قويان جىلىنىڭ «تارتۋ-تارالعىسى» الەۋمەتتىك ءمانى زور ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنان باستالعانى بەلگىلى. ەلدەگى «قازاگروماركەتينگ» اق جۇرگىزگەن مونيتورينگ ازىق-ءتۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا جامبىل وبلىسىنىڭ ەڭ قىمبات وڭىرگە اينالىپ شىعا كەلگەنىن كورسەتىپتى. بۇل دەرەك پەن دايەك تارازدى ەلدەگى «ەڭ ارزان قالا» دەپ, تىلدەرى تاڭدايىنا جۇقپايتىن اكىمدەردىڭ وزدەرىن ويلاندىرىپ تاستاعان. بازارلارعا بارىپ, سۋپەردۇكەندەرگە كىرىپ, باعانىڭ بىلتىرعىسى مەن بيىلعىسىن سالىستىرىپ بايقاعاندار دا ىشەگىن تارتا تاڭعالۋدا.
بازارعا بارعام, دەيدى ءبىر تارازدىق تۇتىنۋشى, جىلقى, سيىر, قوي ەتتەرىنىڭ 1 كيلوسى بىلتىر 750-850 تەڭگە بولسا, بيىل 1100-1200 تەڭگەگە شارىقتاعان. قازى – 1500-گە «سەكىرگەن». كارتوپ ۇساق-ۇلكەنىنە قاراي 70-80 تەڭگەدەن 110-120 تەڭگەگە وسكەن. پياز 70-80 تەڭگەدەن 110-120 تەڭگەگە جەتكەن...
بايقاعاندارىڭىزداي, تارازداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسى ەلىمىزدىڭ استانا, الماتى سياقتى قالالارىنداعى بازار باعالارىمەن ەمىن-ەركىن تايتالاسىپ تۇر. ال وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ايلىق جالاقىسى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن كوتەرىلمەگەن. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا ورتاشا ايلىقتىڭ كولەمى 52, 1 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇل ەلىمىزدەگى ورتاشا جالاقى دەڭگەيىنەن 32,7 پايىز تومەن دەگەن ءسوز. سوندىقتان «تاراز بازارلارى مەن ءدۇكەندەرىندەگى باعاعا بايلانىستى اۋاجايىلۋشىلىقتى كىم رەتتەيدى؟ زەينەتكەرلەر مەن كوپ بالالى وتباسىلار, بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى قىمباتشىلىققا بايلانىستى ابىرجىپ جاتقاندا تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ب. ورىنبەكوۆ نەگە جايباراقات وتىر؟ الەۋمەتتىك ءمانى زور ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تىم كوتەرىپ جىبەرگەن الىپساتارلار مەن ساۋدا دۇكەندەرى باسشىلارىن تارتىپكە شاقىراتىن مەكەمەلەر نەگە قاۋقارسىز؟» دەگەن ساۋالدار دا كوبەيە تۇسكەن.
قالتاسى جۇقا حالىقتىڭ وسى تاقىلەتتەس ساۋالدارى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, وبلىس ورتالىعىنداعى «دوستىق» الاڭىندا اقپانداتىپ اۋىلشارۋاشىلىق ءجارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇرىن كۇزگى جيىن-تەرىن ايلارىندا عانا وتەتىن جارمەڭكەنىڭ اقپان ايىندا ەسكە ءتۇسۋىنىڭ باستى ماقساتى – قالا تۇرعىندارىنا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ارزان باعاعا ۇسىنۋ ارقىلى قىمباتشىلىق «قۇقايىنا» قارسى تۇرۋ.
شىنىندا, جارمەڭكەدە ءسۇت, قايماق, قۇرت, ىرىمشىك, كارتوپ, ءسابىز, پياز بازارعا قاراعاندا ەداۋىر ارزان ساتىلىپتى. بىراق اقپان ايىنداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ جۇعىمدىسى ەت ونىمدەرى ەمەس پە؟!. ال جۇرت ماقتاعان جارمەڭكەدەن ارزان ەتتى بايقاي المادىق. ويتكەنى جىلقى ەتىنىڭ 1 كيلوسىن بازار ساۋداگەرى 1100-1200 تەڭگەگە ساتسا, جارمەڭكەدەگى باعا دا سول توڭىرەكتەن ءتۇسپەدى. بۇل ءۇشىن, ارينە, الىستان ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلگەن تاۋار وندىرۋشىلەردى كىنالاي المايسىڭ. سالىق, جەم-ءشوپ, جول شىعىنىن جابا وتىرىپ, ولار دا ماڭداي تەرىنىڭ وتەۋىن كورۋى كەرەك ەمەس پە. «ارتىنىپ-تارتىنىپ» دەمەكشى, جارمەڭكەدە ەت ساتىپ تۇرعان كوگەنكوزدەردىڭ ءبارىن «الىستان كەلدى» دەۋ دە ءوتىرىك, ويتكەنى اۋليەاتا بازارىنداعى ەت ساتۋمەن تۇراقتى اينالىساتىن «تانىس تا بەيتانىس» ساۋداگەرلەردى جارمەڭكەدەن جىعا تانىعان تۇتىنۋشىلار دا بار.
جارمەڭكە ساۋداسىن العاشقىلار قاتارىندا مەركى, ت.رىسقۇلوۆ, بايزاق, جۋالى جانە جامبىل اۋداندارىنىڭ اگروونەركاسىپشىلەرى قىزدىردى. دەلدالسىز جەتكىزىلگەن ازىق-ت ۇلىك باعاسى بازارداعى الىپساتارلاردىڭ باعاسىنان 15-20%-كە تومەن بولعاندىقتان, جارمەڭكە جاساعان «ارزانشىلىق» قالالىقتارعا كادىمگىدەي قولايلى بولدى دەيدى تۇرعىندار. بىراق مۇنداي جارمەڭكە كۇندە وتپەگەن سوڭ اپتاسىنا ءبىر رەت بولاتىن الدانىش كىمنىڭ قالتاسىنا قامساۋ بولماق؟ ال بازار, سۋپەردۇكەندەردىڭ ەسىگى كۇندە اشىق. باعاسى دا سول قىمبات قالپى...
تىلشىلەر قوسىنىنا مىنانداي توسىنداۋ اقپارات تا كەلىپ ءتۇستى. «وبلىس ورتالىعىنداعى جارمەڭكەگە ازىق-ت ۇلىك اپارىپ ۇسىناسىڭدار» دەگەن جوعارعى جاقتىڭ تاپسىرماسى كەلىپ تۇسكەن بەتتە كەيبىر اۋدان اكىمدەرى ءوز كەزەگىندە اۋىل اكىمدەرىنە تاپسىرما بەرەدى. ال اۋىل اكىمدەرى بولسا قىزمەتكەرلەرىن اۋىل تۇرعىندارىنان ازىق-ت ۇلىك جيناۋعا جۇمسايدى. ول ازىق-ت ۇلىك اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىندا بار ءونىم بولسا جاقسى عوي, كەيبىر اۋدان اكىمدەرى «اسسورتيمەنت» ءۇشىن شارۋالاردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن ونىمدەردى جيناۋدى تاپسىرادى. ۋشىقپاي تۇرعاندا بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە.
جارمەڭكەنىڭ «دوستىق» الاڭىندا وتۋىنە دە سىن كوزبەن قاراۋشىلار بار. ويتكەنى, الاڭ تاراز قالاسىنىڭ تۋرا ورتاسىندا, ياعني توعىز جولدىڭ تورابىنا ورنالاسقاندىقتان, ازىق-ت ۇلىك ۇسىنۋشىلار مەن ونى تۇتىنۋشىلاردىڭ اۆتكولىكپەن كەلىپ, كەتۋى كوپتەگەن قيىندىق تۋعىزۋدا. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەلەرىنە بايلانىستى (30 تامىز, 25 قازان, 16 جەلتوقسان, 1 مامىر, 22 ناۋرىز, 9 مامىر, ت. ب.) سالتاناتتى شەرۋلەر مەن جيىندار, ماراپاتتار مەن قۇتتىقتاۋلار, ءتۇرلى كونتسەرتتەر مەن ءمادەني ءىس-شارالار وتەتىن قاسيەتتى الاڭدى «ساۋدا نۇكتەسىنە» اينالدىرۋ اسقان تاپقىرلىققا جاتپايتىن سياقتى. ودان كەيىن جەكسەنبى, سەنبىگە وراي الىس-جاقىننان قىدىرىپ كەلگەن قوناقتار مەن تۋريستەر تاماشالاپ كورگىسى كەلگەن الاڭنىڭ جارمەڭكە ايعاي-شۋىنا «بولەنىپ» تۇرۋى ىڭعايسىز-اق. شىنىندا ازىق-ت ۇلىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءۇي جانۋارلارىنا ارنالعان جەم-شوپكە دەيىن ساتىلىپ جاتقان جەردەن وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ اۋىلى الىس قوناتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ال الاڭ تورىندەگى ءساۋلەتتى عيماراتتار مەن بايدىبەك بابانى قامتىپ سۋرەتكە تۇسكىسى كەلەتىن قوناقتارعا «كەشىرىڭىزدەر, بۇگىن بىزدە جارمەڭكە ءوتىپ جاتىر ەدى» دەپ قاي اكىم قالاي اقتالادى؟ تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ب.ورىنبەكوۆكە ساتۋشىعا دا, تۇتىنۋشىعا دا قولايلى ءجارمەڭكە وتكىزەتىن ورىن تابۋ قيىن با الدە؟
سونىمەن, 6 اقپاندا وتكەن ءجارمەڭكەدە تارازدىقتار وزدەرىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىككە 20 ملن.-نان استام تەڭگە جاراتىپتى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
جامبىل وبلىسى.