گازەتىمىزدىڭ 2016 جىلعى 20 ساۋىردەگى №74 (28 802) سانىندا «اراشا» ايدارىمەن «سۋبسيديادان قاشانعى قاعىلامىن؟» دەگەن ماقالا جارىق كورگەن ەدى. وندا ەلباسى ساياساتىنا يەك ارتقان جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى قوستوعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نەسىپكۇل كەزەڭباەۆا ءوزىنىڭ اۋداندا ايەلدەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «داۋرەن» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, ەگىنشىلىكپەن اينالىسا باستاعانىن, الايدا, سۋبسيديا ماسەلەسىندە كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ جۇرگەندىگىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن. سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت وتسە دە باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس كۇيىندە قالىپ كەلەدى.
قاراپايىم شارۋا ادامىنا ەڭ باستىسى مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت. تەك سول كەزدە عانا شارۋا ەگىستىك داقىلىنا قاجەتتى جاعدايلاردىڭ بارلىعىن جاساپ, ءونىم الۋعا بارىن سالادى. ال ءونىم شارۋالارعا اقشا, تۇتىنۋشىلارعا ازىق ەمەي نەمەنە. بارلىق ماسەلە سۋبسيدياعا تىرەلىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرسەك, «داۋرەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى ن.كەزەڭباەۆا ءالى كۇنگە دەيىن وزىنە تيەسىلى سۋبسيدياعا قول جەتكىزە الماي دال.
جاقىندا تاعى تەلەفون شالدىق. شارۋا انامىز ءوزىنىڭ ەگىستىك القابىندا جۇرگەندىگىن ايتتى. قارلىعىڭقى داۋىسپەن بيىل دا قىزىلشا ەكپەگەندەرگە سۋبسيديا بەرىلمەيتىنىن, قىزىلشا ەگۋ ءۇشىن قانت زاۋىتىمەن كەلىسىمشارت جاساسقاندىعىن, ونى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزگەندىگىن ايتتى. «قانت زاۋىتىنا بارساق, بىلتىرعى جارتى ميلليون تەڭگە موينىمدا ءىلۋلى تۇر. سوندا دا كىشكەنە تۇقىم ءبولىپ بەردى. قازىر القابىمدى جىرتىپ, قىزىلشا ەكتىرىپ جاتىرمىن. قاتتى قينالىپ كەتتىك. مەن سياقتى قينالىپ, جىلاپ ءجۇرگەندەر قانشاما. تىپىرلاپ ەگىستىك القابىنىڭ باسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن», دەدى نەسىپكۇل اپامىز.
شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ قابىلداۋىنا كىرمەك تە بولىپتى. تاراز قالاسىنا ىزدەپ بارعانىمەن ەكى كۇن جولىن توسسا دا تابا الماپتى. ءبىردە اندا, بىردە مىندا كەتتى دەگەن شەنەۋنىك ۇستاتپاي-اق قويعان كورىنەدى. امال جوق, اينالىپ كەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا جۇگىنگەن.
وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.نۇرجىگىتوۆ قابىلداپ, قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ تاپسىرىلعانىن سۇراپ ءبىلىپ, سونىڭ بارلىعىن قايتادان جيناپ اكەلۋدى مىندەتتەگەن. «كوكتەم بولدى عوي, قالاي جۇمىس ىستەيسىزدەر دەدىم. جانارماي, كۇزەت جانە تراكتوردى جالعا العاننان باسقا قانت زاۋىتى تۇقىمىنا جارتى ميلليون تەڭگە قارىزبىن. بيىلدىققا قارىزىم 1,5 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن بولار. دەپارتامەنتتىڭ تراكتوردى بەرمەگەن قورلىعىن ايتساڭىزشى ءبارىنەن دە. ءتورت اي جۇگىرتتى عوي. بارلىق جيىرماعا تارتا قاعازدارىن دايىنداپ اپارىپ بەردىم», دەدى اشىنعانىن جاسىرا الماعان شارۋا انامىز.
ن.كەزەڭباەۆانىڭ ايتۋىنشا, تەحنيكا بەرەمىز دەگەننەن كەيىن ەكى تراكتورشى مەن مەحانيگىن دە ەرتە بارىپتى. الايدا, قانت زاۋىتىمەن جاساسقان كەلىسىمشارتىڭىز جوق دەگەن سىلتاۋمەن شىعارىپ سالىپتى. ونى دا جەتكىزىپ بەرگەن. وبلىس اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.نۇرجىگىتوۆكە حابارلاسقانىمدا, ول «داۋرەن» شارۋا قوجالىعىنا بىلتىر سۋبسيديا بەرىلمەۋىنىڭ سەبەبىن بىلايشا ءتۇسىندىردى: «ءبىزدىڭ باسقارماعا ونداي اكت ءتۇسكەن جوق. سوندىقتان, سۋبسيديا بەرە المادىق. اۋدان اكىمى جانە ونىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسى بار. كوميسسيا مۇشەلەرى ونىڭ قىزىلشاسى شىقپادى دەدى, ولاي بولسا, سۋبسيديانى نە ءۇشىن بەرەمىز. كوميسسيا مۇشەلەرىن دە قۇقىقتىق ورگاندار تەكسەرىپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتادى عوي».
سوندا ديقاندارعا دەر كەزىندە قاجەتتى قارجىسىن بەرمەي, ەڭبەكتەرىن ەش ەتكەن شەنەۋنىكتەر ەشقانداي دا جاۋاپقا شاقىرىلماي ما؟ شارۋا يەسىنىڭ قىزىلشا القابى جايىن تەكسەرۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدىگىنىڭ ارنايى كوميسسياسى كەلىپ كورىپ, ءتيىستى قورىتىندىلارىن دا بەرىپتى. ءتىپتى, سارىمولداەۆ اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ انىقتاماسى دا بار. سولاي بولا تۇرا, نەگە الگى كوميسسيا قاجەتتى اكتىنى جاساپ, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا وتكىزبەگەندىگى ازىرگە بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.
مەركى اۋدانى اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قاداعالايتىن ورىنباسارى م.ومىربەكوۆتىڭ الدىنا بەس رەت بارسا دا ەشبىر كومەك بولماعان. «سىزدەن باسقا ەشكىم مەنەن كومەك سۇرامايدى, ءبىز جاي ايتقانبىز», دەپ مەنىڭ ءوزىمدى جازعىردى. ءسويتىپ, مەملەكەت ءساۋىر ايىندا بولگەن زاڭدى قارجىنى دەر كەزىندە الا الماي, ارىق تارتۋعا, قىزىلشا القابىن سۋارۋعا مۇمكىندىك بولماي, قۋراپ كەتكەن. ول ول ما, بىلتىر جەلتوقسان ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى مەرەكەسىن وتكىزۋ كەزىندە دە بىرقاتار جونسىزدىكتەر ورىن الىپتى. مالشىلار مەن ديقاندارعا باعالى سىيلىقتار بەرىلۋى ءتيىس بولسا, سول سىيلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىسى جوق اكىمدىكتىڭ جاپ-جاس ماماندارىنا, ءتىپتى, س.بۇتاباەۆ باسقاراتىن ءبولىمنىڭ ەدەن جۋشىسىنا دا بەرىلگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. «ءبىز دە اڭ-تاڭ بولدىق. ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قانداي ەڭبەگى ءسىڭدى؟ كابينەتتە وتىرىپ, شارۋالاردى اۋرە-سارساڭعا سالعاننان باسقا نە تىندىردى؟ الدە ەگىس القابىنا كەلىپ, كومەك بەردى مە ەكەن؟ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى, ۇياتى, قىزمەتتىك سىپايىلىعى مەن ادەبى قايدا قالدى؟», دەپتى ن.كەزەڭباەۆا ءوزىنىڭ ارىز حاتىندا.
شىنىندا دا, 66 جاسقا كەلگەن شارۋا ايەلدەن كابينەتتە وتىرعان جاس شەنەۋنىكتەردىڭ باعاسى ارتىق پا. ەگىستىك القابى قۋراپ جاتسا, سۋبسيديا الا الماعان قاراپايىم شارۋا ادامى ەمەس, جەرگىلىكتى جەردە جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعان شەنەۋنىكتەر كىنالى ەمەس پە...
قالاي بولعاندا دا قولداۋ قارجىنى ۇلەستىرۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قۇزىرىندا. ءتىپتى, بارلىق ماسەلە اۋداندا قۇرىلعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا تاراپىنان شەشىلەتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر ءوڭىرلەردە سۋبسيديا ءبولىنىسى دۇرىس جولعا قويىلماعاندىعىن ايتا كەتكەن دە ارتىق بولماس. وتكەن جىلى الماتى وبلىسىندا 2228 زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرىلسە, ودان كەيىنگى ورىندا جامبىل وبلىسى تۇر. باس پروكۋراتۋرا 2013-2014 جىلدارى اۋىل-ايماققا بولىنگەن قارجىنىڭ قايدا جۇمسالعانىن تەكسەرىپ, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى انىقتاپ بەرگەن.
سوڭعى ەكى جىلدا جالپى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قازىنادان 82,2 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قارالعان قارجى 154,4 ميلليارد تەڭگەدەن استام. قولداۋ قارجىنى ۇلەستىرۋ زاڭ بويىنشا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قۇزىرىندا بولسا, كوبىنە سۋبسيديا بەرۋ ءتارتىبى بۇزىلىپ, كاسىپكەرلەر قۇقىعىنىڭ شەكتەلەتىنى انىقتالعان. مىسالى, مەركى اۋدانىنىڭ پروكۋراتۋراسى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى س.بۇتاباەۆ ءوزىنىڭ زايىبى باسقاراتىن «بوتاباي» شارۋا قوجالىعىنا 30 گەكتار ءۇشىن سۋبسيديانى زاڭسىز تولەگەنىن انىقتاپتى. سونداي-اق, «اق ارال» ءوندىرىستىك كووپەراتيۆىنە اتقارىلماعان جۇمىستار ءۇشىن 6,2 ميلليون تەڭگەنى زاڭسىز بەرگەنى دە بەلگىلى بولدى.
بۇل تەك انىقتالعانى عانا. مۇنداي زاڭسىزدىقتارعا جول بەرگەن س.بۇتاباەۆ ءالى كۇنگە دەيىن سول قىزمەتىندە جۇرسە, ال اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى, سۋبسيديا بەرەتىن كوميسسيا توراعاسى م.ومىربەكوۆ قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلماي, تەك قاتاڭ سوگىسپەن قۇتىلعانى ءمالىم بولىپ وتىر. بۇل ورەسكەلدىكتەر 2015 جىلدىڭ 5 قازانىندا «نوۆىي رەگيون.kz» سايتىندا جارىق كوردى دە. ن.كەزەڭباەۆا ءوزىنىڭ سۋبسيديادان زاڭسىز قاعىلعانى جونىندە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا دا شاعىمدانىپتى. ولار شارۋا يەسىنىڭ ارىزىن مەركى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنا جولداعان. كەلگەن جاۋاپقا وراي سوزىندە ن.كەزەڭباەۆا بىلاي دەيدى:
«ال مەركى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى س.تولەۋوۆ ماعان بەرگەن جاۋابىندا مەنىڭ ءوزىمدى كىنالاپتى, ياعني مەن سۋبسيديا سۇراعان ارىزىمدى قايتا الىپپىن-مىس. زاڭ بويىنشا مەنىڭ ارىزىم ەشقاشان قايتارىلمايدى, تەك ونى قاراۋسىز قالدىرۋ تۋرالى مەن قوسىمشا ارىز جازۋىم كەرەك. بىراق مەن ەشقانداي قوسىمشا ارىز جازعان ەمەسپىن. مەملەكەتتىڭ بولگەن زاڭدى اقشاسىنان مەن نە ءۇشىن باس تارتامىن؟ ەشبىر اقىلعا سىيمايتىن جاۋاپ قوي. ال مەن جازعان وزگە ماسەلەلەرگە ەشبىر جاۋاپ جوق...».
ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ارمان ەۆنيەۆ قانداي دا ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىققا تاپ بولساڭىزدار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ونى قاراۋعا دايىن ەكەنىن, سول ءۇشىن سەنىم تەلەفوندارى, ءمينيستردىڭ بلوگى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جەتكىزىپتى. «شارۋا, مەملەكەت قاراجات بولمەي جاتىر, دەپ ويلايدى. ال بۇل ۋاقىتتا ايماقتاردا ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن قۇجاتتار سۇرالىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىن بوگەيدى. نەمەسە ءتيىستى اقشا مۇلدەم باسقا ازاماتتارعا ءبولىنىپ جاتادى», دەپ اتاپ وتكەن مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋ ءجۇيەسى وزگەرتىلەرىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى م.قۇسايىنوۆ مالىمدەپ, بولاشاقتا سۋبسيديا دايىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنە عانا بەرىلەرىن ەرەكشە اتاپ كەتكەن.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. سونىڭ جارقىن دالەلى «اگروبيزنەس-2020» جانە وزگە دە باعدارلامالاردىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, سۋبسيديالاۋ قۇرالدارىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا ساي كەلتىرۋ دە ەرەكشە ماڭىزعا يە. وسىنى قاپەرگە الساق, ءاربىر شارۋا ادامىنىڭ قۇقى اياقاستى بولماۋى ءتيىس. ولاي بولسا, شارۋالاردى شارشاتقان سۋبسيديا ماسەلەسىندە ءتيىستى ورىندار ناقتى جاۋابىن بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»