سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى 1991 جىلى 29 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلدى. الەمدەگى ەڭ ءىرى ءتورتىنشى پوليگون بولىپ سانالاتىن سىناق الاڭىن جابۋ ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى سىرتقى ساياساتقا تىڭ قادام باستى.
ءوزىنىڭ تاريحي جارلىعىمەن ەلباسىمىز سوعىس قارۋىن تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە الەمدەگى كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل يدەياسى «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە حالىققا ناقتى جەتكىزىلگەن. ال ءبىز وسى تاقىرىپ اياسىندا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– 29 تامىز – قازاقستان تاريحىنداعى ايتۋلى كۇن. بۇل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى ەڭ العاش جۇمىسىن باستاعان كۇن جانە سوڭعى رەت جابىلعان كۇن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ەرلان عادىلەت ۇلى. – العاشقى يادرولىق سىناقتىڭ 1949 جىلعى 29 تامىزدا جاسالعانى بەلگىلى. 40 جىل ىشىندە 456 يادرولىق بومبا جارىلسا, ونىڭ 116-سى اشىق اۋەدە, 340-ى جەر استىندا جاسالدى. پوليگوندى جاپقاننان كەيىن قانشاما قاۋىپتى تەحنيكا قالدى. سوندىقتان 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى (ۇياو) قۇرىلدى. ۇياو ماماندارى بەيبىت اتومدى دامىتۋدى, ال يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ناسيحاتتاپ كەلەدى. 1993 جىل مەن 2013 جىل ارالىعىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىم-شارت اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. كەلىسىمشارت 1993 جىلى بەكىتىلگەن بولاتىن.
سوعان وراي جۇمىستار ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلدى: يادرولىق سىناقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويۋ, يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ جانە يادرولىق قاۋىپتى ايماقتاعى نىساندارعا رۇحساتسىز بارۋعا تىيىم سالۋ, بوگەت قويۋ. وسىناۋ قاربالاس ءارى قيىن جۇمىستار كەيىن كەلە ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. ءبۇگىندە ءبىز سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن كەڭەس وداعى اسكەري كەشەنىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنان تولىق تازارتتىق. ءتىپتى, 2000 جىلدىڭ ءوزىندە-اق, يادرولىق بومبالاردى جارۋعا ارنالعان ۇڭعىمالار مەن ساڭىلاۋلاردىڭ بارلىعى ەندى قايتىپ قولدانىسقا كەلمەيتىندەي ەتىپ بەكىتىلدى. تەك ءبىر عانا دەگەلەڭ اۋماعىندا, ءارتۇرلى ۋاقىتتاردا 209 رەت يادرولىق قارۋ سىنالىپتى. وسى تۇستا 181 ۇڭعىمانىڭ كوزى جويىلدى. ال بالاپان اۋماعىندا 128 رەت يادرولىق جارىلىس بولعان, وندا پايدالانىلماعان 13 ساڭىلاۋ مەن 12 جەراستى قۇرىلىمى جابىلدى.
مىنە, وسى شارۋالار اياقتالىسىمەن, ەندىگى جۇمىس يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ بولدى. يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن جويۋدا اقش, رەسەي, قازاقستان عالىمدارى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەدى. ولار پوليگوننىڭ ارنايى ءۇش سىناق الاڭىندا جەتى ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىردى. ناتيجەسىندە زارداپ شەككەن اۋماقتىڭ ءبىراز كولەمى تازارتىلدى جانە يادرولىق قارۋلاردىڭ قالدىقتارىنا كەز كەلگەن كەزدەيسوق ادامنىڭ قولى جەتپەيتىندەي بولىپ, شەكتەۋ قويىلدى.
2008 جىلدان 2012 جىلعا دەيىن يادرولىق قالدىقتاردىڭ 44 نىسانىنا, يادرولىق قارۋلاردىڭ قالدىقتارىنا تىيىم سالۋ رەتىندە ءۇش دەڭگەيلى قورعانىس جۇيەسىن ورناتتىق. بۇل – بەلگىلەردى الىستان قابىلداي الاتىن, ارنايى قورعانىس قابىلەتى بار تەحنولوگيا. قازىردە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جەرىن زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. 2013 جىلدان 2015 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا يادرولىق قالدىقتارمەن وتە قاتتى لاستانعان اۋداندار كەزدەستى. ماسەلەن, «وپىتنوە پولە» اۋماعىنىڭ 350 شارشى شاقىرىم جەرى تۇبەگەيلى زەرتتەلدى. بۇل – ەڭ ءىرى سىناقتار وتكەن اۋماق. ناقتى ايتقاندا, 30 جەرۇستى جانە 86 اۋەدەگى وتە كۇشتى يادرولىق بومبا جارىلىستارى جاسالعان. سوندىقتان وسى جەردە يادرولىق رادياتسيا قالدىقتارى شەكتەن تىس جوعارى ەكەندىگىن انىقتادىق. جەردى ەكولوگيالىق جاعىنان تازارتۋعا كۇش سالىندى. لاستانعان توپىراق بەتى تۇگەلدەي الىنىپ, ارنايى قويماعا ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا جىبەرىلدى.
– ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق شەتەلدىك عالىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىندىگىن بىلەمىز. وسىعان وراي, 25 جىل ءىشىندەگى قانداي جەتىستىكتەرىڭىزدى اتاپ ايتار ەدىڭىز؟
– اتاپ ايتارلىعى, بۇگىندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى بۇكىل الەمگە تانىمال. ورتالىق قۇرىلعاننان باستاپ, عىلىمي-تەحنيكالىق بازا ساقتالىپ قانا قويماي, اياسى دا كەڭەيدى. زاماناۋي ۇلگىدەگى زەرتحانا جابدىقتالدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنان شەتەلدىك ءارىپتەستەرىمىزدىڭ قاتارىندا جاپونيا, فرانتسيا, بەلگيامەن بىرگە, ۇياو-نىڭ تاجىريبە بازاسىندا يادرولىق رەاكتورلاردى زەرتتەۋدەمىز. بۇل رەاكتورلاردى جوندەۋ, جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى فۋكۋسيما وقيعاسىنان كەيىن ءتىپتى ماڭىزدى بولا ءتۇستى. بۇل جوبالار EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA, SAIGA جانە MYRRHA دەپ اتالادى.
ەڭ الدىمەن جۇمىس بارىسىندا جەڭىلسۋتەكتى جانە ۇشقىر ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلار سىناقتان وتكىزىلدى. بۇل دا بولسا, اۋىر اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. سونداي-اق, وسى 25 جىل ىشىندە قازاقستاندا اەس سالۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇزبەي جۇرگىزىلىپ وتىردى. كەشەندى قۇرىلىمدارى بار, رەاكتوردان تىس ۇدەرىستەردى قارايتىن LAVA جانە EAGLE جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. بۇل ارقىلى اۋىر اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. جانە قاجەتتى جىلۋ بولەتىن ەنەرگيالىق كۇش-قۋاتقا يە جاڭا زاماناۋي رەاكتورلاردى دا جاساۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. «بايكال-1» كەشەنىندە يوندى ساۋلەلەنگەن قالدىقتاردى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن ساقتايتىن رەسپۋبليكاداعى بىردەن-ءبىر قويما جاسالدى. وسىنىڭ ءبارى دە بەيبىت اتومدى ناسيحاتتاۋ, حالقىمىزدى قاۋىپتى رادياتسيالىق قالدىقتاردىڭ زاردابىن تارتتىرماي, امان ساقتاۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار لەگى بولىپ تابىلادى.
– ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ەكسپو-2017 كورمەسىنە تىڭ دايىندىق جاساپ جاتقانىن بىلەمىز, ەڭ باستى ەكسپوناتتى سىزدەر اپارعالى وتىر ەكەنسىزدەر, «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» جوباسىنا قانداي ۇلەس قوسپاقسىزدار؟
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي, يادرولىق جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا مەن ونەركاسىبىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدامىز. قازاقستاندىق توكاماك 2010 جىلى العاش رەت تاجىريبەدەن ناقتى وتكىزىلدى. توكاماك – جوعارى تەمپەراتۋرالى پلازمانى جاساۋعا جانە ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان تۋرا قالپىنداعى تۇيىق ماگنيتتى قارماۋىش. پلازمانى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ماگنيت ءورىسىن قولداناتىن باسقا قوندىرعىلارعا قاراعاندا, ەلەكتر توعىن قولدانۋ توكاماكتىڭ باستى ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا وسى توكاماكتى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە وراي ىسكە قوسامىز. ياعني, ول ەكسپو-2017 كورمەسىندەگى ەڭ باستى ەكسپونات بولادى.
راديوەكولوگيا سالاسىنداعى تىڭ جاڭالىقتارىمىز بۇل عانا ەمەس, ماسەلەن, وسى باعىتتا بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا رادياتسيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق شارالار قولعا الىنعان. بۇگىندە پوليگون اسكەري قاۋىپتى ايماقتان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى. پوليگون جەرىنىڭ 50 پايىزدان استام اۋماعى زەرتتەلدى, اتاپ ايتقاندا, سولتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس, باتىس جانە ءوڭتۇستىك اۋماقتارىندا 2 ملن.-نان استام دالاداعى ولشەۋ, ءتىركەۋ جۇمىستارى جانە وسىنىڭ ءناتيجەسىندە 100 مىڭنان استام زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر وتكىزىلدى.
– سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىن جان-جاقتى اتاپ وتۋگە ۇياو قانداي تىڭ ۇلەس قوسپاق؟
– 29 تامىز كۇنى ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ ءبىرىن جاپتى. بۇل, ارينە, ەڭ الدىمەن قازاقستان حالقى مەن ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى ءارى ەرلىگى. وسى كۇن – ەڭ العاش رەت بەيبىت اتومدى دامىتۋعا نەگىز سالىنعان كۇن. 2015 جىلدىڭ 31 تامىزىنان 2016 جىلدىڭ 2 ساۋىرىنە دەيىن ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە وراي كورمە ۇيىمداستىردىق. 2016 جىلدىڭ 18 مامىرىندا بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى تۇراقتى وكىلدىگىندە وتكەن «يادرولىق قاۋىپسىزدىك: اقش, رەسەي جانە قازاقستان اراسىنداعى ءۇش جاقتى ىشكى بايلانىس» تاقىرىبىنداعى فورۋمعا قاتىستىق. ءۇش تومدىق كىتاپ شىعاردىق. ول «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن قاۋىپسىز ايماق دەڭگەيىنە لايىقتاۋعا وراي عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك تۇرعىدا كەشەندى اتقارىلعان جۇمىستار» دەپ اتالادى. كىتاپقا بۇل كۇندەرى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, ەندى تيراجىن دا سۇرانىسقا وراي ۇلعايتپاقپىز.
مىنە, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋ شاراسىنا وراي جاساعان ۇلكەن ءبىر شارۋامىز وسى. استاناداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, وعان كورمە ۇسىنامىز. شەتەلدىك دەلەگاتسيانى كۋرچاتوۆتا قارسى الىپ, سوڭىندا «سەمەي سىناق پوليگونى. رادياتسيالىق مۇرالار جانە دامۋ باعىتى» تاقىرىبىندا VII حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزبەكپىز. وعان الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن عالىمدار قاتىسادى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – جەر شارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاساپ وتىرعان ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى. وعان قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندەگى بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى ماقسات ەتكەن بارلىق مەملەكەتتەر, مەملەكەت باسشىلارى قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. مانيفەست بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكى نەگىزگى قۇرىلىمى – باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل شەشىمدى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قابىلدادى.
قازاقستاندىق قۇجاتقا ۇيىم شتاب-پاتەرىنىڭ حاتشىلىعىنداعى جۇيەسىندە ارنايى تىركەۋ ءنومىرى بەرىلدى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بۇل قۇجاتقا باسا نازار اۋدارۋىنا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى جاھاندىق قوزعالىستىڭ جەتەكشىسىنە اينالۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولىپ وتىر. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا الەمدى يادرولىق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاۋ ەڭ باستى ماسەلەگە اينالعان. مەن عالىم رەتىندە اتوم سوعىس قارۋىنا اينالماۋى كەرەك, ءبىز حالىق يگىلىگى ءۇشىن بەيبىت اتومدى دامىتۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ءبارىمىز دە الەمدە تەك بەيبىتشىلىك بولعانىن قالايمىز. ال ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ۇرانى: «ۇلتتىق قاسىرەتتەن – ۇلتتىق ماقتانىشقا دەيىن» دەپ اتالادى, سوندىقتان دا وسىعان ساي جۇمىس ىستەۋدى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور