تولەمدىك قاتىناستاردى جاڭاشا رەتتەۋ
شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى, ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – تولەم نارىعى ءۇشىن جاڭا قۇقىقتىق ايا قالىپتاستىرۋ, تولەم قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارى سالاسىنداعى بانك پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ.
قۇجات كاسىبي قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزدىڭ تولەم سالاسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىندەگى جۇيەلى جۇمىسىن قورىتىندىلايدى. ونىڭ بىرەگەيلىگى – زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە تولەم نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ پراكتيكاسى تالدانىپ, پىكىرلەرىنىڭ ەسكەرىلۋىندە. جاڭا زاڭ قانداي ماڭىزدى وزگەرىستەردى كوزدەيدى, تۇتىنۋشىلارعا نە بەرەدى جانە تۇتاستاي العاندا ەلىمىزدىڭ تولەم جۇيەسى قالاي دامۋدا؟ بۇل سۇراقتاردى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان پىرماتوۆقا قويساق.
– عالىمجان ولجا ۇلى, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە كوپتەگەن پىكىرلەر, ۇسىنىستار بولدى. ءناتيجەسىندە قانداي ماڭىزدى ۇسىنىستار قۇجاتقا ەندى, كۇندەلىكتى پراكتيكاعا ونىڭ اسەرى قانداي جانە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, نارىق پەن حالىقتىڭ كۇتۋلەرى اقتالدى ما؟
– راسىندا دا قۇجات تولەم قاتىناستارىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى – بانكتەردىڭ, باسقا دا ماڭىزدى قاتىسۋشىلاردىڭ, ساراپشىلاردىڭ دا, رەتتەۋشىنىڭ دە جان-جاقتى سارالاۋدان وتكەن پىكىرلەرى, ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسىنىستارى ەسكەرىلە وتىرىپ, پىسىقتالدى. زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە باسقا ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسى جانە قازاقستاننىڭ تولەم جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا جاساعان باعالاۋ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ ۇسىنىمدارى زەردەلەندى. ايتا كەتەرى, بۇل ماسەلە تەك ءبىزدى عانا تولعاندىرمايدى: وسى سالاداعى ارنايى زاڭنامالىق اكتىلەر ەو ەلدەرىندە, سينگاپۋردا, انگليادا جانە رف-دا قابىلدانعان.
زاڭ تولەم جۇيەلەرى مەن وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىن رەگلامەنتتەۋ; تولەم نارىعىن كەشەندى رەتتەۋ; بانك پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ; تولەم نارىعىنىڭ اشىقتىعىن جانە تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ سياقتى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ول, ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن جەكە بانكتىك ەمەس تولەم ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ارقاسىندا تولەم قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
بۇل رەتتە بۇرىنعى «اقشا تولەمى مەن اۋدارىمى تۋرالى» 1998 جىلى قابىلدانعان زاڭ تولەم قاتىناستارىن دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن اتاپ وتەمىن.
ول تمد-داعى الدىڭعى قاتارلى زاڭداردىڭ ءبىرى بولدى. بىراق ول نەگىزىنەن بانك پەن كليەنت اراسىنداعى قاتىناستاردى عانا قامتىپ, تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارىن جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن ايقىندادى. تولەم جۇيەلەرىن قۇرۋ مەن ونىڭ جۇمىسىنىڭ, سونداي-اق تولەم نارىعىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى رەگلامەنتتەلمەدى.
بۇگىنگى كۇنى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار بەلسەندى دامىپ, كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنۋدە, ءتيىستى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەتىن يننوۆاتسيالىق بيزنەس-شەشىمدەر, جاڭا تولەم قۇرالدارى, ويىنشىلار مەن جۇيەلەر پايدا بولۋدا, وسى سالاعا تيەسىلى حالىقارالىق ستاندارتتار جەتىلدىرىلۋدە. وسىنىڭ بارلىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ تولەم قىزمەتتەرى مەن جۇيەلەرى نارىعىندا ناقتى قۇقىقتىق ايانى قۇرۋ ءۇشىن جاڭا زاڭ ازىرلەنگەن بولاتىن.
تولەم جۇيەلەرى سالاسىنداعى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – قۇجات حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, تولەم جۇيەلەرىن جۇيەلىك ماڭىزى بار, ماڭىزدى, وزگە جۇيەلەر دەپ جىكتەۋدى ەنگىزەدى. بۇل تولەم جۇيەلەرىنە ۇلتتىق بانكتىڭ ءتيىمدى قاداعالاۋدى جۇرگىزۋى ءۇشىن قاجەت. تۇتاستاي العاندا, رەتتەۋشىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ناقتىلانعانىن اتاپ وتۋگە بولادى.
الەمدىك پراكتيكادا جۇيەلىك ماڭىزى بار تولەم جۇيەلەرىنە جۇمىسىنداعى ىركىلىستەرى ەلدىڭ قارجىلىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن جۇيەلەردى جاتقىزادى. بىزدە مۇنداي جۇيەگە بانكارالىق اقشا اۋدارۋ جۇيەسىن جاتقىزۋعا بولادى. جۇيەلىك ماڭىزى بار تولەم جۇيەسى جۇمىسىنىڭ قارجى نارىعى ءۇشىن ماڭىزىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, رەتتەۋشى ونىڭ جۇمىسىنا تۇراقتى مونيتورينگتى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس.
ماڭىزدى تولەم جۇيەسى قاتارىنا, مىسال رەتىندە, بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى تولەمدەرىنىڭ ايتارلىقتاي كولەمىنە قىزمەت كورسەتەتىن بانكارالىق كليرينگ جۇيەسىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل تولەم جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىندە قاندايدا ءبىر ىركىلىس بولعان جاعدايدا بۇل تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارلارعا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان جۇيەلىك ماڭىزى بار جانە ماڭىزدى تولەم جۇيەلەرىنىڭ ۇزدىكسىز جانە ءتيىمدى جۇمىس رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ وپەراتورلارىنا جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتار ايقىندالادى.
وزگە تولەم جۇيەلەرى ۇلتتىق بانككە ەسەپتىلىك بەرەدى جانە ولارعا قاتىستى «قاتاڭ» باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلمەيدى.
تاعى ءبىر جاڭالىق رەتىندە تولەم جۇيەلەرى جۇمىسىنىڭ حابارلاما رەجىمىن ەنگىزۋدى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ەل اۋماعىندا وتاندىق جۇيەنى قۇرعان كەزدە نەمەسە جاڭا شەتەلدىك تولەم جۇيەسى جۇمىس جاساۋعا شەشىم قابىلداعاندا ونىڭ وپەراتورى بۇل جايىندا ۇلتتىق بانكتى حاباردار ەتۋى ءتيىس. بارلىق تولەم جۇيەلەرى تىزىلىمگە ەنگىزىلەدى جانە رەتتەۋشىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانادى. ۇلتتىق بانك تولەم جۇيەلەرى وپەراتورلارىنىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاۋىن باعالاۋدى جانە قاداعالاۋدى جۇرگىزەتىن بولادى.
– زاڭدا «تولەم قىزمەتتەرىن بەرۋشى» تەرمينى پايدا بولدى. تولەم قىزمەتتەرىن بەرۋشى مارتەبەسىن كىم الادى, ول تىركەۋدەن ءوتۋى ءتيىس پە؟
– تولەم قىزمەتىن بەرۋشى – جالپى الىنعان ۇعىم. وعان تولەم نارىعىنىڭ تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارى بويىنشا قىزمەت كورسەتەتىن بارلىق سۋبەكتىلەرى جاتقىزىلعان. رەتتەۋ ماقساتىندا زاڭنىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى تولەم قىزمەتتەرىن بەرۋشىلەردىڭ مىناداي ساناتتارىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى: بانكتەر; بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار; پوشتالىق اقشا اۋدارىمدارىن جۇزەگە اسىراتىن پوشتا وپەراتورلارى; تولەم ۇيىمدارى; تولەم اگەنتتەرى مەن قوسالقى اگەنتتەرى جانە ولار كورسەتەتىن تولەم قىزمەتتەرىنىڭ تۇرلەرى.
بۇل جاعدايدا تولەم ۇيىمى, بانكتىڭ تولەم اگەنتتەرى مەن قوسالقى اگەنتتەرى نارىقتىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى. تولەم ۇيىمدارىنا, مىسالى, ەلەكتروندىق اقشا جۇيەلەرىنىڭ نەمەسە مەزەتتىك اقى تولەۋ جۇيەلەرىنىڭ وپەراتورلارى, پروتسەسسينگتىك كومپانيالار, ءموبيلدى جانە باسقا دا ەلەكتروندىق تولەمدەردى وڭدەۋ جونىندەگى وپەراتورلار جاتاتىن بولادى.
ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتە ەسەپتىك تىركەۋ ءراسىمى كوزدەلەدى. ەگەر زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن ۇلتتىق بانكتە وسىنداي كومپانيالاردىڭ سانى, كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ تۇرلەرى, حالىقتىڭ شاعىمى تۋرالى رەسمي اقپارات بولماسا, ەندى زاڭ رەتتەۋشىگە وسى اتالعان ۇيىمداردان ءتيىستى ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىك جيناقتاۋعا وكىلەتتىك بەرەدى. ۇلتتىق بانك, سونداي-اق, حالىققا تولەم قىزمەتتەرىن كورسەتۋگە قۇقىلى تولەم ۇيىمدارىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزەتىن بولادى, ول ءتىزىلىم رەتتەۋشىنىڭ رەسمي سايتىندا ورنالاستىرىلادى.
بانكپەن اگەنتتىك شارت جاساسقان كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا تولەم اگەنتى بولا الادى. قوسالقى اگەنت – بۇل ولار تولەم اگەنتىمەن شارت جاساسقان زاڭدى تۇلعا, جەكە كاسىپكەر. وسى ساناتتاردىڭ ەنگىزىلۋى بانكتەرگە وزدەرىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ جەلىلەرىن كەڭەيتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى, بۇل حالىققا, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە تولەم قىزمەتتەرىن نەعۇرلىم قولجەتىمدى ەتەدى. بانك ءوز اگەنتتەرىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزەدى جانە كليەنتتەرىنىڭ الدىندا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى.
تولەم قىزمەتتەرىن بەرۋشىلەردىڭ ءار ساناتى ءۇشىن رۇقسات ەتىلگەن تولەم قىزمەتتەرىنىڭ تۇرلەرى ايقىندالىپ وتىر. بانكتەر تولەم قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن كورسەتە الادى. بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار («قازپوچتا» اق-تان باسقا) بانك شوتتارىن اشۋدى جانە جۇرگىزۋدى, سونداي-اق تولەم كارتوچكالارى مەن ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋدى قوسپاعاندا, بارلىق تولەم قىزمەتتەرىن كورسەتە الادى.
قر ۇب ەسەپتىك تىركەۋدەن وتكەن تولەم ۇيىمدارى حالىقتان تولەمدەر ءۇشىن بانك شوتىن پايدالانۋسىز قولما-قول اقشانى قابىلداۋ بويىنشا, سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشانى جانە تولەم كارتوچكالارىن تاراتۋ بويىنشا, كليەنتتەر ەلەكتروندىق نىساندا باستاما جاساعان جانە ەلەكتروندىق اقشا قولدانا وتىرىپ جاساعان تولەمدەردى وڭدەۋ بويىنشا قىزمەتتى ۇسىنا الادى.
تولەم اگەنتتەرى مەن قوسالقى اگەنتتەر قولما-قول اقشانى بانك شوتىنا ەسەپكە الۋ ءۇشىن نەمەسە بانك شوتىن پايدالانۋسىز جاسالاتىن تولەمدەردى قابىلداي الادى, سونداي-اق ەدب مەن قازپوچتا شىعارعان ەلەكتروندىق اقشا مەن تولەم كارتوچكالارىن تاراتۋ بويىنشا قىزمەتتى ۇسىنا الادى.
زاڭدى قولدانىسقا ەنگىزگەننەن كەيىن اتالعان ساناتتارعا جاتاتىن تولەم قىزمەتتەرىن بەرۋشىلەرگە ءوز قىزمەتتەرىن زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن 6 اي بەرىلەدى. ولاردىڭ ەسەپتىك تىركەۋدەن ءوتۋى نەمەسە ەدب-مەن نەمەسە تولەم ۇيىمدارىمەن ءتيىستى شارتتاردى جاساسۋى قاجەت بولادى. وسىلايشا, تولەم نارىعىندا تولەم قىزمەتتەرىن كورسەتۋ بويىنشا قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن بانكتىك ەمەس سۋبەكتىلەرگە قاتىستى مەملەكەتتىك رەتتەۋ رەجىمى ەنگىزىلەدى.
– زاڭ, نەگىزگى رەتتەۋ ەرەجەلەرىمەن قوسا الەۋمەتتىك باعىتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. بۇل جەردە قانداي جاڭالىقتار بار؟
– حالىق ءۇشىن ماڭىزدى بولاتىن نەگىزگى جاقسى جاقتارىن اتاپ وتەيىن. بىرىنشىدەن, تولەم جۇيەسىندەگى ۇردىستەردى جەدەلدەتۋ جونىندە ايتۋعا بولادى. زاڭنامالىق تۇرعىدان بانكتەردىڭ تولەمدەردى جۇرگىزۋ مەرزىمى ەڭ كوپ 4 كۇننەن 2 كۇنگە دەيىن, ال 2017 جىلدىڭ ورتاسىندا تولەمدەردى ورىنداۋ كۇنبە-كۇن قىسقارتىلادى.
ەكىنشىدەن, بانك قىزمەتتەرىنىڭ اشىقتىعى ارتادى. ەندى بانكتەر مەن تولەم قىزمەتتەرىن باسقا دا بەرۋشىلەر شارتتىڭ تالاپتارىن جانە ەل ىشىندەگى تولەمدەر بويىنشا ءوز تاريفتەرىن ۇلعايتۋ جاعىنا قاراي بىرجاقتى تارتىپتە وزگەرتە المايدى. ولار تولەم وپەراتسياسى جاسالعانعا دەيىن كليەنتتى كوميسسيا مولشەرىمەن تانىستىرۋعا دا مىندەتتەنەدى. ءبىز بۇدان بۇرىن دا اتاپ كەتكەنىمىزدەي, حالىق تولەم وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بانك اگەنتتەرىنىڭ قىزمەتتەرىن پايدالانا الاتىن بولادى جانە دە ول ءوز كەزەگىندە تولەم قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. زاڭنىڭ قابىلدانۋىنىڭ ارقاسىندا ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى ارتادى: جاردەماقىلار, الەۋمەتتىك, تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ ءوندىرىپ الۋىنان قورعالادى. ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ دەپوزيتىندەگى اقشادان, سونداي-اق نوتاريۋس دەپوزيتىنىڭ تالاپتارىمەن ەنگىزىلگەن اقشادان ءوندىرىپ الۋعا جول بەرىلمەيدى. بۇل شوتتارعا ينكاسسالىق وكىم جانە تولەم تاپسىرمالارى قويىلمايتىن بولادى.
ازاماتتار بانكتىك ەمەس تولەم ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن پايدالانعان كەزدە دە ولاردىڭ قۇقىقتارى قورعالادى. ولاردىڭ قىزمەتى رەتتەلمەك (قر ۇب ەسەپتىك تىركەلۋ) جانە ولار تۋرالى اقپارات قولجەتىمدى بولماق. وسىلايشا, حالىققا تولەم ۇيىمدارىنىڭ ءتىزىمى تۋرالى حابارلانادى جانە ادامدار تەكسەرىلگەن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن پايدالانا الادى, بۇل ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ارتتىرادى.
– زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بانكتەردىڭ كۇندەلىكتى پراكتيكاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولادى؟
– كليەنتتەرمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىسقا جانە تولەمدەردى وڭدەۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا قاتىستى نورمالارمەن قوسا, پراكتيكانى جاقسارتاتىن مىناداي جايتتار كوزدەلۋدە:
زاڭدا «ەلەكتروندىق تولەم قۇرالى» ۇعىمى ەنگىزىلەدى. اڭگىمە اقپاراتتى ساقتايتىن جانە تولەم جاساعان كەزدە يەسىن سايكەستەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كەز كەلگەن ەلەكتروندىق تاسىمالداعىش جايىندا بولىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن تولەم كارتوچكاسى تولەم اقپاراتىنىڭ جالعىز تاسىمالداعىشى بولدى. ال قازىرگى كەزدە چيپ, SIM-كارتا, كومپيۋتەر, پلانشەت, سمارتفون, ساعات جانە وزگە دە ەلەكتروندىق قۇرىلعىلار تولەمدى باستاما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال رەتىندە قولدانىلا الۋدا.
الۋشىنىڭ پايداسىنا جۇيەلى تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن جاڭا قۇرال – تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن تاپسىرما ەنگىزىلەدى. مىسالى, ساقتاندىرۋ كومپانياسىنا اۆتوماتتى تۇردە جۇيەلى تولەمدەر جۇرگىزۋ, ءموبيلدى تەلەفوننىڭ شوتىن تولىقتىرۋ, اي سايىن دەپوزيتتەر بويىنشا سىياقىنى اۋدارۋدى رەتتەۋگە بولادى جانە ت.س.س.
حالىقارالىق تاجىريبەنى باعدارعا الا وتىرىپ تىكەلەي ەسەپتەن شىعارۋدى (دەبەتتى) قولدانۋ ءتارتىبى تۇرلەندىرىلدى, سونداي-اق بانك شوتىنىڭ تىكەلەي دەبەتى ۇعىمى قايتا قاراستىرىلدى. تىكەلەي دەبەت ءوزىنىڭ جاڭا نۇسقاسىندا تولەم تاپسىرماسىن ەمەس, اقشا الۋشىنىڭ اقشا جونەلتۋشىنىڭ شوتىنا ۇسىناتىن تالاپتارىن قولدانۋدى كوزدەيدى. اقشا جونەلتۋشىنىڭ ءوز بانكىنە اقشا الۋشىنىڭ تولەم تاپسىرماسىن ورىنداۋعا الدىن الا بەرگەن كەلىسىمى ونى قولدانۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. بانك كليەنتتەن مەرزىمى وتكەن بەرەشەگىن ءوندىرىپ الۋى ءۇشىن دە تىكەلەي دەبەتتى قولدانۋعا جول بەرىلەدى. بۇل ءۇشىن بانكتىك قارىز شارتىندا كليەنتتىڭ ءتيىستى كەلىسىمى بولۋعا ءتيىس. وسىلايشا, تىكەلەي دەبەتتەۋ قۇرالى ارقىلى, مىسالى كرەديتتى, كوممۋنالدىق جانە باسقا اي سايىنعى قىزمەتتەر ءۇشىن اقىنى تولەم مەرزىمىن وتكىزىپ الماي تولەۋدى ءتيىمدى رەتتەۋگە بولادى.
– قازاقستاندا تولەم سالاسى بۇگىن قالاي دامۋدا؟
– ەلدىڭ تولەم نارىعى تۇراقتى دامۋىمەن, باسەكەلەستىكپەن جانە حالىق پەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر ءۇشىن جاڭا قىزمەتتەردىڭ وسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ساندىق تەحنولوگيالارمەن قاتار دامىپ كەلە جاتىر جانە ونى بىرقاتار سەگمەنتتەر كورسەتىپ وتىر. ولاردىڭ بىرەۋى – قارجى سەكتورىنىڭ, اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وپەراتسيالارى ءۇشىن قاجەتتى ءىرى جانە شۇعىل جاسالاتىن تولەمدەر جۇيەسى. كەلەسى ءبىر سەگمەنت – حالىققا ارنالعان بولشەك تولەمدەر جۇيەلەرى, ول كارتوچكالىق, اقشا اۋدارىمدارى, ەلەكتروندىق اقشا, ءموبيلدى تولەمدەر, مەزەتتىك اقى تولەۋ تەرمينالدارى جانە تاعى دا باسقا تولەم مەحانيزمدەرىن قامتيتىن قىزمەت تۇرلەرى. ءاربىر سەگمەنتتىڭ ءوز نىسانالى اۋديتورياسى جانە فۋنكتسيونالدى ماقساتى بار.
قازاقستاندا ءىرى تولەمدەردىڭ ۇلتتىق جۇيەسى بانكارالىق اقشا اۋدارۋ جۇيەسى دەپ اتالادى, ول قارجى سەكتورىنىڭ جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ باسىمدىعى جوعارى جانە مەرزىمدى قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋلارعا ارنالعان. ونىڭ وپەراتورى – ۇلتتىق بانك, ال جۇيەنىڭ تەحنيكالىق جۇمىس ىستەۋىن ونىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعى قامتاماسىز ەتەدى.
اقشا اۋدارىمدارى جۇيەلەرىن قازاقستاندىقتار نەگىزىنەن شەتەلگە جىلدام اۋدارىمدار ءۇشىن پايدالانادى. نارىقتا Western Union, «زولوتايا كورونا», Money Gram, Unistream, Faster, Contact جۇيەلەرى جانە باسقالارى جۇمىس ىستەيدى. قىزمەتتەردى وسى جۇيەلەرمەن شارت جاساسقان قازاقستان بانكتەرى ۇسىنادى.
بولشەك تولەم جۇيەلەرىنىڭ ىشىندە حالىقتىڭ اراسىندا تولەم كارتوچكالارى بارىنشا تانىمال. 2016 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا 15,6 ملن. تولەم كارتوچكاسى شىعارىلدى, حالىقارالىق كارتوچكالىق تولەم جۇيەلەرى – Visa, MasterCard, American Express, UnionPayInternational قىتايلىق جۇيەسى كەڭىنەن ۇسىنىلعان. تولەم كارتوچكالارىن حالىق قولما-قول اقشاسىز تولەمدەر, سول سياقتى قولما-قول اقشانى الۋ ءۇشىن دە پايدالانادى. بۇل رەتتە سوڭعى جىلدارى قولما-قول ەمەس تولەمدەردىڭ ءوسۋ قارقىنى قولما-قول اقشانى الۋ وپەراتسيالارىنىڭ ءوسۋ قارقىندارىنان اسىپ تۇسەدى.
– كارتوچكالار بويىنشا تولەمدەردىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى نەمەن بايلانىستى؟ وسىدان ءبىراز عانا ۋاقىت بۇرىن ادامدار كارتوچكا ارقىلى ەسەپ ايىرىسۋدان گورى اقشانى تەرمينالداردان الۋعا باسىمدىق بەرىپ ەدى عوي؟
– بۇل بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن, نارىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ جالپى دامۋى – بانكوماتتاردىڭ جۇمىسى ايتارلىقتاي كەڭەيىپ, ساتۋ نۇكتەلەرىندەگى POS-تەرمينالدار سانىنىڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستى. بۇگىندە بانكومات قولما-قول اقشانى بەرۋگە ارنالعان قاراپايىم اپپارات قانا ەمەس, وزىنەن-ءوزى قىزمەت كورسەتەتىن امبەباپ تەرمينالعا اينالدى, ياعني ونىڭ كومەگىمەن تولەم وپەراتسيالارىنىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن جۇرگىزۋگە بولادى. نارىقتا باعاسى قىمبات ەمەس POS-تەرمينالداردىڭ پايدا بولۋى تولەم كارتوچكالارىنا ايتارلىقتاي شىعىنسىز قىزمەت كورسەتۋ جەلىسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق, اداممەن تىكەلەي بايلانىس جاساماي جۇرگىزىلەتىن تولەم كارتوچكالارى كەڭ سۇرانىسقا يە بولۋدا, ولاردىڭ كومەگىمەن ساۋساقتىڭ ۇشىن عانا تيگىزىپ, ماسەلەن مەترودا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىندا, جانار-جاعارماي ستانسالارىندا ەسەپ ايىرىسۋعا بولادى.
بانكتەر قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىن – ينتەرنەت-بانكينگ, ءموبيلدى بانكينگتى بەلسەندى تۇردە دامىتۋدا. ۇيدەن شىقپاستان, بارلىق قاجەتتى سەرۆيستەرگە تولەمدەردى تولەۋگە بولادى. بۇل رەتتە, قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن كوميسسيا, ادەتتە, بانك بولىمشەلەرىندەگى كوميسسيادان الدەقايدا تومەن. كەيبىر جاعدايلاردا بانكتەر اتالعان قىزمەتتەردى نولدىك تاريفتەرمەن كورسەتەدى. بۇل تسيفرلىق بانكينگتى دامىتۋ بانككە ءوفيستى, قىزمەتكەرلەردى قامتۋ شىعىستارىن قىسقارتۋعا جانە حالىققا ارنالعان قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, بانكتەردىڭ قولايلى ءارى قاۋىپسىز سەرۆيستەرىنىڭ وسۋىمەن ينتەرنەت- جانە موبيلدىك بانكينگتى پايدالانۋشىلاردىڭ سانى دا ۇلعايۋ ۇستىندە.
– ەلەكتروندىق اقشانى جاپپاي قولدانۋ ۇردىسكە اينالدى ما؟
– قازىرگى تاڭدا نارىقتا 10-عا جۋىق جۇيە بار. ولاردىڭ ىشىندە, ماسەلەن – Wooppay, Visa Qiwi Wallet, E-KZT. ەلەكتروندىق اقشانى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر شىعارادى. ءتۇرلى كومپانيالاردىڭ قىزمەتتەرى ءۇشىن مەزەتتىك تولەم جۇرگىزىلەتىن ەلەكتروندىق تەرمينالدار ارقىلى حالىقتان قولما-قول اقشا قابىلداۋ بويىنشا وپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سەرۆيستىڭ ىڭعايلىعى – تولەم ساناۋلى سەكۋندتىڭ ىشىندە جۇرگىزىلەدى. تۇرعىنداردىڭ مۇنداي تەرمينالدار ارقىلى جۇرگىزەتىن وپەراتسيالارىنىڭ باسىم بولىگى – ۇيالى بايلانىس, كابىلدىك تەلەۆيزيا قىزمەتىن جانە كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ اقىسىن تولەۋ. قىزمەتتەر اياسى دا كەڭەيۋدە, قازىرگى ۋاقىتتا ۇشاققا نەمەسە پويىزعا ەلەكتروندىق بيلەت ساتىپ الۋ, ءتۇرلى قىزمەت بەرۋشىلەردىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋ سياقتى قىزمەتتەر قولجەتىمدى بولدى. ەگەر وسى كۇنگە دەيىن مەزەتتىك تولەمدەر تەرمينالدارىنىڭ سالاسى تەك ازاماتتىق زاڭنامامەن رەتتەلىپ جانە تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارى سالاسىنداعى قۇقىقتىق اياعا كىرمەسە, جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بۇل مىندەت ءوز شەشىمىن تاپپاق.
ەگەر تۇرعىن ءۇي جالعىز بولسا
ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە, قر ۇلتتىق بانكىنە, گازەت رەداكتسياسىنا يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا قاتىستى سۇراقتار قويىلعان حاتتاردىڭ ءتۇسۋى جالعاسۋدا. ۇلتتىق بانكتىڭ ماماندارى نەعۇرلىم ءجيى قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپتار دايىندادى.
«ەگەر كرەديت قاراجاتى ەسەبىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەردە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنعان جاعدايدا, قارىزدى قايتا قارجىلاندىرۋعا بولا ما؟»
– باعدارلاماعا سايكەس قايتا قارجىلاندىرۋعا تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەر تەلىمى تۇرىندەگى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارى/يپوتەكالىق قارىزدار قايتا قارجىلاندىرۋعا جاتادى. بۇل رەتتە تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەر تەلىمى قارىز الۋشى جانە ونىڭ جۇبايى (زايىبى) ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا 2015 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا جالعىز تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەر تەلىمى بولۋى ءتيىس. وسىلايشا, باعدارلاما شەگىندە ەلدەن تىس جەردە ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەر تەلىمى ساتىپ الىنعان قارىز قايتا قارجىلاندىرۋعا جاتپايدى.
«قارىز الۋشى, ونىڭ جۇبايى (زايىبى) جانە وتباسىنىڭ مۇشەلەرى (بالالارى) قارىزدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ مەنشىك يەلەرى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە بالالارىنىڭ بىرىندە (نەمەسە بارىندە) وسى قارىز بويىنشا كەپىل بولمايتىن قوسىمشا مەنشىك تۇرعىن ءۇي (جەر تەلىمى) بار. بۇل جاعدايدا قارىز قايتا قارجىلاندىرىلا ما؟»
– باعدارلامانىڭ تالاپتار بويىنشا قارىزدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇرعىن ءۇي (جەر تەلىمى) قارىز الۋشى جانە ونىڭ جۇبايى (زايىبى), جانە/نەمەسە كەپىل بەرۋشى جانە ونىڭ جۇبايى (زايىبى) ءۇشىن 2015 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى جالعىز تۇرعىن ءۇي بولۋى ءتيىس. اتالعان تالاپ كورسەتىلگەن ادامداردىڭ جىلجىمايتىن مۇلكىنە قولدانىلمايدى.
«حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا ء(حاوت) كىم جاتادى؟ مىسالى, ەگەر بۇل ورتا جالپى ءبىلىم بەرۋ, جوعارى جانە ورتا كاسىبي وقۋ مەكەمەلەرىندە وقىتۋدىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقيتىن بالالارى بار تولىق ەمەس وتباسى بولسا؟»
– «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 68-بابىنىڭ 9) تارماقشاسىنا سايكەس ءحاوت-قا مىنالار دا جاتادى:
- تولىق ەمەس وتباسىلار, ونىڭ ىشىندە بالالاردى (بالانى) اتا-انانىڭ بىرەۋى (ونىڭ ىشىندە اجىراسقان, جەسىر) تاربيەلەپ جاتقان وتباسىلار.
- كوپ بالالى وتباسىلار, ونىڭ ىشىندە ءتورت جانە ودان دا كوپ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارمەن بىرگە تۇراتىن (ۋاقىتشا جوقتارىن قوسا العاندا) بالالارى بار وتباسىلار.
بۇل رەتتە «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 1-بابىندا بالا (بالالار) – ون سەگىز جاسقا (كامەلەتكە) تولماعان ادام ەكەندىگى ايقىندالعان بەلگىلەنگەن.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ 2015 جىلعى 5 مامىرداعى № 14-2-20/8887 ءتۇسىندىرمەسىنە سايكەس ءتورت جانە ودان دا كوپ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارمەن بىرگە تۇراتىن وتباسىلار كوپ بالالى وتباسىلارعا جاتادى. ونىڭ ىشىندە ورتا جالپى ءبىلىم بەرۋ, جوعارى جانە ورتا كاسىبي وقۋ مەكەمەلەرىندە وقىتۋدىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقيتىن بالالارمەن, بالالار وقۋ مەكەمەلەرىن اياقتاعان ۋاقىتقا دەيىن ولار كامەلەتتىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن. بىراق كەمىندە 23 جاسقا جەتكەنگە دەيىن.
باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇقساستىعى بويىنشا كوپ بالالى وتباسىن ورتا جالپى ءبىلىم بەرۋ, جوعارى جانە ورتا كاسىبي وقۋ مەكەمەلەرىندە وقىتۋدىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقيتىن بالالارى بار تولىق ەمەس وتباسىلاردى بالالار وقۋ مەكەمەلەرىن اياقتاعان ۋاقىتقا دەيىن ولار كامەلەتتىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن ءحاوت-قا جاتقىزۋ مۇمكىن دەپ سانايمىز. سونداي-اق 23 جاستان اسپايتىن جاسقا جەتكەنگە دەيىن.
«بۇرىن مۇراگەرگە قايتا رەسىمدەلگەن قارىزدى قايتا قارجىلاندىرۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟»
– قارىز الۋشىعا 2004 جىلعى 1 قاڭتار – 2009 جىلعى 31 جەلتوقسان ارالىعىندا بەرىلگەن جانە قارىز الۋشى قايتىس بولعاننان كەيىن مۇراگەرلەرىنە قايتا رەسىمدەلگەن قارىز قايتا قارجىلاندىرۋعا جاتادى. بۇل رەتتە مۇراگەر (مۇراگەرلەر) قابىلداعان, قارىزدى قامتاماسىز ەتۋگە ۇسىنىلعان تۇرعىن ءۇي نەمەسە جەر تەلىمى باعدارلاماعا سايكەس مۇراگەر (مۇراگەرلەر) جانە ونىڭ (ولاردىڭ) جۇبايى (زايىبى) ءۇشىن جالعىز بولۋعا ءتيىس.
كوميسسيا ءاربىر ادامدى تىڭداۋعا دايىن
ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن/يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرىپ وتىر. 2016 جىلعى 15 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا بانكتەر باعدارلاما شەڭبەرىندە قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 21 مىڭنان استام ءوتىنىم قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە 16 مىڭنان استام ءوتىنىم بويىنشا قايتا قارجىلاندىرۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلداندى. 14 147 ءوتىنىم بويىنشا قارىزدار قايتا قارجىلاندىرىلدى.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىكتەردە, استانا ق. اكىمدىگىندە, ۇلتتىق بانكتىڭ الماتى وبلىستىق جانە الماتى قالالىق فيليالدارىندا قۇرامىنا ۇلتتىق بانكتىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جانە يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلە وتىرىپ كوميسسيالار قۇرىلدى.
وسىعان بايلانىستى باعدارلاما شەگىندە بانكتەن قارىزدى قايتا قارجىلاندىرۋدان باس تارتۋ العان جاعدايدا, قارىز الۋشىلار كوميسسيالارعا مىنا مەكەنجايلار بويىنشا ءوتىنىش بەرۋلەرىنە بولادى:
l الماتى ق., پانفيلوۆ ك-ءسى, 98. بايلانىس تەلەفوندارى: 8(7272) 443-678, 443-670, 443-679, فاكس 443-621;
l استانا ق., بەيبىتشىلىك ك-ءسى, 11. بايلانىس تەلەفونى: 8(7172) 55 -64-48;
lالماتى وبلىسى, تالدىقورعان ق., تولەباەۆ ك-ءسى, 58/64. بايلانىس تەلەفونى: 8(7282) 24-00-55;
l اقمولا وبلىسى, كوكشەتاۋ ق., اۋەزوۆ ك-ءسى, 214. بايلانىس تەلەفونى: 8(7162) 2507-25;
l اقتوبە وبلىسى, اقتوبە ق., ابىلقايىر حان داڭعىلى, 40. بايلانىس تەلەفوندارى: 8(7132) 56-04-52, 54-15-91, 56-36-58;
l اتىراۋ وبلىسى, اتىراۋ ق., ايتەكە بي ك-ءسى, 77. بايلانىس تەلەفونى: 8(7122) 27-09-32;
l شىعىس قازاقستان وبلىسى, وسكەمەن ق., م.گوركي ك-ءسى, 40, بايلانىس تەلەفونى: 8 (7232)26-44-95;
l جامبىل وبلىسى, تاراز ق., اباي ك-ءسى, 125. بايلانىس تەلەفونى: 8 (7262) 43-08-05;
l باتىس قازاقستان وبلىسى, ورال ق., دوستىق-درۋجبا داڭعىلى, 179. بايلانىس تەلەفونى: 8 (7112) 512772;
l قىزىلوردا وبلىسى, قىزىلوردا ق., س.بەيبارىس ك-ءسى, №1 قۇرىلىس. بايلانىس تەلەفوندارى: 8(7242) 60-54-21,60-54-23, 60-54-32;
l قاراعاندى وبلىسى, قاراعاندى ق., ءاليحانوۆ ك-ءسى, 13, 123-وفيس. بايلانىس تەلەفونى: 8 (7212) 41-14-86;
l قوستاناي وبلىسى, قوستاناي ق., ءال-فارابي داڭعىلى, 65, 606-كابينەت. بايلانىس تەلەفوندارى: 8(7142) 575-416, 575-412, فاكس 575-411,
l ماڭعىستاۋ وبلىسى, اقتاۋ ق., 14-ش/اۋد., ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى. بايلانىس تەلەفونى: 8(7292) 43-49-35;
l پاۆلودار وبلىسى, پاۆلودار ق., اكادەميك ساتباەۆ ك-ءسى, 49, 1-قابات, كىشى زال (№113). بايلانىس تەلەفونى: 8 (7182) 323031;
l سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, پەتروپاۆل ق., قازاقستان كونستيتۋتسياسى ك-ءسى, 58. بايلانىس تەلەفونى: 8(7152) 46-06-09;
l وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شىمكەنت ق., تاۋكە حان ك-ءسى, 6. بايلانىس تەلەفونى: 8-775 7508970.
بەتتى دايىنداعاندار مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان» جانە الەۆتينا دونسكيح