بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە «نۇرلى جول», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» سىندى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا كوپتەگەن ءىرى جوبالار قولعا الىنىپ, قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. يندۋستريالىق ايماقتار قۇرىلىپ, يگى ىستەر باستاۋ الدى. ەلباسى بۇل باستامالاردىڭ جەمىستى جۇزەگە اسۋىن جانە ءبولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋدى «نۇر وتان» پارتياسىنا تاپسىرعانى بەلگىلى.
كەشە وسى ماقساتتا پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الماتى وبلىسىنا باردى. ساپار اياسىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆپەن بىرگە بىرقاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردى ارالادى. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى فەرمەرلەرمەن كەزدەسىپ, الداعى ەگىن وراعى ماۋسىمىنا دايىندىقتى پىسىقتادى. ودان بولەك, پارتيانىڭ وبلىستاعى اكتيۆىنىڭ قاتىسۋىمەن جيىن وتكىزدى.
م.قۇل-مۇحاممەد ءوز ساپارىن جەتىسۋ وڭىرىندەگى جەتەكشى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءبىرى – «حيلنيچەنكو ي ك» كوممانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ەگىس القابىن ارالاۋدان باستادى.
شارۋاشىلىق باسشىسى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ۆيكتور حيلنيچەنكونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سەرىكتەستىك – 567 شارۋاشىلىقتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان ءىرى قوجالىق. يەلىگىندەگى 39 مىڭ گا جەردىڭ 37 مىڭىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالاناتىن شارۋاشىلىقتا بۇگىندە 123 بىرلىك تەحنيكا بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى نەمىس تەحنيكاسى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە ەرەكشە دەن قويعان شارۋاشىلىق بيىل 333 گا جەرگە اتالعان كوكونىس ءتۇرىن ەككەن.
بۇل جونىندە ۆ.حيلنيچەنكو: «جەتىسۋ – ەلىمىزدەگى قانت قىزىلشاسىمەن اتى شىققان وڭىرلەردىڭ بىرەگەيى. بۇل شارۋاشىلىقپەن ءبىزدىڭ اتالارىمىز اينالىسقان. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋ ۇدەرىسى كەزىندە اتالعان سالانىڭ دامۋى كەنجەلەپ قالعانى بارشامىزعا ءمالىم. ەلباسى وسى ماسەلەگە دەر كەزىندە كوڭىل ءبولىپ, ءتيىستى شارا قولداندى. سونىڭ ارقاسىندا قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ ءىسى قايتا جاندانا باستادى. بىلتىر ءبىز 180 گا جەرگە قىزىلشا ەكسەك, بيىل ول كورسەتكىشتى ەكى ەسەگە جۋىق ارتتىردىق. وسى رەتتە وبلىس تاراپىنان دا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ناقتى ايتقاندا, وبلىستىق بيۋدجەتتەن تەحنيكا ساتىپ الۋ ءۇشىن 1 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, جۇمىستىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ ءونىمى جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. ەگەر وسى جولدان جاڭىلماساق, الداعى ۋاقىتتا الماتى وبلىسى قانت قىزىلشاسىمەن-اق ءبىراز بيىكتى باعىندىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», – دەدى.
بۇگىندە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان «حيلنيچەنكو ي ك» قوجالىعى نەمىس كومباينىنىڭ ءۇشىنشى بۋىنىمەن جابدىقتالعان ەكەن. ءناتيجەسىندە جۇمىستىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعى ارتقان. مۇنداي كومباينداردىڭ باستى ارتىقشىلىعى, «كاماز» جۇك كولىگىن تىركەمەسىمەن بىرگە 4-اق مينۋتتا تولتىرادى. قىزىلشانى جيناپ قانا قويماي, ونى اۆتوماتتى تۇردە تازالاپ, سۇرىپتايتىن نەمىس كومباينى 300 ادامنىڭ نەمەسە 9 تەحنيكا بىرلىگىنىڭ جۇمىسىن ءبىر ءوزى اتقارادى ەكەن. وبلىس باسشىسى ا.باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى وسىنداي 24 زاماناۋي تەحنيكا ساتىپ الىنعان. سونداي-اق, ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسى دە جۇيەلى شەشىمىن تاۋىپ, شارۋالاردىڭ تابىس كوزى ايتارلىقتاي تۇراقتانعان.
سونىمەن قاتار, كاسىپكەر ۆ.حيلنيچەنكو بۇگىندە ەلىمىزدە شارۋالارعا ءوز كاسىبىن ءدوڭگەلەتىپ اكەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىنا توقتالدى. «بەرىلەتىن ءارتۇرلى سۋبسيديالار, تەحنيكالاردى ليزينگكە الۋ, ارزانداتىلعان جانارماي جانە تاعى باسقا دا جەڭىلدىكتەر ءبىز سياقتى ديقانداردىڭ ىنتا-جىگەرىن وياتادى. وسىنىڭ ءبارىن مۇمكىندىگىنشە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن ادامنىڭ جۇمىسى دا جۇرەدى, تابىسى دا مول بولادى. ال جەردى الىپ قويىپ, ونى قۇر ۇستاپ وتىرۋ, كەرىسىنشە, قۇردىمعا اپارادى. بۇرىن مىڭداعان گەكتار جەرى بار ادام باي بولىپ سانالاتىن. ال بۇگىندە قانشا جەرىڭ بولسا دا ونى ءتيىمدى پايدالاڭباساڭ, بايمىن دەپ ايتا المايسىڭ. سوندىقتان ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ كەرەك», – دەدى سەرىكتەستىك باسشىسى.
ءوز كەزەگىندە مۇحتار ابرار ۇلى دا الماتى وبلىسى بۇرىننان قانت قىزىلشاسى, جۇگەرى, سويا سياقتى ونىمدەردى ءوندىرۋ ءجونىنەن رەسپۋبليكادا كوش باسىندا بولعانىن ايتىپ: «كەڭەس زامانىندا بۇل وڭىردە قانت قىزىلشاسىن وندەيتىن بەس ۇلكەن زاۋىت بولدى. اتاپ ايتقاندا, كوكسۋ, اقسۋ, بورالداي, قارابۇلاق جانە الاكولدەگى زاۋىتتار. كەيىن بۇل سالا ايتارلىقتاي تۇرالاپ قالدى. سوندىقتان ەلباسىمىز الماتى وبلىسىنا كەلگەن ءار ساپارىندا وسى وڭىردە قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جونىندە ءبىرنەشە رەت تاپسىرما بەردى. ءناتيجەسىندە جەتىسۋ جەرىندەگى 6 اۋداندا قانت قىزىلشاسى وسىرىلە باستادى. وتكەن جىلى 120 مىڭ توننا قىزىلشا وڭدەلىپ, ودان 10 مىڭ توننادان استام تازا قانت الىنعان. ال بيىلدىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايىپ, 240 مىڭ تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. قانتقا دەگەن سۇرانىستىڭ قانداي ەكەنىن, جىل وتكەن سايىن ونىڭ باعاسىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل كاسىپتىڭ كەلەشەگى زور دەۋگە تولىق نەگىز بار. سوندىقتان الماتى وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ, ونى وڭدەۋ وڭىرگە دە پايدالى, ونىمەن اينالىساتىن فەرمەرلەرگە دە ءتيىمدى. سونداي-اق, وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا دا وتە كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى. ودان بولەك, بۇل وڭىردە جۇگەرى, سويا ءوندىرىسى دە تۇراقتى دامىپ كەلەدى. الماتى اپورتىنىڭ دا بولاشاعى جارقىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى جاي ورىندالىپ قانا قويماي, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن ءوڭىردىڭ دامۋىنا ءوز پايداسىن تيگىزۋدە», – دەدى.
سونىمەن قاتار, پارتيا ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەلباسىنا قانت قىزىلشاسى جات ەمەس ەكەنىنە دە نازار اۋدارىپ: «پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل سالاعا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى رەتىندە ءوزىنىڭ دە وسى ىسپەن شۇعىلدانعانىن ايتۋعا بولادى. ياعني, مەملەكەت باسشىسى بالا كۇنىندە قانت قىزىلشاسىن جيناپ, اتا-اناسىنا كومەكتەسكەن. بۇل تۋرالى «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» اتتى فيلمدە كورسەتىلەدى», – دەدى.
وڭىردەگى قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ ءىسىنىڭ قانشالىقتى العا جىلجىعانىن مىنا كورسەتكىشتەردەن دە انىق اڭعارۋعا بولادى. ءماسەلەن, 2014 جىلى وبلىستا 30 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى جينالعان. وتكەن جىلى ءونىم كولەمى 120 مىڭ تونناعا جەتسە, بيىل 240 مىڭ توننا بولماق. قازىرگىدەي ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە 4-5 پايىزدىق ءوسىمنىڭ ءوزى جوعارى كورسەتكىش بولىپ سانالاتىنىن ەسكەرسەك, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بىرنەشە ەسە ارتىق ءونىم الۋ – عاجاپ جەتىستىك ەكەنى ءسوزسىز.
«حيلنيچەنكو ي ك» قوجالىعى ەگىنشىلىكپەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن دا قاتار دامىتىپ وتىرعانىن ايتا كەتەيىك. سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور رومانەنكونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا شارۋاشىلىقتا 2300 ءىرى قارا مال, 500 جىلقى جانە 10 مىڭ قوي-ەشكى بار.
جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى الماتى وبلىسى ءۇشىن نەگىزگى تابىس كوزى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. سوعان وراي قازىرگى تاڭدا ءوڭىردە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. ونىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە 80 جىلدان استام تاريحى بار «كوكسۋ قانت زاۋىتىن» ايتۋعا بولادى. بۇگىندە اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كاسىپورىنعا م.قۇل-مۇحاممەد ارنايى باردى. زاۋىت باسشىسى التىنبەك اباتوۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا زاۋىت جالپى قۇنى 420 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن قوندىرعىلارمەن جابدىقتالماق. سوعان وراي ءونىم كولەمىن دە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
كاسىپورىن ەلەكتر تسەحىنىڭ باسشىسى ايمۇحانبەت سىدىقوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بىلتىر مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن كومەكتىڭ جانە ينۆەستور تارتۋدىڭ ارقاسىندا زاۋىت كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ءبىرىنشى ءونىمىن بەرگەن. بۇگىندە 420 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ءوندىرىس ورنى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار, وڭىردە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل باعدارلاما اياسىندا بيىل جەتىسۋ جەرىنە 36 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنگەن. قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى كولىك ءدالىزىن قالىپتاستىرۋعا جۇمسالماق. قازىردىڭ وزىندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا «الماتى – ءوسكەمەن» باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان جولدىڭ 141 شاقىرىمى وبلىس اۋماعىنان وتەدى. الايدا, نىساننىڭ قۇرىلىسى اۋا رايىنا بايلانىستى جۇمىس كەستەسىنەن بىرنەشە ايعا قالىپ كەلە جاتىر.
وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعان م.قۇل-مۇحاممەد بۇل ىسكە جاۋاپتى «قازاۆتوجول» اكتسيونەرلىك قوعامى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى باتىر دادامۇرزاەۆقا ەسكەرتۋ جاسادى. «ەلباسىنىڭ بارلىق باستاماسى پارتيانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولادى. سوندىقتان بۇل نىسان دا ءبىزدىڭ قاداعالاۋىمىزدا. ەگەر جۇمىس وسىلاي جالعاساتىن بولسا, ياعني جول بەلگىلەنگەن مەرزىمدە پايدالانۋعا بەرىلمەسە, ءتيىستى ورىندارعا حابارلاناتىنىن ەسكەرتەمىن», – دەگەن مۇحتار ابرار ۇلى پارتيانىڭ الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى عالياسقار سارىباەۆقا مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
بۇدان باسقا پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ الەم بويىنشا بالاماسى جوق ەكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ: «جاھاندىق داعدارىس جاعدايىندا وسىنشالىق قوماقتى قارجى ءبولۋ – ەل كولەمىندە وتە اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا مۋلتيپليكاتيۆتىك ناتيجە بەرەدى. وسى شاعىن عانا قاشىقتىقتاعى جولدى جوندەۋدىڭ وزىندە 2100 ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ەندى ۇزىندىعى مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان «الماتى – ءوسكەمەن» باعىتىنداعى كۇرە جولدى سالۋعا قانشا ەڭبەك كۇشى تارتىلاتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىزدەر. ال مۇنداي جول سالۋ جۇمىستارى قازاقستان بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. بۇل جەردە مەن قاشىقتىعى 2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن باتىس قىتاي – باتىس قازاقستان ترانسۇلتتىق اۆتوماگيسترالىن ەسەپكە الىپ وتىرعان جوقپىن. بۇكىل ورتالىق ازياداعى ءىرى جوبا بولىپ سانالاتىن بۇل قۇرىلىس بيىل اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا. مەملەكەت وسىنداي اۋقىمدى ىستەرگە قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىرعاندا باقىلاۋ مىندەتتى تۇردە بولۋى قاجەت», – دەدى.
پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالدىقورعان يندۋستريالىق ايماعىنا دا اتباسىن تىرەپ, ونداعى جۇمىس بارىسىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتتى. اۋماعى 590 گەكتاردان اساتىن ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىنا قازىردىڭ وزىندە 4 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان. سونداي-اق, 11 كاسىپورىن ءوز جۇمىسىن باستاعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. جۋىردا قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان تاعى 6 ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلماق.
قالانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرگەن ايماقتىڭ جۇمىسى جونىندە م.قۇل-مۇحاممەد: «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا 2015 جىلى 700 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 770 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال كەلەر جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە قور ساقتالىپ وتىر. بولىنگەن قارجىنىڭ ءبىراز بولىگى الماتى وبلىسى اۋماعىندا يگەرىلۋدە. سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى رەتىندە قىتايمەن شەكارالاس ايماقتا سالىنىپ جاتقان ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ءارى بىرەگەي «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» قۇرعاق پورتىن ايتۋعا بولادى. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ قۇرىلىس جۇمىسىنا 70 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان. پورت اۆتوكولىك جانە تەمىرجولدار ارقىلى ەلىمىزدى ءۇش مۇحيتپەن بايلانىستىرادى. پارسى شىعاناعى ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا, باتىس قىتاي –باتىس ەۋروپا حالىقارالىق كۇرە جولى ارقىلى – اتلانت مۇحيتىنا جانە گۋانچجوۋ ارقىلى تىنىق مۇحيتىنا شىعامىز. مۇنىڭ ءبارى – وڭىرلەردە يندۋستريالىق ايماقتاردى قۇرۋدىڭ ناتيجەسى. ءبىز كەلىپ تۇرعان تالدىقورعان ايماعى سونىڭ ءبىر جەمىسى. بۇل جەردە سالىنىپ جاتقان زاۋىتتار نەمىس تەحنولوگياسى بويىنشا مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋمەن اينالىسادى. ۋاقىت وتە كەلە ءوندىرىس سانى 70-كە جۋىقتايدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دەگەنىمىز وسى. ال «نۇر وتان» پارتياسى ەلباسى تاپسىرعان وسىناۋ ءمىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستايدى», – دەدى.
بۇدان باسقا قاراتال وزەنىنىڭ جاعالاۋى, «جاستار» ساياباعى سىندى شاھاردىڭ حالىق كوپ جينالاتىن قوعامدىق ورىندارىن ارالاعان پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قالاداعى وڭ وزگەرىستەرگە جوعارى باعا بەردى.
ساپار سوڭىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جەرگىلىكتى پارتيا اكتيۆىمەن كەزدەستى. وندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى جانە «قازاقستان-2021. بىرلىك. تۇراقتىلىق. جاسامپازدىق» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى باسىم باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. سونىمەن قاتار, پارتيالىق جوبالار, پارتيالىق كادرلىق رەزەرۆ, قوعامدىق قابىلداۋ جانە قوعامدىق-ساياسي احۋالعا تۇراقتى مونيتورينگ جاساۋ تەتىكتەرى دە نازاردان تىس قالمادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا ناقتى مىسالدار كەلتىرىلىپ, پارتيانىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ جۇمىسى باعالاندى.
ءسوز سوڭىندا وڭىردەگى يگى ءىستەردىڭ قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزگەن م.قۇل-مۇحاممەد حالقىمىز ءۇشىن ورنى بولەك جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى. سونداي-اق, قاشان دا ەلدىڭ دامۋىندا ولشەۋسىز ۇلەستەرى بار تالدىقورعاندىقتاردى وسى باعىتتان تايماي, ەلباسىنىڭ يگى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا «ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس» شىعارىپ ارەكەت ەتۋگە شاقىردى.
ەلامان قوڭىر,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى