇشىن قانداي ماسەلەلەر ءالى وتكىر سانالادى؟
– ەسەپتى كەزدەسۋلەردە ساپالى اۋىز سۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلەدى. بۇل – اۋىلدىقتار ءۇشىن ءالى دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اۋداندا ەگىنشىلىك جاقسى دامىپ كەلە جاتقانىمەن, كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە كەلىپ تىرەلەدى. بيىلدان باستاپ قوماقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, ءداۋىت, اقجارقىن اۋىلدارىندا مال بورداقىلاۋ جانە ءسۇت ءوندىرۋ كەشەندەرى, قاساپحانالار سالىنادى. كاسىپكەرلىك سالانىڭ قىزمەت كورسەتۋ اياسىن كەڭەيتۋ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوشەلەردى جوندەپ, كوگالداندىرۋ باعىتىندا دا قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇر.
ءومىر ەسقالي.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.