ءبىز – قازاقستاندىقتارمىز!
الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتى وندىرەتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى قازاقستاندا عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەت ەلدەردە دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى. ءوندىرىس ورنى اتىنىڭ الىسقا تانىلۋىن كوپشىلىك زاۋىت ديرەكتورى احمەتجان ءشاردينوۆتىڭ ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىمەن بايلانىستىرادى. سونىمەن قاتار, ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستان ۇيعىرلارى رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى, «اتامەكەن» ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى جانە الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە دە تانىمال جان. ءبىز ونىمەن جاقىندا استاناعا جۇمىس جايىمەن كەلگەن كەزىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– احمەتجان باكريم ۇلى, وتكەن جىلدىڭ قازانىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمىمەن بىرەگەي قۇرىلىم – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدىڭىز. بۇل سىزگە كورسەتىلگەن زور سەنىم دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمى كىمگە دە بولسىن, ءبىرىنشى كەزەكتە اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ەگەر سول جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلسەڭ, سوندا عانا وزىڭە بىلدىرىلگەن سەنىمدى اقتاعان بولاسىڭ. اشىعىن ايتايىن, ءومىر جولىمدا, ەڭبەك جولىمدا بۇل ماسەلەلەردە تاجىريبەم بارشىلىق. ءويتكەنى, مەن كوپتەگەن ۇلت تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الماتى وبلىسىنىڭ جاركەنت قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم, سوندا مەكتەپ ءبىتىردىم. بىرقاتار ىرگەلى ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتتىم. جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىن باسقارىپ كەلەمىن.
بۇگىندە ەلىمىزدە 130-دان استام ەتنوستىڭ وكىلدەرى تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ەتنومادەني ورتالىقتارى مەن بىرلەستىكتەرى بار. وسى ورتالىقتار مەن بىرلەستىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىسىن نازاردا ۇستاپ, ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مىندەتى. بۇلاردان بولەك اسسامبلەيا اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستار مەن ءتۇرلى تاقىرىپتاردى قامتيتىن ءىس-شارالار جەتەرلىك. ونىڭ بارلىعى سەنەن ءاردايىم ىزدەنىس پەن تياناقتىلىقتى, ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعى اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى دەپ وتىرعانىم سوندىقتان.
– ۋاقىت دەمەكشى, ءسىزدىڭ نەگىزگى جۇمىسىڭىزدان گورى, قوعامدىق نەگىزدە اتقاراتىن جۇمىستارىڭىز كوپ كورىنەدى. ول ءوزىڭىز باسقاراتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنە كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەن جوق پا؟
– كەدەرگى كەلتىرگەن ەمەس. ويتكەنى, بۇگىن ىستەلەتىن جۇمىستى ەرتەڭگە قالدىرۋ – مەن ءۇشىن جات قاسيەت, اتا-انام بالا كەزدەن سوعان تاربيەلەدى. ال الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىنا كەلەتىن بولساق, وندا ءوز كاسىبىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى – تاجىريبەلى قۇرىلىسشىلار جۇمىس ىستەيدى. مەن ولارعا تولىق سەنەمىن جانە ولار مەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر رەت ۇياتقا قالدىرعان ەمەس. تاڭەرتەڭنەن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن ادامعا قاشاندا ۋاقىت جەتپەيدى. بىراق, ماسەلە وندا جاتقان جوق. ءماسەلە – قولعا العان ءىسىڭنىڭ ناتيجەلى بولۋىندا جاتىر. وعان قول جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندىگىن ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتار جاقسى بىلەدى.
– ال الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىنىڭ قازىرگى كەزدەگى وندىرىستىك قۋاتى, ەكونوميكالىق جاعدايى ويداعىداي دەپ ايتا الامىز با؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, مىنا ماسەلەگە قىسقاشا توقتالىپ وتكىم كەلەدى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى الەم ەكونوميكاسىن تەڭسەلتكەنى بەلگىلى. قازاقستاندىقتار داعدارىس اسەرىن ونشا كوپ سەزىنگەن جوق. بۇل – دالەلدەنگەن فاكت. مەنىڭ دە, زاۋىتتا ىستەپ جۇرگەن 500-دەن استام جۇمىسشىلاردىڭ دا وسىلاي دەپ ايتۋلارىنا تولىق قۇقىعى بار. نەگە؟ بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنىڭ ناتيجەسىندە ءوندىرىس ورىندارى مەن بانكتەردى قولداۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قور مەن مەملەكەتتىك رەزەرۆتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەكىنشىدەن, سول داعدارىس جىلدارىنىڭ وزىندە ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە «جول كارتاسى» باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءارى قاراي جالعاستى. سول قولداۋ مەن دەمەۋدىڭ شاپاعاتىن بۇگىندە وزگە ءوندىرىس ورىندارىمەن قاتار, ءبىزدىڭ زاۋىت تا كورىپ كەلەدى.
الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتىنىڭ جايىنا كەلسەك, بۇل ءوندىرىس ورنى كەڭەستىك كەزەڭدەر مەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتاردىڭ بارلىعىن باستان وتكەردى. قانشاما قيىندىقتار الدىمىزدان شىقسا دا, ۇجىمداعى جۇمىسشىلار قاتارى قىسقارعان جوق. كەڭەس وداعى كەزىندە زاۋىتتا 500 ادام جۇمىس ىستەگەن بولسا, بۇگىنگى كۇنى دە وسىنشا ادام جۇمىس ىستەۋدە. بىردە-ءبىر جۇمىس ورنى قىسقارمادى. قايتا جىل وتكەن سايىن زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى ارتىپ, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى ەسەلەنە تۇسۋدە. مىسالى, وتكەن جىلى زاۋىت ۇجىمى 30 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 40 مىڭ تەكشە مەتر تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن ءوندىردى. بۇل وسىنىڭ الدىنداعى جىلى ءوندىرىلگەن ونىمنەن 30 پايىزعا كوپ. ونى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتتى ەمەس, الدىمەن ەكونوميكانى دامىتۋ جونىندەگى كورەگەندى ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىن.
– قازىرگى كەزدە زاۋىت قانداي اۋقىمدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسىپ ءجۇر؟
– بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنان كوپشىلىك جاقسى حاباردار. قازىرگى كەزدە الماتى كوپىر قۇرىلعىلارى زاۋىتى كولىك ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي اۆتوكولىك جولى باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋدا. ماقتانعانىم ەمەس, ءبىزدىڭ زاۋىتتان شىعارىلعان تەمىر-بەتون ءونىمدەرى ءوزىنىڭ ساپاسى مەن پايدالانۋ قولايلىلىعى جاعىنان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە وندىرىلەتىن كوپىر قۇرىلعىلارى ونىمدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا تۇر. سوندىقتان دا ولار بۇگىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. بۇل – ءوندىرىس ورنىنا دانيالىق جوعارى تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەننىڭ جەمىسى. بۇگىندە زاۋىت ونىمدەرىن رەسەي مەن قىرعىزستان دا كەڭىنەن پايدالانىپ كەلەدى. ال كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاۋى – ءبىزدىڭ زاۋىتقا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى دەگەن سەنىمدەمىز.
– ەندى قازاقستان ۇيعىرلارى رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ەتنوسارالىق جاراسىمدىلىقتى نىعايتۋ بارىسىنداعى ءىس-شارالارىنا توقتالۋدىڭ رەتى كەلگەن سياقتى.
– الدىمەن ۇيعىر تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن وقىتۋعا قانشالىقتى كوڭىل بولىنەتىنىنە توقتالىپ وتسەم دەيمىن. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ارالاس مەكتەپتەردى قوسقاندا, 60-تان استام مەكتەپ ۇيعىر تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. وسى ءبىلىم مەكەمەلەرىندە شاكىرتتەرگە قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىندىگىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇرىندارى ۇيعىر تىلىندەگى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى ءپانى شەت ءتىلى رەتىندە وقىتىلىپ كەلگەن بولسا, سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەتنومادەني ورتالىقتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ۇيعىر مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ باعدارلاماسى بويىنشا وقىتىلا باستادى. سونىمەن قاتار, ۇيعىر مەكتەپتەرىندە ءار اپتانىڭ سارسەنبى جانە جۇما كۇندەرى قازاق ءتىلى كۇنى دەپ بەكىتىلىپ, بۇل كۇندەرى وقۋشىلار تەك قازاق تىلىندە ءسويلەسەدى. شاكىرتتەردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلگەن كونكۋرستار مەن وليمپيادالاردا جەڭىمپاز اتانعاندار دا بارشىلىق. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق تىلىنە دەگەن, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ناقتى كورىنىسى بولسا كەرەك. وسىعان بايلانىستى ايتارىم, قازاقستاندا تۇراتىن, قازاقستاندى وتانىم دەپ ەسەپتەيتىن كەز كەلگەن ەتنوس وكىلى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ءبىلۋى ءتيىس...
– بارەكەلدى! ءسىزدىڭ وسى ايتقاندارىڭىز قازاقستاندا تۋىپ, قازاقستاندا ءوسىپ-ونسە دە قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلمەيتىندەرگە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن قازاق ازاماتتارىنا وي سالسا عوي, شىركىن!
– ال قازاقستان ۇيعىرلارى رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا كەلسەك, ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ ءتىلىن, داستۇرلەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مادەني ورتالىق تا بار. ورتالىق تەك ۇيعىرلاردىڭ مۇددەسىنە عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان دا ورتالىق ءوز قىزمەت اياسىندا دوستىق پەن ىنتىماققا ۇندەيتىن مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالاردىڭ ەشقايسىسىنان سىرت قالعان ەمەس, سىرت قالمايدى دا. ءبىز, سونداي-اق قايىرىمدىلىق اكتسيالارىنا دا تۇراقتى قاتىسىپ كەلەمىز. مىسالى, وتكەن جىلى قىزىلاعاشتاعى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە 15 ميلليون تەڭگەنىڭ ماتەريالدىق كومەگىن كورسەتتىك.
– احمەتجان باكريم ۇلى, بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولادى. ەلىمىز بۇل ايتۋلى مەرەيتويدى قازاقستاننىڭ وسى جىلدار ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىن, باعىندىرعان بەلەستەرىن قازاقستاندىقتارعا, سونداي-اق الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە كەڭىنەن تانىستىرۋ ماقساتىندا قارسى العالى وتىر.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVI سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە «جاقىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا اياق باسادى. الداعى مەرەيتوي قازاقستان تاريحىندا ايتۋلى وقيعا بولىپ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋى, حالىقتى پاتريوتتىق قۇندىلىقتار توڭىرەگىنە شوعىرلاندىرۋى ءتيىس. شىنايى پاتريوتيزم داۋىس كوتەرە سويلەگەن سوزدەردەن ەمەس, ناقتى ىستەر مەن جاۋاپتى قيمىل-ارەكەتتەردەن كورىنۋى كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى.
ۇكىمەت تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن ءوتكىزۋگە ارنالعان جالپىۇلتتىق دايىندىق جوسپارىن ازىرلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جوسپاردى ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىستى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, اسسامبلەياعا نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ تابىستارىن كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ, سونداي-اق تاياۋداعى ونجىلدىققا ارنالعان مىندەتتەردى ءتۇسىندىرۋ, كەڭ اۋقىمداعى باسقا دا ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جۇكتەلمەك. ال قازاقستان ۇيعىرلارى رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني ورتالىعى جانە ونىڭ وبلىستار مەن قالالارداعى ءبولىمشەلەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن ەلىمىزدەگى وزگە دە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قاتارىندا لايىقتى قارسى الادى دەگەن سەنىمدەمىن. ويتكەنى, قازاقستان – ورتاق ءۇيىمىز.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.