ەلوردامىزدا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى ءوز ەسىگىن ايقارا اشتى. وسىناۋ زاماناۋي عىلىمي, ءبىلىمي جانە مادەني ورتالىقتا ءار جىلداردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا الەمنىڭ ايماڭداي مىقتىلارى, سونىمەن قاتار, جاي قاراپايىم ادامدار سىيلاعان كىتاپتار ەرەكشە ورىن الادى.
ءباسپاسوز بەتىنە وسى ءبىر توسىنداۋ, بىراق قىزىقتى تاقىرىپتى مەن العاش رەت شىعارا وتىرىپ, ونى جەكەلەگەن مىسالدار نەگىزىندە بايانداماقپىن.
كىتاپتىڭ اشىلار بەتىندەگى اۆتور قولتاڭباسى نەمەسە ونداعى ىلەسپە حات – بىلمەككە قۇشتار ءارى ويلى وقىرمان ءۇشىن كەيدە, ءتىپتى, كەيبىر ۇزىن-سونار زەرتتەۋلەردەن دە اناعۇرلىم قۇندى اقپارات بەرەتىنى بار.
كوپتەگەن ءبىلىمدارلاردىڭ مىنا ءبىر پايىمعا توقايلاسۋى تەگىن ەمەس: قىسقا ۇلگىدەگى سىياپاتتىق جازبادا ادامداردىڭ جەكە جانە قوعامدىق بايلانىستارىن بىلۋگە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, سول زاماننىڭ نەمەسە ناقتى احۋالدىڭ اقيقات مانىنە تەرەڭىرەك بويلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرەگەي تاريحي, مادەني ءھام پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى اقپارات جاتادى.
«پرەزيدەنت نازارباەۆقا ىزگى تىلەكتەرمەن. مارگارەت تەتچەر» – ۇلىبريتانيانىڭ اڭىزعا اينالعان پرەمەر-ءمينيسترى ءوزىنىڭ 1995 جىلى شىققان «بيلىككە جول» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابىن وسىلاي دەپ جازىپ بەردى.
مۇنىڭ الدىندا ولار بىرنەشە رەت جۇزبە-ءجۇز جەكە كەزدەسكەن ەدى, سونىڭ ەڭ العاشقىسى كەڭەس وداعى تۇسىندا, 1991 جىلدىڭ جازىندا بولعان. سول كەزدىڭ وزىندە-اق «تەمىر لەدي» كوپ ادامدار ءۇشىن كۇتپەگەن جەردەن: «قازىر الەمدە ءىرى جانە وتە ىقپالدى 5-6 ساياساتكەر بار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولاردىڭ بەل ورتاسىندا», دەپ كامىل سەنىممەن مالىمدەدى.
كسرو تۇسىندا وتارشىل-وكتەمشىلدىكتەن كوز اشپاعان ءارى بولاشاعى مۇلدەم ب ۇلىڭعىر كوپتەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرىنىڭ باسشىسى تۋرالى وسىنداي لەبىز ايتۋ ءۇشىن اسا سۇڭعىلا ادام بولۋ كەرەكتىگىنە كەلىسەرسىزدەر دەپ ويلايمىن.
ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىق جول» اتتى كىتابىنىڭ اعىلشىنشا باسىلىمىنىڭ العىسوزىندە م.تەتچەر بىلاي دەيتىن بولادى: «مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قالاۋشى-اكەلەرى» ارقاشان دارابوز تۇلعالار بولىپ كەلەدى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا تولىقتاي ناق وسى ساناتقا جاتادى. پرەزيدەنت نازارباەۆ قازاقستاندى بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزۋ ءۇشىن باتىلدىق پەن بايىپتىلىقتى بىردەي ۇشتاستىرىپ پايدالانا ءبىلدى. كوممۋنيزم بۇعاۋىن سىلكىپ تاستاعان ەل ءوزىنىڭ ەرەكشە قازاقتىق قالىبىن ساقتاپ قالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ اشىقتىعىنا, ياعني ءوزىنىڭ كەيبىر كورشىلەرى بايبالامداي باس تارتقان نارسەلەرگە ۇمتىلدى, ءسويتىپ, ول حالىقارالىق ۇيىمداردا قازاقستانعا ايتارلىقتاي بەدەل جينادى...».
نەمەسە تاڭعالارلىق كورەگەندىكتىڭ تاعى ءبىر مىسالىنا جۇگىنەيىك: «پرەزيدەنت نازارباەۆ – ساياساتتا جاڭا جارقىراپ كەلە جاتقان جۇلدىز... ەگەر ول رەسپۋبليكا تىزگىنىن ۇستاپ تۇرسا, قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىكتەرى ەسەلەپ ارتادى». بۇل سوزدەر 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ايتىلعان بولاتىن جانە ول دۇنيە ءجۇزىن سينگاپۋرلىق «ەكونوميكالىق كەرەمەت» تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا ءماجبۇر ەتكەن, قازىرگى سينگاپۋردىڭ نەگىزىن قالاۋشى-اكەسى ءارى وسى ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان ءيۋدىڭ اۋزىنان شىققان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ول كىسىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇردى, ونى ءوزىنىڭ جاقسى دوسى سانادى, ونىڭ تاجىريبەسىن زەيىن قويا زەرتتەدى. ءوز ارالارىنداعى تىعىز بايلانىستاردىڭ باستالۋى تۋرالى ەلباسى بىلاي دەپ ەسكە الدى: «1993 جىلى مەن لي كۋان ءيۋدى قازاقستانعا شاقىردىم. ءبىر اپتا بويى ۇنەمى قاسىندا بولدىم. كەيدە ءبىز 5-6 ساعاتتاپ اڭگىمەلەسەتىنبىز, مەن ونى تىڭدادىم, جازىپ تا الدىم... جاڭادان ءبىلىم العانداي بولدىم. قايتا وتىرىپ, نارىقتىق ەكونوميكا, قارجى بويىنشا كىتاپتاردى وقۋعا تۋرا كەلدى, بانك جۇيەسىن, ەكونوميكانى, ساياساتتى, دەموكراتيانى, ءسوز بوستاندىعىن زەردەلەپ وقىدىم, ويتكەنى مەن ءبىلىمدى ءمۇلدەم باسقا جاعدايلاردا العان ەدىم».
ءوز ەلدەرىن قىسقا مەرزىم ىشىندە ءۇشىنشى دۇنيەدەن الدىڭعى قاتارعا الىپ شىققان ەكى كوشباسشىنىڭ دوستىعىنا سينگاپۋر ابىزىنىڭ 2013 جىلى: «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قۇرمەتپەن جانە يگى تىلەكپەن. لي كۋان يۋ» دەگەن ءىلتيپاتتى قولتاڭبامەن سىيلاعان گ.الليسون, ر.د.بلەكۆيل جانە ا.ۆايننىڭ «لي كۋان يۋ. ۇلى شەبەردىڭ قىتاي, قۇراما شتاتتار جانە الەم بويىنشا كورەگەندىكتەرى. سۇحباتتار مەن توپتامالار» اتتى كىتابى ناقتى ايعاق بولاتىنى اقيقات.
ءوز ەلىن «ازيا جولبارىستارىنىڭ» بىرىنە اينالدىرعان وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان شىققان تاعى ءبىر اسا كورنەكتى رەفورماتور, مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ماحاتحير موحاماد 2001 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ ىسىندەگى ەڭبەگىنە قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە: «جوعارى مارتەبەلى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا. ەلىڭىزدىڭ تابىستارىنا مەنىڭ قۇتتىقتاۋىم دەپ ۇعىڭىز. ىستىق سالەمىمدى قابىل العايسىز» دەگەن سوزدەرمەن وعان «ءوز ەلىندەگى دوكتور. دوكتور ماحاتحير موحامادتىڭ مەمۋارلارى» كىتابىن سىيعا تارتتى.
كىتاپحانا تىنىشتىعىندا كىتاپ اسىلدارىن اقتارا وتىرىپ مەن كەنەت كىتاپتاردىڭ ادامدارعا قاراعاندا وزگەشە سيرەك قاسيەت ەنشىلەگەنى جايىندا ويلادىم: ءارتۇرلى زامانداردى جانە قاراما-قارسى كوزقاراس-پىكىرلەردى پاش ەتە وتىرىپ ولار قاتار جايعاسىپ, ءبىر كىتاپ سورەسىندە تاتۋ-ءتاتتى تابىسا الادى. مىسالدى الىستان ىزدەپ اۋرەلەنۋ كەرەك ەمەس. وتكەن كەزدەگى, جاقىنداعى جانە بۇگىنگى رەسەيدىڭ ءۇش كوشباسشىسىنىڭ عانا كىتاپتارىنا زەر سالايىقشى.
«ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىنە ءۇن قاتا وتىرىپ. قايتا قۇرۋدىڭ سىرتقى ساياساتى: قۇجاتتى ايعاقتار» – كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى ماتەريالدارىنىڭ جانە م.س.گورباچەۆتىڭ الەمدىك دەرجاۆالار باسشىلارىمەن 1985-1991 جىلدارداعى كەلىسسوزدەرىنىڭ وسىناۋ جيناعىنا ولاردىڭ باستى كەيىپكەرى بىلاي دەپ جازىپ, قول قويعان ەكەن: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا شۋاقتى دوستىق كوڭىلدەن. قۇشاقتايمىن, م.گورباچەۆ. 07.04.2010».
كىتاپحانادا رەسەيدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ب.ن.ەلتسيننىڭ كوزىندەي ەستەلىك بولىپ ول سىيلاعان «گورباچەۆ-ەلتسين: ساياسي تەكەتىرەستىڭ 1500 كۇنى», «پرەزيدەنت جازبالارى», «پرەزيدەنت مارافونى: تولعانىستار, ەستەلىكتەر, اسەرلەر» اتتى ءۇش كىتاپ جەكە قولتاڭبالارمەن ساقتالۋدا. بوريس نيكولاەۆيچتىڭ قولتاڭبالارى ءومىردىڭ وزىندەي شىنايى, قاراپايىم بولىپ كەلەدى ءارى ءراسىمشىل سالتاناتتىلىقتان ادا: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ماحابباتپەن. ب.ەلتسين. 17.05.1992», «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قۇرمەتپەن اۆتوردان», «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جەكە دوستىق قاتىناستارىمىزدىڭ ەستەلىگى رەتىندە. 17.10.2000».
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين سىيلاعان ن.راحمانوۆتىڭ «ماسكەۋ» اتتى فوتوالبومىنا نىسپىحات ىلەسكەن جانە كۇنى 2014 جىلعى 5 ناۋرىز دەپ كورسەتىلگەن.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا كەلەتىن سىي-لەبىزدەر اۆتورلارىنىڭ باسىم بولىگى رەسەيلىكتەر ەكەنى اتاپ وتەرلىك جاعداي. «كورشى حاقىسى – ءتاڭىر اقىسى» دەيتىن ەسكى ماقالدىڭ ايعاعى وسى ەمەس پە؟..
ءبىزدىڭ حالقىمىزدى باۋىرلاس تۇركيامەن دە بايلانىستىرىپ تۇرعان تىعىز ءارى جاقىن قاتىناستار وسىدان ءبىر كەم ەمەس. تۋعان رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاننان كەيىن سول ءبىر تولقۋلى ساتتەردە ونى ءبىرىنشى بولىپ تۇركيانىڭ تانۋى دا قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا بولىپ تابىلادى. قوس حالىقتىڭ ءتۇبى بىرگە تۋىسقاندىعى تامشى سۋداعىداي مولدىرەپ كورىنىس تاباتىن ءبىر عانا جايدى كەلتىرەيىن.
2000 جىلى و.مۋحاررەمنىڭ «سۇلەيمان دەميرەل. ۇلى تۇرىك مۇراتىنا ارنالعان ءومىر» دەيتىن كىتابى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى ءوزىنىڭ قازاقستاندىق ارىپتەسىنە سىيلاعان دانادا مىناداي جۇرەك ەلجىرەتەرلىك سوزدەر جازىپتى: «مەنىڭ اسىل تەكتى دوسىم, قىمباتتى باۋىرىم, ۇلى مەملەكەتشىل تۇلعا, تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا باقىت, بەرەكە جانە دەنساۋلىق تىلەگىمەن».
2015 جىلدىڭ مامىرىندا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بەلگىلى قازاقستاندىق تاريحشى عالىم ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ تۋىستارىنان «نوقتالانعان تاريحشى» اتتى كىتاپ كەلىپ ءتۇستى. ونداعى قىسقا عانا اڭداتپادا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستان پرەزيدەنتى مىرزاعا ءبىزدىڭ اكەمىز – ەسىمى وتانىمىزدىڭ شەكاراسىنان الدەقاشان اتتاپ كەتكەن ەرمۇقان بەكماحانوۆ تۋرالى ىزگىلىكتى ەستەلىك ءۇشىن. قۇرمەتپەن, بەكماحانوۆتار وتباسى».
ادامگەرشىلىك پارىزدى وتەۋ جانە ءوزىنىڭ عىلىمي سەنىمدەرى ءۇشىن زارداپ شەككەن وسىناۋ ادامنىڭ ازاماتتىق ءارى عىلىمي ەرلىگىن پاش ەتۋ – كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆتەرىنەن الىنعان بۇرىنعى جابىق قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن بۇل كىتاپتىڭ ماقسات-مازمۇنى وسىنداي. كىتاپ اۆتورى – بۇعان دەيىن دە قازاق حالقىنىڭ تاماشا وكىلدەرىنىڭ بىرنەشە عۇمىرناماسىن شىعارعان مەدەۋ سارسەكە.
ال ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «جان سىرىم: ويلار, ناقىل سوزدەر, ەستەلىكتەر» كىتابى پرەزيدەنتتىڭ جەكە كىتاپحاناسىندا حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتىنە بولەنگەن مايدانگەر جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. وزدەرىنىڭ اتاقتى حات الماسۋلارىندا ايتىلعانداي, نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن سەنىسكەن كوڭىلدەگى شۋاقتى قاتىناستا بولعان اقساقال جاڭا كىتاپتىڭ العى بەتىندەگى قىسقا جازبادا ءوز جاعدايىن ەمەس, رۋحاني وسيەت سياقتى ماڭىزدى ءىس تۋرالى ايتادى: «قۇرمەتتى نۇرەكە! مەنىڭ سىزگە ءىلياس ەسەنبەرلين تۋرالى حات جازاردا تىلىمە تيەك بولعان كىتاپ وسى... ۇمىتىلماس ىلەكەڭمەن سىيلاس, سىرلاس, نيەتتەس بولعان ىنىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جولداپ وتىرمىن. ءا.نۇرشايىقوۆ. 30.06.2001 ج.».
ءتىرى كەزىندە-اق الەمنىڭ ءار ەلدەرىندەگى وقىرماندار جۇرەگىن جاۋلاپ العان كەڭ اۋقىمدى ەپيكالىق پولوتنولاردىڭ حاس شەبەرى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ جەكە تۇلعاسى مەن تاڭداۋلى تۋىندىلارىنا دەگەن ەلباسى ىقىلاسى تۋرالى كوپ مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. بىراق, مەن بۇل ارادا تەك ءبىر عانا عيبراتتى جايتپەن شەكتەلمەكپىن. ءبىر جولى ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋدەن ەمتيحان تاپسىرعان كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ جازباشا تاپسىرمانى «ءبىزدىڭ كۇشىمىز بىرلىكتە» تاقىرىبىنا جازدى, اۋىزشا تولعامدى «بابالار مۇراسى – دانالىق كوزى» تاقىرىبىندا باياندادى, ال ادەبي وقۋ ماشىقتارىن ءى.ەسەنبەرلين شىعارماسىنان ءۇزىندى وقۋ ارقىلى تانىتتى. ءوز تۋىندىسى ارقىلى ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا ۇمىتكەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تەكسەرىلسە, جازۋشى ءۇشىن بۇدان ارتىق ابىروي-اتاق بار ما؟!
«قالام شەبەرلەرى, سىزدەر كىممەن بىرگەسىزدەر؟» – زيالى قاۋىمعا وسى سۇراقتى قانداي دا ءبىر پىشىندە ءاربىر زاماننىڭ, ءاربىر قوعامدىق قۇرىلىستىڭ, ءاربىر بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ قويىپ تۇرۋى زاڭدى. 1991 جىلى توتاليتاريزم شەڭگەلىنەن قۇتىلعان كەزدە كوپۇلتتى قازاقستان ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن وكىلدەرى بۇعان ەش جالتاقتاماي, قوبالجىماي بىردەن جاۋاپ بەردى: ولار تاۋەلسىزدىكتى جان-جۇرەگىمەن قابىل الىپ, ءوز تالانتتارىن سول ۇلى مۇرات جولىنا ارنادى.
پروزاشى ءارى اۋدارماشى موريس سيماشكو مۇنى ارنايى دالەلدەمەسە دە بولار ەدى. ويتكەنى, ول كوممۋنيستىك يدەيالار سالتانات قۇرىپ تۇرعان شاقتا-اق ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىر جولىمەن جانە ادەبي ەڭبەكتەرىمەن بوستاندىق, دەموكراتيا ءۇشىن, ادامدار, حالىقتار مەن ەلدەر اراسىنداعى ىزگى نيەتتى ءوزارا تۇسىنىستىك ءۇشىن الدەقاشان «داۋىس» بەرىپ قويعان بولاتىن. كەيبىر كوبىك ءسوزدى تالعامسىز جازۋشىلاردان وزگەشەلىگى سول, وسىناۋ ۇلكەن دە دارا ءسوز زەرگەرى, ناقىلعا ساي, از جازسا دا ساز قىلىپ, وقىرمانىن ءماز قىلىپ جازاتىن. ونىڭ ۇستىنە, قالامگەردىڭ ءاربىر ءماتىنى, اقىن ن.نەكراسوۆتىڭ دانا وسيەتىنە وراي, «سوزگە – ساراڭ, ويعا-جومارت» بولىپ كەلەتىن. ال ول جازعان, ءبىر قاراعاندا, جۇقالتاڭ كورىنەتىن كىتاپتار بىرنەشە جازۋشىلىق ومىرگە جەتىپ تۇرار ەدى. سوعان قاراماستان, جاس قازاقستان مەملەكەتى قالىپتاسۋىنىڭ اسا قيىن سوققان العاشقى جىلدارىندا جاڭا اۋقىمدى وي-ماقساتتارمەن جىگەرلەنىپ, ءوز حاتىندا پرەزيدەنتكە سىر اقتاردى:
«اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! مەن جازىپ جاتقان كىتاپ ءبىزدىڭ وزىمىزدەن گورى, شەتەلدىك قالىڭ وقىرمانعا ارنالعان. ول جاقتا قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ايرىقشا ۇلكەن. اتاپ ايتقاندا, شەتەلدىك اگەنتتىكتەر مەن باسپالاردىڭ ماعان وسى تاقىرىپقا جازىپ بەرۋ جونىندە ءجيى ءوتىنىش جاساۋى دا وسىنى ايعاقتايدى. سول جاعداي مىنا كىتاپتى قولعا الۋىما سەبەپشى بولدى. البەتتە, ەگەر ورتالىق ازيانىڭ تاريحىمەن, سونداي-اق, سوڭعى جارتى عاسىرداعى مۇنداعى ساياسات تاجىريبەسىمەن تانىس بولا تۇرا, ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى تۇسىنبەسەم جانە جانىما جاقىن تۇتپاسام, ونى ىسكە اسىرۋداعى بارلىق قيىندىقتاردى جانە ءسىزدىڭ وسىعان قاجەتتى ساياسي ءھام ادامي اقىل-پاراساتىڭىز بەن ەرجۇرەكتىگىڭىزدى كورمەسەم, مەن بۇلاي ىستەمەگەن بولار ەدىم.
سىزگە كىتاپتىڭ ءبىرىنشى, كىرىسپە تاراۋىن (جۇمىس داناسى) جانە يندونەزيا ساپارى تۋرالى جاريالانعان قورىتىندى تاراۋدىڭ ءبىر بولىگىن (ول باسقا ماتەريالدار ەسەبىنەن كەڭەيتىلەدى) جىبەرىپ وتىرمىن. كىتاپپەن ودان ءارى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بۇلارعا بايلانىستى ءسىزدىڭ ەسكەرتپەلەرىڭىز پايدالى ءارى قاجەت بولماق. كىتاپتىڭ نەگىزگى, ورتاڭعى بولىگى – بارلىق وي-تولعانىستارىمەن, كۇماندارىمەن جانە ءۇمىت ساۋلەسىمەن قوسا كورسەتىلگەن ساياساتكەر جانە ادام رەتىندەگى ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز. بۇدان بۇرىن دا جازعانىمداي, سىزبەن تىم قۇرسا ءبىر-ەكى رەت بەتپە-بەت كەزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرمايىنشا, كىتاپ كوپ-كورىم جۇتاڭداۋ شىقپاق, ءارى جاڭساقتىقتار كەتۋى دە مۇمكىن. اڭگىمە كەزىندە بىزگە ەشكىم كەدەرگى جاساماۋى ءتيىس.
ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدىڭ كوپتىگىن ءتۇسىنەمىن جانە بۇل جايىندا سىزگە ءوتىنىش ايتۋعا ماجبۇرلىگىم ءۇشىن كۇنى بۇرىن عافۋ وتىنەمىن. مەنىڭشە, وسىنداي كىتاپ قازىر وتە قاجەت سياقتى.
ەندى كىتاپتىڭ اتاۋى تۋرالى. بۇل كيەلى كىتاپ سيۋجەتتەرىمەن ساباقتاس. سايتان ءماسىحتى ءشول دالادا: بيلىكپەن, بايلىقپەن, باسقا ءپاني دۇنيە راحاتتارىمەن قىزىقتىردى. حاديستەرگە ءسايكەس, مۇنداي ارباۋلارعا مۇحاممەد تە بەرىلمەگەن. سايتانمەن جەكپە-جەكتە ولاردىڭ قۇدىرەتتى رۋحى جەڭىپ شىققان.
20.09.95 ءسىزدىڭ م.د.سيماشكو.
حاتقا ماشينكادا باسىلعان 23 بەتتىك «ەكۆاتوردان وتكەن جول نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ اربالۋى» قولجازباسى مەن «1995 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدەسى» دەپ ۋاقىتى كورسەتىلگەن «ەكۆاتوردان وتكەن جول» (جازۋشىنىڭ قويىن داپتەرىنەن)» گازەتتىك جاريالانىمىنىڭ كسەروكوشىرمەسى قوسا جىبەرىلدى».
پرەزيدەنت وزىمەن بىرگە ەرىپ بارۋعا شاقىرعان يزرايل ساپارىن شىعارماشىلىق وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ول جاڭا عانا باسىلىپ شىققان «قاسيەتتى جەرگە باستاعان جول» كىتابىنىڭ ءسۇيىنشى داناسىنا مىناداي ءسۇيىنىشتى سوزدەر جازدى: «قىمباتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ونىڭ مارتەبەلى تاريحي ميسسياسىنا دەگەن زور ىقىلاس جانە مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوسقاندىق سەزىمىمەن... 27.09.1996 ج.».
وكىنىشكە قاراي, جاسىنىڭ ۇلعايۋى جانە ناۋقاسى موريس داۆىدوۆيچكە وسى توپتامانى جالعاستىرىپ جۇمىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ءسىرا, بوستاندىقتىڭ, بىلايشا ايتقاندا, تۇتاس ءبىر ومىرگە كەشىگىپ جەتكەنىن ءدال وسى جاعداي اڭعارتسا كەرەك.
كەشىرىم بوزتاەۆ اتاقتى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ قاتارىنان ەمەس ەدى. ول ءوز زامانداستارىنا مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستىڭ قاتارداعى شەبەرىنەن قازاقستان كومپارتياسى سەمەي وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا دەيىنگى جولدان وتكەن قايراتكەر رەتىندە بەلگىلى بولدى. سول سەبەپتەن دە بۇل كىسىنىڭ قولىنا قالام الىپ, سەمەي يادرولىق پوليگونىنا بايلانىستى سۇمدىق قاسىرەت تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دابىل قاققان كۇرەسكەرلىگى اسىرەسە قىمبات. 90-جىلدارى ول «سەمەي پوليگونى», «قاينار سيندرومى» جانە «29 تامىز» اتتى ءۇش كىتاپ شىعاردى. 1992 جىلى جارىق كورگەن سولاردىڭ ءبىرىنشىسىن ول: «تەرەڭ قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە» دەگەن قىسقا قولتاڭبامەن سىيلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى قابىلدانۋىنا وراي شىن مانىندە كەڭ قانات جايعان جانە كەيىننەن ەلباسىنىڭ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» اتتى كىتابىندا جان-جاقتى زەردەلەنگەن عالامدىق اۋقىمداعى ىسكە قوسقان ونىڭ جەكە ۇلەسى وسىنداي بولدى.
ايتقانداي, پرەزيدەنتتىڭ وسى كىتابى تۋرالى قاتارداعى وقىرمانداردان دا, ساراپتامالىق قوعامداستىقتار وكىلدەرىنەن دە: بايانداۋ مانەرى, پروبلەمانى عىلىمي تۇرعىدان قامتۋ ساپاسى جانە اۆتوردىڭ ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرۋى بويىنشا ونى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى دەپ تانۋ كەرەكتىگى ءجونىندە ءسۇيىنىشتى پىكىر-لەبىزدەر ءجيى ەستىلىپ جاتادى.
2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا گوللانديادان مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا نيدەرلاند پەن-كلۋبىنىڭ مۇشەسى دجوب دەگەنااردىڭ «ءىch bin ءى am» اتتى ولەڭدەر جيناعى كەلىپ ءتۇستى. وعان قوسىلعان ىلەسپە حاتتا بىلاي دەلىنگەن:
«قۇرمەتتى نازارباەۆ مىرزا! گوللاندياداعى سىزدەردىڭ ەلشىلىگىڭىزدەن مەن «بەيبىتشىلىك كىندىگى» دەگەن كىتابىڭىزدى الدىم. سۇيسىنە وقىپ شىعىپ, ءسىزدىڭ پىكىر-پايىمىڭىزعا جانە الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋگە قۇلشىنعان ىزگى نيەتىڭىزگە ءتانتى بولدىم.
مەن سىزگە ءوز ەلىمنەن كادەسىي رەتىندە – كىشكەنتاي كىتاپشامدى, پوەزيامنىڭ تاڭدامالىسىن تارتقىم كەلەدى.
...مەن سىزگە جانە ءسىزدىڭ ەلىڭىزگە بۇكىل جاقسىلىقتاردى تىلەيمىن! دج.دەگەناار».
«ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەگەن ەكەن ۇلى اباي. 2008 جىلدىڭ ماۋسىمىندا مەملەكەت باسشىسىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنان نادەجدا ۆيكتوروۆنا كورونچۋك ءوزىنىڭ «كونە ەرتەگىلەردىڭ جاڭاشا بايانى» اتتى ولەڭدەر كىتابىن جىبەردى.
«قۇرمەتتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىزدىڭ تىنىش ءارى بەيبىتشىل ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ءۇشىن سىزگە باسىمدى يەمىن... مەن كوز جانارىم بويىنشا مۇگەدەكپىن. 2007 جىلى ءوزىمنىڭ بارلىق شىعارمالارىما اۆتورلىق قۇقىعىمدى راسىمدەدىم.
مەن سياقتى ءالى جاس ايەلدى الپەشتەپ وتىرعان ءوز ەلىمە ماسىل بولماي ءومىر كەشىپ, سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكامنىڭ ونەرىنە ۇلەس قوسىپ ءجۇرگەنىم ءۇشىن وتە قۋانىشتىمىن», – دەپ جازادى ول ءوزىنىڭ وتانعا جانە تۋعان ولكەنىڭ قايتالانباس تابيعاتىنا دەگەن نۇرلى ءسۇيىسپەنشىلىككە تولى ولەڭدەرىن تانىستىرا وتىرىپ.
بۇل جاعدايدان تاعدىردىڭ بارلىق قيىندىقتارى مەن سىناقتارىنا قاراماستان ءومىر سۇرۋگە جانە تۇلعالىق تۇرعىدان ءوزىن تانىتۋعا ەرىك-جىگەر تابا بىلگەن «كىشكەنتاي» ادام ۇلىلىعىنىڭ ناقتى مىسالىن كورەمىز.
2014 جىلدىڭ اقپانىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بىرنەشە ولەڭ جانە پروزا كىتاپتارىنىڭ اۆتورى ل.يۋ.گيرش پرەزيدەنتكە «ءومىر پاراقتارى» كىتابىن سىيلادى. ونداعى ىلەسپە حاتتا بىلاي دەلىنگەن:
«اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ كوڭىل بولۋىڭىزگە قاتتى تولقىدىم جانە مەنىڭ 90 جىلدىق مەرەيجاسىما بايلانىستى قۇتتىقتاۋىڭىز ءۇشىن شىنايى العىسىمدى قابىل الۋىڭىزدى سۇرايمىن. ءومىرىمنىڭ 55 جىلى قازاقستاندا ءوتتى, ونى ءوزىمنىڭ ەكىنشى وتانىم دەپ سانايمىن, مەنىڭ نەمەرەلەرىم مەن شوبەرەلەرىم وسىندا دۇنيەگە كەلدى.
... ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاس ۇرپاقتى قازاقستاندىق پاتريوتيزم جانە ءوز ەلىنە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ادالدىق رۋحىندا تاربيەلەۋگە اتسالىسۋدى ءوزىمنىڭ بورىشىم دەپ ەسەپتەيمىن.
مەن ارقاشان ءسىزدىڭ ساياسي باعىتىڭىزدىڭ ادال جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدىم جانە سولاي بولا بەرمەك. ...سىزگە – ۇلت كوشباسشىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گۇلدەنۋى مەن ۇلى بولاشاعى جولىنداعى بارلىق ىزگى ماقساتتارعا جەتۋىڭىزدى تىلەيمىن. شىنايى قۇرمەتپەن, گۆارديا پولكوۆنيگى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى لەونيد گيرش».
جوعارىدا مەن كىتاپتار سىي-سىياپاتتىق, ەستەلىك-جادنامالىق, ءىلتيپات-ىزەتتىك جانە ارناۋلىق لەبىزدى جولداۋلاردىڭ ءداستۇرلىسى جانە نەگىزگىسى بولعانىمەن, بىردەن-ءبىر جالعىز ارقاۋى ەمەستىگىن اتاپ ءوتتىم.
2009 جىلدىڭ تامىزىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا «مينگي-تاۋ» قاراشاي-بالقار ورتالىعى جىبەرگەن, ءسوزىن دە, سازىن دا ا.ۋزدەنوۆ جازعان «نۇرسۇلتان» ءانىنىڭ ديسكىسى كەلىپ ءتۇستى. ءان سيپاتىن بايانداپ ايتۋ ابىرويلى ءىس بولماسا كەرەك. سوندىقتان, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى فاريزات حادجيەۆانىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك. كەلىسىم. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» تاقىرىبىمەن وتكەن XXIV سەسسياسىندا ايتقان سوزدەرى بۇعان تاماشا تۇسىندىرمە بولار ەدى دەپ بىلەمىن:
«مەن بۇگىن بۇل ساحناعا وتباسىمنىڭ اماناتىن وتەۋ ءۇشىن شىعىپ تۇرمىن. جەر اۋدارۋ جىلدارىندا مەنىڭ اتامنىڭ وتباسىن قايىرىمدى قازاق وتباسى پانالاتىپتى. مەن ءسىزدىڭ وتباسىڭىز – ءابىش اتانىڭ وتباسى پانالاتقان حىزىر حادجيەۆتىڭ نەمەرەسى, ازرەت حادجيەۆتىڭ شوبەرەسىمىن. سول ادامگەرشىلىك, سول كەڭپەيىلدىك, سول قامقورلىق ءۇشىن ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىزعا, ءسىزدىڭ وتباسىڭىزعا ايتار العىسىمىز, اق تىلەگىمىز شەكسىز. بالقار حالقىنىڭ اقساقالدارى: «بارلىق مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى جەرى مەككە مەن مەدينە بولسا, جەر اۋدارىلعان ادامداردىڭ قاسيەتتى دە قۇتتى مەكەنى – قازاقستان. باسىمىزدى ساجدەگە يگەندە – قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن, جۇرتىنىڭ امان بولۋىن تىلەيمىز», – دەيدى. مەن دە قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە ەلىمدى ماڭگى ەتۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن!».
وسى قىسقا عانا اڭگىمەنى اياقتاي كەلە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۋعان كۇندەرىنىڭ بىرىندە وزدەرى سىيلاعان ساعاتقا قىزدارىنىڭ جازىپ بەرگەن مىنا بىرەر ولەڭ جولدارىن كەلتىرە كەتپەي تۇرا المادىم.
«ۆ ەتوت تسەح ۋگوديت, گدە راسپلاۆيلوس ۆرەميا,
چتو ۋج تام گوۆوريت, – نەپوسيلنوە برەميا.
نو يز سداننوگو ۆ لوم پرەدىدۋششەگو تسارستۆا
ۆسەم ناپاستيام نازلو – سوتۆوريت گوسۋدارستۆو!
ۆوت دوستوينىي ۆەنەتس!
س دنەم روجدەنيا, وتەتس!».
ولەڭ ورىس تىلىندە جازىلعان ەكەن. مەن اقىن ەمەسپىن عوي, بىراق ماعىناسىن بەرۋگە تالپىنىپ كورسەم, شاماسى, بىلاي بولىپ شىعار ما ەدى دەپ ويلايمىن:
ءداۋىردى بالقىتقان سىنعا دا ءتۇستىڭىز,
ايتاتىن نەسى بار, قيىندىق كەشتىڭىز.
قيراعان پاتشالىق قاڭقاسىن جالعاعان,
كۇمانمەن كۇرەسىپ – مەملەكەت سومداعان!
مىنە, بۇل – ناعىز مارتەبە!
تۋعان كۇنىڭمەن, ارداقتى اكە!
«ونەر ماڭگىلىك, ءومىر قىسقا», – دەيدى حالىقتىڭ كونە دانالىعى. بۇل ناعىز شىعارماشىلىقتىڭ ءاربىر اكتىسىنە ادامدار ءوز ءومىرىنىڭ ساۋلەلى شاقتارىن ارناپ, وعان ءوزىنىڭ ولمەس جانىنىڭ ءبىر بولشەگىن سىيلايتىندىعىنان بولار.
ءوزىنىڭ سوڭىنا ۇزاققا باراتىن يگى ءىس قالدىرۋ نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋ – بۇل ەندى اركىم ءوزى شەشەتىن ماسەلە.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى