ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 28 قاڭتارىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى حالىققا ءداستۇرلى جولداۋى ەلدى تاعى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. تاريح ساحناسىندا جەكە قازاقستان دەگەن اتپەن مەملەكەت اتانعانىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جولدانعان بۇل جولداۋ ەلىمىزدىڭ 20 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىن باعامداپ, باعدارلاي وتىرىپ, بيىلعى ستراتەگيالىق ماقساتىمىزدى ايقىنداپ بەردى.
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى ىشىندە الەم ساياساتكەرلەرى “قازاقستان جولى” دەپ باعالاعان وزىندىك دامۋ مودەلىن تاڭداپ, ەكونوميكاسى ءوسىپ-وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى بەرىك ورنىقتىرعان, بۇكىل الەم مويىنداعان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ كەرۋەن كوشىن العاشقى كۇننەن ءتۇزۋ جولعا سالعان ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى, سارابدال ساياساتى ەلدىك تۇعىرىمىزدى شايقاماي, پالە-جالاعا ۇشىراتپاي وركەندەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى نەگىزىندە بۇگىنگى جەمىستى كۇندەرگە جەتكىزدى. تاريح ءۇشىن كوزدى اشىپ-جۇمعانداي عانا قىسقا مەرزىمدە الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى قازاقستاندى مىقتى مەملەكەت رەتىندە مويىندادى. ءدۇنيە ءجۇزى قازاقتى تانىدى. وتكەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتكەن ەلىمىزدىڭ جىل سوڭىندا استانا ءسامميتىن وتكىزۋى قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە ءتۇستى. ال بيىل قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ اراسىن جالعايتىن بولادى.
ەلباسى وسى جيىرما جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامىعاندىعىن ايتا وتىرىپ, الەمدى القىمداعان داعدارىستىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن اينالىپ وتكەندىگىن بايانداپ, 1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 700 دوللاردان ءسال عانا اسقان بولسا, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىندا بۇل كورسەتكىش 12 ەسەگە دەيىن ارتىپ, 9 مىڭ دوللارعا جەتكەنىن, بۇل دەڭگەيگە 2015 جىلى جەتۋ جوسپارلانعاندىعىن ايتىپ كورسەتتى. ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىندە الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان وتكەن جىلى 26 ساتىعا كوتەرىلىپ, 50-ءشى ورىندى يەلەندى. ورتاشا ايلىق جالاقى بەس جارىم ەسەگە, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى ءتورت ەسەگە كوبەيدى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ماڭىز بەردى. ول ءۇش باسىمدىق باعىتىندا ءوربيتىن بولدى. ءبىرىنشىسى – ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, ەكىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاقسارتۋ, ءۇشىنشىسى – تىلدەردى دامىتۋ. بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇلعايتىلىپ, تىلدەردى دامىتۋدىڭ تەتىكتەرى ايقىندالاتىن بولادى. 2020 جىلى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپ, قازاقستان حالقىنىڭ 95 پايىزى قازاق تىلىندە, 20 پايىزى اعىلشىن تىلىندە سويلەۋى ەسكەرىلگەن. ەلباسىنىڭ ءار جىلعى جولداۋلارى مەن سۇحباتتارىندا «قازاق پەن قازاق قازاقشا سويلەسسىن», «15 جىلدا ءتىلدى ايۋ دا ۇيرەنەدى», «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە», دەپ قاداپ ايتقان سوزدەرى ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قولداۋشىسى دا, قامقورشىسى دا ەكەنىن كورسەتەدى.
ەلباسىنىڭ ءتىل تۋرالى نىقتاپ ايتقان تاپسىرمالارى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان تولىق ىسكە اسىرىلماي وتىرعانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الداعى كەزدە, ەلباسى بەكىتكەن مەملەكەتتىك ءتىل باعدارلاماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى ەكەندىگىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. وسى جەردە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ايتاتىن ۇسىنىس بار. ول ورىس تىلىندە مەكتەپ ءبىتىرۋشى وقۋشىلاردىڭ قازاق تىلىنەن تاپسىرعان تەست سىناعى بىرىڭعاي تەست قورىتىندىسىندا ەسەپكە الىناتىن بولسا, قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك تۋىنداپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقۋشىلار تەرەڭدەتىپ وقىپ, تەز ءبىلىپ شىعار ەدى. بۇل – مينيسترلىك قۇزىرىندا شەشىلەتىن ماسەلە.
بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ءتيىستى قارجىلار بولىنۋدە, 12 جىلدىق وقىتۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالىپ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم قايتادان قالپىنا كەلتىرىلۋدە. باكالاۆر-ماگيستر – Ph.D دوكتورى ءۇش دەڭگەيلى مامانداردى دايارلاۋ ەنگىزىلۋدە. ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلۋدا. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن جانە تاربيەمەن قامتىلعان بالالاردىڭ ۇلەسى 2005 جىلى 74 پايىز, ال 2020 جىلى 100 پايىز قۇرايتىن بولادى.
2020 جىلعا قاراي ەلىمىز وقىتۋدىڭ 12 جىلدىق مودەلىنە كوشەتىن بولادى. ول ءۇشىن 2015 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 مەكتەپ سالىنسا, وسىنشا مەكتەپ جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىنادى. ءسويتىپ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرىلۋىنىڭ جانە يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ نەگىزىنە اينالۋ تاپسىرماسى قويىلىپ وتىر.
ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا كەشەندى باعدارلامالار ءارى قاراي جۇزەگە اسىرىلادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدى: ءىجو-دەن بولىنەتىن قارجىنى 2002 جىلى 1,9%-دان 2010 جىلى 3,2%-عا دەيىن ۇلعايتۋعا ءبىرشاما ىقپال ەتتى. تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى 4 ەسە, ال 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 20%-عا ۇلعايدى. سالاعا سالىنعان اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار سوڭعى جىلدارى ماڭىزدى تەحنيكالىق جاڭعىرتۋ, مەديتسينا مەكەمەلەرىن سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باستاپقى بۋىنىن نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. مىسالى, مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىنە 500-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىسى سالىندى, 4000-نان استام مەديتسينا ۇيىمدارىنا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزىلدى, 75 ملرد. تەڭگەدەن استام سوماعا مەديتسينالىق جابدىقتار ساتىپ الىندى. قابىلدانعان شارالار حالىققا مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن جاقسارۋىنا ءسوزسىز ىقپالىن تيگىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ دەموگرافيالىق جانە دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ كورسەتكىشتەرىندە كورىنىس تاپتى. بالا تۋ 25 پايىزعا كوبەيدى, ادام ءولىمى 11 پايىزعا تومەندەپ, حالقىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمى 1,7 ەسەگە ارتتى.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا جۇمىسسىزدارعا تولەنەتىن جاردەماقى ونىڭ ماماندىق الۋىنا جۇمسالۋى قاجەتتىگىنە ەرەكشە ءمان بەردى. باستى ماسەلە – جاتىپىشەرلىك پەن ماسىلدىقتان ارىلتۋ. سوندىقتان دا حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىلىپ وتىر. سونداي جوبالاردىڭ ءبىرى – ەكى جىل بويى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «جول كارتاسى» باعدارلاماسى. داعدارىس كەزىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدا جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تەجەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعان بۇل باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا 2009 جىلى 191,5 ميلليارد تەڭگە جانە 2010 جىلى 150,6 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. ەكى جىلدا بارلىعى 9 مىڭعا جۋىق جوبا, ونىڭ ىشىندە 2009 جىلى – 5300, 2010 جىلى – 3600 جوبا ىسكە اسىرىلدى. بۇل جوبالار بويىنشا 391,5 مىڭ جۇمىس ورنى, ونىڭ ىشىندە 2009 جىلى – 258,6 مىڭ, ال 2010 جىلى 132,0 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇرگىزۋ ارقىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى مەن ينفراقۇرىلىمداعى پروبلەمالار بىرتىندەپ شەشىلە باستادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, 2016 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 000 تونناعا كوتەرۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل مىندەتتى ويداعىداي ورىنداۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى مال ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 40-45 پايىزىن قۇرايتىن مال ازىعىنىڭ بەرىك جەم-ءشوپ قورىن جاساقتاۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن جەمدىك استىق داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جەمدىك استىق قورىن جاساقتاپ, مال ازىعىنىڭ ساپاسى مەن قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇراماجەم ءوندىرىسىن دامىتۋ كەرەك. قۇراماجەم ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن قۇرامىندا جوعارى ساپالى بەلوك, امين قىشقىلدارى بار, سۋارمالى جەرلەردە وسەتىن (جوڭىشقا, جۇگەرى, سويا, راپس, ت.ب.) داقىلداردىڭ دا كولەمىن كوبەيتۋ كەرەك.
الايدا, رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى سۋارمالى جەرلەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا ازايعان. 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعىپ قالعان. ال, پايدالانىلىپ جاتقان سۋارمالى جەرلەردىڭ سۋ جانە كارىزدىك جۇيەلەرى ۋاقتىلى تازالانباي ۇيىق باسىپ, جەردىڭ سورلانۋىنا, تۇزدانۋىنا جانە ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋدە.
اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىندە جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمى عىلىمي نەگىزدەلگەن 32%-دىڭ ورنىنا 11,8% عانا قۇرايدى. سوندىقتان, سۋارمالى جەرلەردە ەگىلەتىن جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن 2-2,5 ەسەگە كوتەرىپ, 200 مىڭ گەكتاردان 500 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك. بۇل تەك پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. ول ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ءتيىستى كولەمدە سۋبسيديالار مەن نەسيەلەر بەرىلۋى كەرەك. جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, ونىڭ كولەمىن 2-3 ەسەگە كوبەيتۋدى كەرەك ەتەدى.
مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار مەن فەرمەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى ەگىستىك جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جەر رەسۋرستارى اگەنتتىگى مەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەگىستىك جەرلەردىڭ ماقساتتى جانە ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋمەن شۇعىلدانۋى كەرەك. سوندىقتان, ەلىمىزدە مال ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن جاساپ, ەتتى ەكسپورتتاۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلەسى ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن:
بىرىنشىدەن, جەمدىك استىق داقىلدارىن وندىرۋگە باسىمدىق بەرىپ, ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ. مەملەكەتتىك جەمدىك استىق قورىن جاساقتاۋ. ەكىنشىدەن, جوعارى بەلوكتى, قاجەتتى امين قىشقىلدارى بار ساپالى جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى سۋبسيديا بەرۋ. ءۇشىنشىدەن, پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەندىرىپ, جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنە جەڭىلدەتىلگەن, ۇزاق مەرزىمدى نەسيە بەرۋ. تورتىنشىدەن, مال ازىعىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن قۇراماجەم ءوندىرىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرۋ. بەسىنشىدەن, ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ, مال باسىن جانە ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مال جايىلىمدارىن سۋلاندىرۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما جاساپ, ۇڭعىمالار مەن قۇدىق, تاعى باسقا سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن قولعا الۋ. التىنشىدان, جەر رەسۋرستارى اگەنتتىگى مەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار پايدالانباي جاتقان جانە قۇنارلىلىعى تومەندەگەن جەرلەردى قايتارىپ الۋ تەتىگىن جەتىلدىرىپ, ەت شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەردى جەم-ءشوپ داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن ەگىستىك جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا 2011 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن تابىستارمەن قارسى الۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلعانىن, جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتىپ, ينۆەستورلار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتاردىڭ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرە وتىرىپ, وسى شارالاردى ءوز دارەجەسىندە جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى. ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە ونىڭ حالقىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىندا, قول جەتكىزگەن تولايىم تابىستارىنىڭ باسىندا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ تۇرعانى بارىمىزگە ايان. وسى تاريحي قىسقا مەرزىمدە تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن ءسۇرىنبەي ءوتىپ, تولاعاي تابىستارعا جەتتى, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. ەل دە, زامان دا, قوعام دا جاڭاردى. ن.نازارباەۆ قازاق ەلىن, قازاق حالقىن, تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتتى.
سوندىقتان دا, قازاقستان حالقى بيىلعى جولداۋدا العا قويىلعان اسقارالى مىندەتتەردى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. ءبىز ارقاشان ەلباسىمەن بىرگەمىز. ەلباسى ايتقانداي, «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز».
قۋانىش ايتاحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى.