تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسى 18-ءشى تۋعان كۇنى قارساڭىندا قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الىپ مەگاپوليسكە, وڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنا اينالدى. كەشەگى قاتارداعى وبلىس ورتالىعىن بۇگىنگى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانىعان الەمدىك شاھارعا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمسالدى.
بىرنەشە جىل بويى استانا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇراقتى نازارىنا الىنىپ, مەملەكەت قازىناسىنان قوماقتى قارجى ءبولۋدى تالاپ ەتتى. ماسەلەن, ورتالىق ەلوردانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ونىڭ قارقىنىن ايقىندادى. باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىر پاراسى 2001-2005 جانە 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان دامۋ باعدارلامالارىندا («استانانىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى») كورىنىس تاپقان. سوڭعىسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ەل قازىناسىنان 514,1 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى.
الايدا, بىرتىندەپ قالاداعى احۋال وزگەرىپ, استانانىڭ سىرتتان ينۆەستيتسيالىق قارجى تارتۋ الەۋەتى ارتتى. ەلىمىزدىڭ باس شاھارىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ەسەلەنىپ, ەكونوميكالىق جاعدايى نىعايدى. وعان 2001 جىلى «استانا – جاڭا قالا» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قۇرىلۋى يگى اسەرىن تيگىزگەنى حاق. 2010 جىلدان باستاپ قالالىق بيلىك بەس جىلدىق مەرزىمگە ارنالعان استانانى دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا سايكەس ولار بۇعان دەيىن قالادا حالىقارالىق شارالاردى وتكىزۋگە قاجەتتى جاعدايلاردى ۇسىنۋمەن شەكتەلگەن. ال قولدانىستاعى زاڭ ەلوردانى دامىتۋ مۇددەسىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا نىعايتۋعا جول اشتى. ءسويتىپ, 2015 جىلى استانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورلارى قاتارىن تولىقتىرىپ, ەل قازىناسىنا 850 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى اۋدارعان.
شاھارداعى حالىقتىڭ تۇراقتى تۇردە كوبەيۋى – ەلوردا دامۋىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. 1994 جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاتارى بار-جوعى 300 مىڭدى قۇراسا, بيىلعى جىلى ميلليوندىق مەجەگە دەيىن ءوستى. ونىڭ دەنى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن قونىس اۋداراتىن تۇرعىنداردىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابۋ مۇمكىندىكتەرى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جانە ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنىڭ قالىپتاسۋى استاناعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋدا. ادامي كاپيتال ەلوردانىڭ ستراتەگيالىق قورى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تۇراقتى قاداعالاۋ فاكتورىنا اينالدى. سوندىقتان حالىقتىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن ارتتىرۋ قالا بيلىگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى.
قازاقستاننىڭ باس قالاسى ءوزىنىڭ كامەلەتتىك جاسقا ەندى تولعانىنا قاراماستان, الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالدى. 2014 جىلدىڭ قازان ايىندا استانا Intelligent Communities Forum (اقش) بويىنشا الەمنىڭ ينتەللەكتۋالدى قالالارىنىڭ تىزىمىنە ەنىپ, 21-ءشى ورىندى يەلەندى. استانامەن جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى 22 قالا بايلانىس كوپىرىن ورناتۋى دا اسا ماڭىزدى. ولاردىڭ اراسىندا انكارا, ۆارشاۆا, ءماسكەۋ, پەكين, سەۋل سياقتى استانامەن قاتار پيتتسبۋرگ (اقش) جانە نيتستسا (فرانتسيا) ءىسپەتتى قاراپايىم قالا دا بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزىندىك تاريحى, بىرەگەيلىگى, ەرەكشەلىكتەرى جانە دامۋ دەڭگەيى بار. بەلگىلى ءماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا اتالمىش شاھارلاردان استانانىڭ ءتۇيىپ الارى دا از ەمەس. بىراق قالانى دامىتۋدىڭ قازىرگى ۇردىستەرىن جانە مول تاجىريبەنى قاپەرگە الساق, ەلوردا وزىندىك دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن.
2011-2015 جانە 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان استانانى دامىتۋ باعدارلاماسىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ حالىقتىڭ جانە قالا بيلىگىنىڭ قاجەتتىلىگى ارتقانىن كورسەتەدى. ەگەر العاشقى باعدارلامادا 5 باعىت جانە 14 ماقسات قاراستىرىلسا, ال قولدانىستاعى باعدارلامادا ولار ءسايكەسىنشە 6 جانە 20-عا دەيىن ارتقان. قازىرگى كەزەڭدە ورتاشا مەرزىمدى باسىمدىقتاعى نەگىزگى مىندەت تەڭدەستىرىلگەن ەكونوميكالىق دامۋدى, قولجەتىمدى جانە ساپالى ءبىلىم بەرۋدى, ءتيىمدى ەڭبەكپەن قامتۋدى جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدى, قوعامدىق ءتارتىپتى جانە استانالىق تۇرعىندار مەن مەيمانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, قالانىڭ كەشەندى قۇرىلىسىن, تۇرعىن ءۇي قورىن دامىتۋ جانە جاڭارتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
بۇل رەتتە ءتيىستى ماقساتتار مەن مىندەتتەر تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە عانا ەمەس, قازاقستاندى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ ماقساتىندا استانانىڭ كەلبەتىن اجارلاندىرۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى. باس قالا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسى ەكەندىگى كوپشىلىككە ءمالىم. بۇل باعىتتا استانانىڭ جۇيەلى دامۋى پروتسەستەرىنىڭ قالانى گۇلدەندىرۋدىڭ قازىرگى ۇردىستەرىنە ءسايكەستىگى باسا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى.
بۇگىنگى استانا بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ايماقتىق قالا سانالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلت جوسپارىندا ەلوردانى بارلىق ايماقتاعى زەرتتەۋشىلەردى, ستۋدەنتتەردى, كاسىپكەرلەردى جانە تۋريستەردى تارتاتىن ىسكەرلىك, مادەني جانە عىلىمي ورتالىققا اينالدىرۋدى جۇكتەدى. بۇل باعىتتا استانانىڭ الدىمەن ورتالىق ازيامەن شەكتەلگەن ايماقتىق شەڭبەرىن كەڭەيتۋ قاجەت.
مەملەكەتتىك بيلىك استانانىڭ الەۋەتىن ايماقتىڭ شەڭبەرلەرمەن شەكتەۋگە مۇددەلى ەمەس. ەسەسىنە ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتا باس قالانى جاھاندىق شاھاردىڭ دەڭگەيىنە شىعارۋ دىتتەلگەن. ءتيىستى ماقساتتار مەن مىندەتتەر ەلوردانىڭ 2050 جىلعا دەيىن الەمنىڭ 10 ۇزدىك قالاسى رەيتينگىسىنە كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان. ماڭىزدى قۇجات 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەل ۇكىمەتىندە قۇپتالدى. باستى ماقساتتار بويىنشا استانادا اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ جانە شىعارۋ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكانى ارتتىرۋ, بالامالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋ, ءومىردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەلەرىن كەزەڭ بويىنشا جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان.
ۋربانيزاتسيانىڭ ارتۋى دا ماڭىزدى ۇردىستەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇۇ باعالاۋىنا سۇيەنسەك, الەمنىڭ قالالارىنداعى حالىق سانى 1950 جىلى 746 ملن. ادامنان 2014 جىلى 3,9 ملرد. ادامعا دەيىن كۇرت ارتىپ, 2045 جىلى 6 ملرد. ادامعا جەتەدى دەپ جوسپارلانعان. ۋاقىت تۋدىرعان ماسەلەلەردەن استانا دا كەندە ەمەس. ول ۋربانيزاتسيانىڭ جولداعى كەپتەلىستەر, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەلەستىك, كريمينوگەندىك احۋال سەكىلدى جاعدايلار. بۇل باعىتتا استانا بيلىگىنىڭ الدىندا, ءبىرىنشىدەن, قالا تۇرعىندارىن ىڭعايلى جانە قولجەتىمدى باسپانامەن قامتيتىن تۇرعىن ءۇي كەشەنىن كەڭەيتۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەكىنشىدەن كوشى-قون اعىندارىن رەتتەۋگە بايلانىستى كەلەلى مىندەتتەر تۇر.
كەزەكتى قالىپتاسقان ءۇردىستەردىڭ بىرەگەيى – قالالىق اگلومەراتسيالاردى قالىپتاستىرۋ. مەگاپوليستەردىڭ اينالاسىندا شاعىن قالالار جانە باسقا ەلدى مەكەندەر توپتاسادى. ولار بىرتە-بىرتە قارقىندى ەكونوميكالىق, كولىك, مادەني جانە وزگە بايلانىستارمەن بىرىڭعاي جۇيەنى قۇرادى. 2013 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ ءپوليۋسى رەتىندە استانا اگلومەراتسياسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وزەك-قالا رەتىندە استانانىڭ قامقورلىعىمەن التىنسۋ, قىزىلجار, ماكسيموۆكا, تالاپكەر جانە باسقا ەلدى مەكەندەر اجارلانا تۇسپەك. ونىڭ اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالىق اۋماقتاردى قۇرۋ جانە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋ شارالارى قاراستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا ەلوردانىڭ اينالاسىندا كونترماگنيت قالالار سالىنادى. ولار كوشى-قون اعىندارىن قابىلداپ, باس قالاعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى.
سوڭعى ۋاقىتتا قالالىق دامۋدىڭ كۇن تارتىبىنە «اقىلدى» قالا جوباسىن ەنگىزۋ ءماسەلەسى ۇسىنىلعان. ولار اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ جانە يننوۆاتسيالاردىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قولايلى قالالىق ورتانى قۇرۋعا جانە قالالىق قاۋىمداستىق ىشىندەگى تۇلعاارالىق جانە الەۋمەتتىك بايلانىستاردى كەڭەيتەدى. قالالىق بيلىك مۇددەلى جەكە تۇلعالارمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, «سمارت استانا», «قاۋىپسىز قالا» جانە باسقا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ ءوتكىزىلۋى دە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. قۋاتتى ۇنەمدەۋ جانە قۋاتتىڭ بالامالى كوزدەرىن پايدالانۋ سالاسىندا استاناعا شەتەلدەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋعا بايلانىستى ءۇمىت مول.
بۇگىندە استانا تولاعاي تابىستاردىڭ ورداسىنا اينالعانى ءسوزسىز. بىراق جەتىلدىرۋدە دە شەك جوق. ورتاشا جانە ۇزاق مەرزىمدى سيپاتتاعى امبيتسيالىق ماقساتتاردى بەلگىلەسەك, اعىمداعى جانە شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى قاپەرگە العان ابزال. 27 ساۋىردە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن استانانى دامىتۋ جانە ەكسپو-2017 دايارلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن جينالىس ولاردىڭ تاپشىلىعىن كورسەتتى. تۇراق جۇيەلەرىنىڭ جوقتىعى, جەر رەسۋرستارىن جەتكىلىكتى تۇردە ءتيىمدى پايدالانباۋ, يننوۆاتسيالىق سالاعا شاعىن ءجانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قاتىسۋى سىلبىر, ۇلەستىك قۇرىلىس اياسىندا بوي كوتەرەتىن پروبلەمالىق نىسانداردىڭ بولۋى جانە باسقالار بار. سوندىقتان قالالىق اكىمدىكتىڭ اتقارار جۇمىسى جەتكىلىكتى.
استانانىڭ وزىندىك ميسسياسى بار ەكەندىگى داۋسىز. ونىڭ اياسىندا قازاقستان ەلورداسى دامۋدىڭ جالپى ستاندارتتارىن بەلگىلەيتىن وڭىرلەردىڭ جانە قالالاردىڭ ناقتى كوشباسشىسى, حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى جاعدايلار كەڭىستىگى رەتىندە قالىپتاسۋى, سونىمەن قاتار, وڭىرلىك ورتالىقتان بىرتىندەپ الەمدىك دەڭگەيدەگى قالاعا اينالۋى قاراستىرىلعان. ەندەشە, استانانى دامىتۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىنە قول جەتكىزۋ بارلىق تۇرعىنداردىڭ بىرلەسە جۇمىلاتىن ورتاق ىسىنە اينالۋى قاجەت.
اندرەي چەبوتاريوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ساراپشىسى