بۇگىن وزبەكستان استاناسى – تاشكەنت قالاسىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتى وتەدى. وعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسادى.
جەتەكشى ۇيىمنىڭ حالىقارالىق سيپاتقا يە جيىنى قارساڭىندا بىزگە قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
ەرىك وتەمباەۆپەن از-كەم سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– ەرىك مىلتىقباي ۇلى, بيىلعى جىل – شىۇ ءۇشىن مەرەيتويلى جىل. سەبەبى, ول ءوزىنىڭ 15 جىلدىق بەلەسىنەن ءوتتى. بۇگىندە بۇل ۇيىمعا كىرۋگە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ نيەتتەس تانىتۋى بايقالىپ وتىر. ءسىز ۇيىمنىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟ شىۇ كەڭىستىگىنىڭ كەڭەيۋى ونىڭ قۇزىرەتىنە قانشالىقتى ءتيىمدى اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
– ءيا, بيىل ۇيىم ءوزىنىڭ 15 جىلدىق بەلەسىن باعىندىردى. شىۇ اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – بۇگىن قابىلداناتىن تاشكەنت دەكلاراتسياسى, وندا ءبىز ۇيىمنىڭ ودان ءارى قارايعى دامۋ جولدارىن ايقىنداۋعا تىرىستىق. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى دەپ سانايمىز.
شىۇ ۇلكەن ەۆوليۋتسيالىق جولدان ءوتتى. ءبىز «شانحاي بەستىگى» پىشىمىنەن ۇلكەن وڭىرلىك ۇيىم پىشىمىنە قاراي كوشىپ وتىرمىز. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىل ۇيىمعا پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ قوسىلۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر.
جالپى العاندا, بۇل – دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ شامامەن 45%-ى وسىناۋ بەلدى دە بەدەلدى ءارى جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسىنە اينالىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. ياعني, مۇنداي ەۆوليۋتسيالىق جول وسىنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ وڭىردە اسا قاجەتتىلىك تۋىنداتىپ وتىرعانىن بايقاتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءاردايىم تەرروريزمگە قارسى كەڭ اۋقىمدى كواليتسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ بۇۇ اياسىندا تەرروريزمگە قارسى كواليتسيا قۇرۋ تۋرالى جاقىندا كوتەرگەن باستاماسى ءبىزدىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ۇنقاتىسۋ الاڭىندا الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان «كۇردەلى قۇبىلىستاردىڭ» الدىن الۋعا جانە شەشۋگە قاۋقارى بار مىقتى ۇيىم قۇرا العاندىعىمىزدى كورسەتتى.
ءبىز وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە قاتىستى تەتىكتەردەن بولەك, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن دە تالقى تارازىسىنا سالىپ وتىرامىز. ماسەلەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق باعىتتا ىقپالداستىق ورناتۋدا ارنايى جوبا-جوسپارلار ازىرلەنىپ, ونىڭ اياسىندا جاڭا نارىقتار قۇرۋعا بارىنشا كوپ ءمان بەرىلۋدە. الەم حالقىنىڭ 45 پايىزى – وتە كەڭ اۋقىمدى الىپ جاتقان نارىق. وسى ورايدا, جاڭا كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ جانە جانداندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جاسالىپ جاتىر. ماسەلەن, قابىلداناتىن تاشكەنت دەكلاراتسياسىندا ءبىر جاعىنان كولىكتىك الەۋەتتى, ەكىنشى جاعىنان جاڭا كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋعا قاتىستى اسپەكتىلەر قاراستىرىلعان.
بۇدان بولەك, ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ, ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس ءجۇرگىزۋ باعىتى بويىنشا وڭىرلىك ىقپالداستىققا ايرىقشا نازار
اۋدارىلىپ وتىر. وسى رەتتە, الداعى ۋاقىتتا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى ۇيىمنىڭ قىزمەت ەتۋ تەتىكتەرىنىڭ كۇشەيۋىنە وزگەشە سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىز. ءبىز, بۇل ورايدا, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەتىن جاڭا ءادىس-ءتاسىلدەردى جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ول ءبىزدىڭ ءوزارا ءارىپتەستىگىمىز ءۇشىن جاڭا ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن ورناتۋعا كۇش سالىپ وتىرعاندىعىمىز. سەبەبى, مۇنداي قادام تەك شىۇ-عا مۇشە ەلدەردى عانا ەمەس, باسقا دا كوپتەگەن حالىقارالىق وڭىرلىك ۇيىمدى بىرىكتىرەرى ءسوزسىز.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, اسەان, ۇقشۇ, اوسشك ۇيىمدارى شىۇ-عا بايقاۋشىلار رەتىندە قاتىسادى. بۇل ورايدا, شىۇ ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ باسىم ينتەگراتسيالىق سيپاتقا يە ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى. سوندىقتان, كەلەسى جولى استانادا بولاتىن سامميت كەزىندە تەك وسى ۇيىم شەڭبەرىندە عانا ەمەس, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ىقپال ەتەتىندەي قۇندى قۇجاتتار قابىلدانادى دەپ ويلايمىز.
– ءسىز شىۇ تەك قانا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇش-جىگەر ءبىرىكتىرەتىن ۇيىم ەمەس ەكەندىگىن, ونىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا ىقپال ەتە الاتىن تەتىگى بار ەكەندىگىن ايتتىڭىز. دەمەك, بۇل بولاشاقتا مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وسەدى دەگەندى بىلدىرە مە؟ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭى قانداي مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق؟
– ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جوبا-جوسپارى ءبىرنەشە تەتىكتى قامتيدى. ولار تەك ءوزارا ساۋدا اينالىمىن عانا كۇشەيتپەيدى, سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىققا ءتيىمدى نەگىز قالايدى. سول سەبەپتى دە, استانا بىرقاتار ماڭىزدى باستامانى كوتەرىپ وتىر. بۇل باستامالار بىزگە بانك سەكتورى سالاسىندا عانا ەمەس, ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىق شەڭبەرىندە دە ءوزارا ارەكەتتەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى.
مىنە, وسى ورايدا, استانا 2017 جىلى ەكسپو كورمەسىن وتكىزىپ قانا قويماي, «استانا» قارجى ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەمەك, شىۇ ۇنقاتىسۋ الاڭى ارقىلى ءبىز مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق باستامالارىن قولداپ, قۋاتتاۋعا مۇمكىندىك الاتىن بولامىز. ءبىز ۇلكەن بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا جاعداي جاساپ وتىرمىز. بۇل جوبالار ۇلى جىبەك جولىن دامىتۋعا دا جول اشادى. قازاقستان, بۇل رەتتە, ينۆەستورلارعا كوپ مۇمكىندىك جاساۋدا. «استانا» قارجى ورتالىعى تەك شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن عانا ەمەس, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار ءۇشىن دە ماڭىزدى ۇنقاتىسۋ الاڭى بولادى دەپ ويلايمىز.
– جالپى, ينۆەستيتسيالىق ءارىپتەستىكتى جانداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– جاقىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىسكەرلىك قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ جيىنى بولىپ ءوتتى. وسى جيىن شەڭبەرىندە بانك سەكتورى سالاسى وكىلدەرىنىڭ جەكە كەزدەسۋى ۇيىمداستىرىلدى. كەزدەسۋ اياسىندا ينۆەستيتسيالىق باعىتتاعى ءماسەلەلەر تالقىلانىپ, بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار پىسىقتالدى.
شىۇ-نى قامتيتىن ءوڭىر وتە ۇلكەن. سەبەبى, جاڭا ءبىر سوزىمدە ايتقانىمداي, الەم حالقىنىڭ 45 پايىزى وسى وڭىردە قونىستانعان. دەمەك, ۇلكەن ينۆەستيتسيالىق ءمۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن اۋقىمدى ۇنقاتىسۋ الاڭىن قۇرۋدا شىۇ-نىڭ ءرولى وراسان دەر ەدىم.
– ەلباسىنىڭ XXI عاسىردىڭ بىرىڭعاي ينتەگراتسيالىق جوباسىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى, جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن جانە ەۋروپالىق وداقتى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان «ۇلكەن ەۋرازيا» يدەياسى تۋرالى ويىڭىز قانداي؟ ونىڭ شىۇ-مەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىمەن قانداي دا ءبىر بايلانىسى بار ما؟
– وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق بارلىق پىشىمدەگى ارىپتەستىكتى قامتيدى. «ۇلكەن ەۋرازيا» ءپىشىمى – وتە وزەكتى. سەبەبى, ءبىز جاڭا كولىك دالىزدەرىن قۇرۋدى قولعا الا باستادىق. ەڭ باستىسى, ءبىز ينۆەستيتسيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. سوندىقتان, ۇلى جىبەك جولى يدەياسى, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق بەلدەۋ قۇرۋ يدەياسى ءبىزگە ءماسەلەگە باسقاشا قىرىنان كەلۋگە, سونداي-اق, ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە قولعا الىناتىن جاڭا جوبالارعا نەگىز بولادى دەپ سانايمىن.
قازاقستان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى تەتىگىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ءبىزدىڭ دۇرىس جولدا ەكەندىگىمىزدى ءوز تاجىريبەسىمەن كورسەتىپ بەردى. بۇل ماسەلەدە ءبىز كوپتەگەن ەلگە جاقسى نەگىز قالاپ بەردىك دەپ ويلايمىز. اتالعان باعدارلامانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ەسكەرىپ, كوپتەگەن مەملەكەت ونىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا مۇددەلى بولىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا تەك شىۇ ەلدەرى عانا ەمەس, سونداي-اق, ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى, ازيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق-قارجىلىق ينستيتۋتتارى بار.
ءبىز شىۇ-نىڭ الداعى ۋاقىتتا استانادا وتەتىن سامميتىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق باعىتتاعى دامۋ جوبالارىنا قاتىستى ناقتى تەتىكتەردى قاراپ, تالقىلايتىن بولامىز. بۇل ءوڭىرىمىزدىڭ جاندانۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىز.
– قازىرگى تاڭدا شىۇ تەتىگىنىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىعى جونىندە ءجيى ايتىلادى. وعان بۇگىنگە دەيىن پاكىستان مەن ءۇندىستان سەكىلدى ەلدەردىڭ مۇشە بولۋعا ايرىقشا تالپىنىس تانىتقانىن قوسىڭىز. بۇگىندە ول تالپىنىستىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. مۇنىڭ بۇعان دەيىنگى «شانحاي بەستىگى» ءپىشىمىنىڭ ساپالىق تۇرعىدا كەڭەيۋىنە قانشالىقتى وڭ ىقپال ەتۋى مۇمكىن؟
– قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلكەن ينتەگراتسيالىق باستامالاردى كوتەردى. ءماسەلەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ەۋرازيالىق تۇعىرنامادا كوپتەگەن ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ۇلكەن الاڭ. قازاقستان وزگە ەلدەرگە ساياسي تۇراقتىلىقتى ناسيحاتتاپ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قالاي دامۋى كاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى. ال پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ شىۇ-عا مۇشە بولۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋى دامۋعا جاقسى نەگىز قالاعان «شانحاي بەستىگى» جولىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق سيپاتقا يە بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ شىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ءبىز ىقپالداستىقتىڭ جاڭا ءپىشىمىن كورسەتەتىن بولامىز. مۇنىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ارىپتەستىككە جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنى كۇمانسىز.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى,
تاشكەنت قالاسى