قۇنانباي قاجى مەشىتى

مۋزەي مارتەبەسىن الۋعا لايىق قۇنانباي قاجىنىڭ قارقارالىداعى كوك كۇمبەزدى كوركەم مەشىتى – ەلىمىزدەگى ەلەۋلى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى. بىرىنشىدەن, قازاق ءۇشىن ول ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ اسا باعالى جادىگەرى, ەكىنشىدەن, ءوڭىردىڭ كورىكتى جەرلەرىن كورۋگە كەلگەن قوناقتاردىڭ الدىمەن اتباسىن بۇرار قارا شاڭىراعى. ىشىنە ءبىر مەزگىلدە 300 ادام سىيىپ, ناماز وقيدى. مۇندا جىلىنا 150-گە جۋىق شەتەلدىك تۋريست باس سۇقسا, وڭىرلەردەن كەلگەن ساياحاتشىلاردىڭ سانى 1000-نان اسىپ جىعىلادى. ايتپاعىمىز, «ونى قازىر قالاي پايدالانىپ ءجۇرمىز؟» دەگەن ماسەلە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇنداي قاسيەتتى ورىندار كوپتەپ قالپىنا كەلتىرىلگەنىمەن, ولاردىڭ جۇيەلەنگەن تولىق كارتاسى ءالى قولىمىزدا جوق. ءبىزدىڭ قولىمىزعا مەشىتتىڭ سالىنۋ تاريحى تۋرالى مىناداي دەرەك تۇسكەن بولاتىن. «مەشىت قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە 1847 جىلى 22 قىركۇيەك كۇنى بىزدەر, تومەندە قول قويۋشىلار, ءمور باسۋشىلار, تاڭباسىن سالۋشىلار, 5 قىركۇيەكتە پريكازعا بەرگەن تىلەگىمىز بويىنشا قارقارالى سەلەنيەسىندە مەشىت سالىپ, وعان ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناپ بەرەمىز. وسى ىسكە قامقورشى رەتىندە, جو­عارى باسشىلار الدىندا, مەشىت سالۋ ءىسى تولىق شەشىلگەنشە يەلىك باسشىلىقتى قىرعىزدار اتىنان كەڭەسشى قارجاۋباي يتقارينگە جانە سارعىز دوعالوۆقا تاپسىرامىز. بۇلار پريكازدان قاتتالعان باۋلى كىتاپتاردى الىپ, ەرىكتى تۇردە حالىقتان تۇسكەن كىرىس قا­را­جاتتى جازىپ, ونى قاشان قۇرىلىس جۇمىسىنا تولىق رۇق­سات بەرىلگەنگە دەيىن وزدەرىندە ساقتاۋعا مىندەتتى. وسىلاردىڭ قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولادى. اقشانىڭ جوعالىپ كەتپەۋى, كىتاپشاعا كىرىستىڭ دۇرىس جازىلىپ وتىرۋى, قانداي دا بولسىن تارتىپسىزدىك بولماۋىنا وسىلار باقىلاۋ-باسشىلىق جاسايدى. قاشان جوعارى ۇلىقتاردىڭ تولىق رۇقساتى بولعانشا جاۋاپكەرشىلىكتى وسىلارعا جۇكتەيمىز. سەندىرۋ ءۇشىن وسى اكتىنى ۇسىنامىز» دەلىنگەن. «بولىس ۋپراۆيتەلدەر: نۇربيكە-شانشار بولىسى – تاتتىمبەت قازان­عاپوۆ, جالىقپاس بولىسى – سۇلتان جاڭگىر, التەكە-سارىم بولىسى – جانعۇتتى بوتانتاەۆ, كۇشىك-توبىقتى بولىسى – حورۋنجي قۇنانباي وسكەنباەۆ...» دەپ, تىزىمدە ۇزىن-ىرعاسى 16 بولىستىڭ قولى قامتىلادى. سونىمەن قاتار, ارحيۆتەگى ماع­لۇ­ماتتارعا سۇيەنسەك, مەشىت سالۋ ىسىندە قۇنانباي قاجىنىڭ باس­تى ءرول اتقارعانىن ايعاقتايتىن ناقتى قۇجات ساقتالعان. 1848 جىلى 29 ناۋرىزدا قارقارالىداعى گەنەرال-مايور ۆيشنەۆسكيدىڭ اتىنا رۇقسات قاعاز كەلىپ ءتۇ­سەدى. وندا: «ءسىزدىڭ مارتەبەلى اتى­­­ڭىزدان كەلىپ تۇسكەن 22 ناۋ­رىزداعى №227 تىلەگىڭىز بويىن­شا سونداعى, قارقارالىداعى سالى­ناتىن مەشىت قۇرىلىسىنا قارقارالىداعى روتانىڭ تومەنگى شەندەگى سولداتتارىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتەمىن. ولار سلۋجبادان قولدارى بوس ۋاقىتتا قۇرىلىس ىسىنە قاتىساتىن بولسىن. ولارعا كەلىسىم بويىنشا ەڭبەكاقىسى تولەنسىن. كورپۋستىڭ كومانديرى گەنەرال ينفانتەري» دەلىنگەن. وسىنداعى «تومەنگى شەندەگى سولداتتار قاتىستىرىلسىن», «نەگىزگى قىزمەتتەن قولدارى بوس ۋاقىتتا قۇرىلىس ىسىنە پايدالانىلسىن», «ولاردىڭ جۇمىستارىنا ءتيىستى ەڭبەكاقىلارى تولەنسىن» دەگەن جولدارداعى پاتشالىق رەسەيدىڭ وكتەم ءۇنى وڭمەنگە قادالعان وقتاي تۇيىلگەنمەن, تاعى ءبىر حاتىندا گەنەرال: «سۇلتان مايور تاۋكينگە جانە كۇشىك-توبىقتى بولىسى ۋپراۆيتەلى حورۋنجي وسكەنباەۆقا حابارلاڭدار – ءتو­مەنگى شەندەگى اسكەري ادامداردى مەشىت قۇرىلىسىنا پايدالانعاندا, ولاردى قانشا مولشەردەگى ەڭ­بەك­اقى بەرۋگە جالداپ الادى ەكەن؟ سول جونىندە كەلىسىم-اكت جاساپ, كوشىرمەسىن ماعان اكەلىپ تاپسىرىڭدار» دەپ ءوزىنىڭ جەر­گىلىكتى جەردىڭ شەشىمىنەن اسىپ كەتە المايتىندىعىن بىلدىرەدى. قارقارالى وكرۋگىنىڭ سول كەزدەگى اعا سۇلتانى قۇنانباي وسكەنباەۆ 1850 جىلعى 7 قاڭتاردا شەكارا باسشىسىنا مىناداي سيپاتتا حات جولدايدى: «بۇرىنعى اعا سۇلتان تاۋكيننىڭ جانە وسى وكرۋگتىڭ, بارشا قاۋىمنىڭ سۇراۋى بويىنشا كنياز پەتر دميتريەۆيچ قارقارالى سەلوسىندا اعاش مەشىت قۇرىلىسىن سالۋعا رۇقسات ەتۋگە مەيىرىم جاسا­عان ەدى. جوعارى مارتەبەلىنىڭ جانە ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا اعا سۇلتاندىق قىزمەت ماعان جۇكتەلىپ وتىر. سوندىقتان دا مە­شىت قۇرىلىسى مەنىڭ قىزمەتىمە بايلانىستى ەكەنىن تۇسىنەمىن. بۇنىڭ ءوزى ءدىن ىقپالىن نىعايتىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ, ناماز وقىپ, حالىقتىڭ ادامگەرشىلىك, يماندىلىق سەزىمىنە وزگەرىس جاساۋ ماقساتىن كوزدەيدى. سول سەبەپتەن, مەن بۇل ىستەن باس تارتىپ, ورىندامايمىن دەپ ايتا المايمىن. سەنىمدى تۇردە كىرىسىپ, مەشىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىسىن وتكەن جىلدارى قاۋىم بولىپ جيناعان قاراجات ەسەبىنەن جانە ءوزىمنىڭ مەنشىگىم ەسەبىنەن جۇرگىزەمىن». قۇنانباي قاجىنىڭ: «سونىمەن قوسا, مىنانداي پىكىرلەر ايتۋعا باتىلىم بارىپ وتىر: مەشىت قۇرى­لىسىن جۇرگىزۋگە رۇقسات ەتىلگەن جەر – وتە قولايسىز دەپ ەسەپتەيمىن. سەبە­بى, بىرىنشىدەن, بولىنگەن جەر قازىنالىق پراۆينت­تىق ماگازيندەرگە تىپتەن جاقىن. ەكىنشىدەن, قۇرىلىس جۇرگىزۋگە تار, مەشىت جانىنان قوسىمشا قىزمەتتەر ءۇشىن قۇرىلىس جۇرگىزۋگە كەلمەيدى. ونداي قوسىمشا قۇرىلىستار مە­شىتكە كەرەك. اتاپ ايتقاندا, يمان تۇراتىن ءۇي, بالالاردىڭ مەكتەبىن سالىپ, ساۋات اشۋ قۇرىلىسى جانە كوپتەگەن قازاقتار كەلەشەكتە مە­شىت جانىنان مەنشىكتى ءۇي سالىپ تۇرعىسى كەلەدى. ءار ءتۇرلى دارەجەدەگى مۇسىلمان دىنىندەگى قار­قارالىدا تۇراتىن ساۋدامەن شۇ­عىلدانۋعا پاسپورت العان تاتارلار, بۇحارلىقتار, تاشكەنتتىكتەر جانە باسقا دا شەتەلدىكتەر ماعان تىلەك ايتىپ سۇرانىپ, ءسىزدىڭ ۇلى مارتەبەڭىز الدىندا تالاپ-تىلەك ايتىپ, سىزدەرگە مەشىت جانىنان مەنشىكتى ءۇي سالۋعا رۇقسات اپەرىڭىز دەپ وتىر. بىراق ولاردى بۇل اراعا قونىستاندىرا قويۋعا بولماس, ساۋ­داگەرلەرگە بايلانىستى جاعداي وزگەرە قالعانداي بولسا, ولار ءۇي­لەرىن باسقالارعا ساتىپ كەتەر. مالمەن شۇعىلدانۋشىلارعا قار­قارالى ماڭىنداعى جەردەن جەر بەرۋ كەرەك بولار. ءۇي سالۋ­شىلارعا اعاش كەسىپ دايىن­داۋعا رۇقسات ەتىلسە... » دەۋى حال­قى­نىڭ بولاشاعىن ويلاعان بو­لىس­تىڭ ءسوزى ەدى. بۇعان دالەل – 1851 جىلى 26 اقپاندا كوپ ۇزاماي ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورى كەڭ­سەسى قارقارالىداعى مەشىت جانىنان يمام-مولداعا, وقۋ ورنى قۇرىلىسىنا, اعا سۇلتانعا, ساعىز دوعالوۆقا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە رۇقسات قاعاز بەرەدى. سول جىلى 31 ناۋرىزدا اعا سۇلتان قۇنانباي قاجىنىڭ كەڭەسشىسى دوبشينسكي شەكارا باستىعىنا مەشىت قۇرى­لىسى 1 مامىردا بىتەدى دەگەن راپورت جازىپ جىبەرەدى. 11 تامىزدا جولدانعان ەكىنشى راپورتىندا مەشىتتىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالىپ ءبىتتى دەلىنگەن. كۇتىمسىزدىكتەن قۇرىپ كەتۋگە شاق قالعان مەشىت 1991 جىلى قازاق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش­تەردى قورعاۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ كونسترۋكتورلىق جوبالاۋ ينستيتۋتى مەن كوركەم-سۋرەت عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ وندىرىستىك بىرلەس­تىگى ماماندارى قاتىسۋىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. ال, 2009 جىلى «جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەتتەن 32 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جوندەۋدەن وتكەن مەشىتتىڭ اسەم كۇمبەزى بۇگىندە قارقارالىنىڭ التىن ءتاجى سەكىلدى الىستان اي­شىقتالادى. تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىندا ەلىمىزدەگى مەشىتتەردىڭ سانى 2,5 مىڭعا جۋىقتادى دەپ جۇرەگىمىز جارىلا قۋاناتىنىمىز راس. بىراق ەندى ول مەشىتتەر مەن قۇ­نانباي قاجى مەشىتىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟ قۇنانبا­ي قاجى مەشىتىنىڭ ولاردان ايىر­ماشىلىعى – قازىرگى قالىبى تاريحي ورىنعا, مۋزەي رەتىندە قامقورلىققا الىنۋعا لايىقتى. سوندىقتان مۇنى كەلەشەكتە مۋزەي-مەشىتكە اينالدىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى-اۋ دەگەن ويعا بەرىلەسىز. مۇنى ايتىپ وتىر­عانداعى سەبەبىمىز, تاريحي ەسكەرتكىش «مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان» دەگەن ايرىقشا ءمار­تەبەسى بولا تۇرا مەشىتتىڭ باس يمامى ءامىرجان ءاشىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر حالىقتان جينالعان ءپىتىر, ساداقامەن, ت.س.س. ازدى-كوپتى قار­جىمەن كۇن كەشۋدە. بۇدان بولەك, وسى عيماراتقا 1849, 1853 جىلدارى قازاقتىڭ باس اقىنى ابايدىڭ تابانى تيگەن دەگەن دەرەكتىڭ ءوزى قادىر-قاسيەتىن بارىنشا اسقاقتاتا تۇسۋگە سەپ ەمەس پە؟ وركەنيەتتى ەل­دەردە تاريحي تۇلعا ءومىر سۇرگەن كەزەڭنەن تۇيمەدەي بەلگى تابىلسا, تاڭعاجايىپ وقي­عاعا بالانىپ, التىننان ارتىق كورىپ وتىرادى. ءتىپتى بەلگىلى ادامدار تۇتىنعان جاي زاتتىڭ وزىنە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتادى. ال ەندى ولار­دىڭ جانىندا مىناداي ءىرى ەسكەرتكىشتىڭ تىپتەن ەڭسەسى بيىك تۇراتىن رەتى بار-اۋ. جامىراپ ءجا­ميعاتتىڭ باس قوساتىن كيەلى ورنى – مەشىتتەردىڭ ارقالايتىن جۇگى مەن اتقاراتىن جۇمىسى جەڭىل ەمەس, ارينە, ال بىراق مۋزەي سيپاتىنداعى ساۋلەت قۇرىلىسىنىڭ تاربيەلىك ءمانى ودان دا ارتىق بولماق. ...مەشىتتىڭ باس يمامى مۇنداعى تاسبۇلاققا دەمالۋعا كەلگەن تۋريستەر قۇنانباي مەشىتىنە باس سۇقپاي كەتپەيدى دەيدى. ەندەشە, قاجى سالعىزعان مەشىت قازاق­قا قاستەرلى ورىن عانا ەمەس, ءوڭىر­دەگى ەتنوتۋريزمدى دامىتىپ, قازاق­ستاندى تانىتا بەرۋگە دە دايىن نىسان. سول سەبەپتى, بۇگىنگى كۇنى ارۋاقتارعا قۇران باعىشتالىپ, ناماز وقىلىپ, مۇسىلماندىق پارىزدار اتقارىلاتىن مەشىت ءۇيىنىڭ ەكىنشى ميسسياسىنا, ياعني تاريحي قۇندىلىعىنا كوڭىل بولىنسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. قابىرعاسىنا تاريحي ەسكەرتكىش دەپ تاڭبالانعانمەن, سولاي باعالانباۋى ونى ءوز دارە­جەسىندە ۇستاپ تۇرۋدى قيىنداتادى. ول ءۇشىن مەشىت ۇيىنە مۋزەي مارتەبەسى قاتار بەرىلسە دەيمىز. بۇل ەكى مىندەتتى ول ءمىنسىز اتقارا الار ەدى. الەمگە كوز تىكسەك, ءاۋ باستا ءدىني ماقساتتا بوي كوتەرگەن ءدىني ۇيلەردىڭ بۇگىندە كوبى مۋزەيلەرگە, تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە اينالىپ كەتكەنىن بىلەمىز. سونىڭ ءبىرى قايتالانباس ءىنجۋ-مارجان سانالاتىن پاريجدەگى نوتر-دام (قۇداي-انا سوبورى) عيماراتى. سول سياقتى تۇركىستانداعى قوجا اح­مەت ياسساۋي كەسەنەسى دە جالپى مۇسىلمان قاۋىمىنا ەرەكشە قادىرلى. قارقارالىداعى قۇنانباي مەشىتىن ولارمەن كولەمى جاعىنان سالىستىرا الماسپىز, الايدا, اباي ءۇشىن, وتكەن تاريح ءۇشىن ول بىزگە وتە قىمبات قازىنا بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. قارجى تاپشىلىعىنان قالت-قۇلت ەتكەن مەشىت ءۇيىنىڭ احۋا­لى جايىنداعى ءبىر عانا تۇيتكىل وسىنداي. ءبىزدىڭ­شە, ونى شەشەتىن جول تەك ءمار­تەبە­سىن وزگەرتۋدە عانا جاتىر. قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتە: قۇنانباي قاجى مەشىتى