فرانتسۋزدىڭ كلاسسيك جازۋشىسى انري-رەنە-البەر-گي دە موپاسسان (1850-1893) – شىعارمالارى الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنان بەرىك ورىن العان قالامگەر. ونى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىتقان تومەندە جاريالانىپ وتىرعان «تومپىش» پوۆەسى بولدى. حيكايات جارىق كورگەن 1880 جىلى جازۋشى 6 ايلىق ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, ءبىرىنشى رەت ۋاقىتىن تازا تۆورچەستۆوعا ارنادى. وسىدان باستاپ اتاقتى تۋىندىلارى جازىلا باستادى. بۇلاردىڭ اراسىندا «ءومىر», «سۇيكىمدى دوس» دەگەن روماندارى بار. سول سياقتى موپاسساننىڭ اتاقتى نوۆەللالار دا وسى ۋاقىتتارى دۇنيەگە كەلدى.
جازۋشىنىڭ شامادان تىس باسپەن جۇمىس جاساۋى ءومىرىنىڭ سوڭىن ايانىشتى ەتىپ ءبىتىردى. ول 1893 جىلى ميدىڭ پاراليچكە ۇشىراپ قالۋىنان قايتىس بولدى.
تومپىش
(پوۆەست)
قاتارىنان بىرنەشە كۇن بويى قالا ارقىلى قيراعان ارميانىڭ قالدىقتارى ءوتىپ جاتتى. قازىر بۇلار اسكەر ەمەس, انشەيىن بەرەكەسى قاشقان قاراقشىلار ەدى. شەگىنگەلى بەرى سولداتتاردىڭ قىرىلماعان ساقالى ءۇرپى-ءتۇرپى, مۋنديرلەرى ج ۇلىم-ج ۇلىم بولىپ, تۋلارىنىڭ دا تاستاپ, بەت-بەتىمەن زورعا سۇيرەتىلەدى. قاجىعان, ەڭسەلەرى تۇسكەن, ولار ويلاۋدان دا, قيمىلداۋدان دا قالىپ, تەك داعدىلارىمەن ءىلبىپ كەلە جاتقان سياقتى, توقتاي قالسا بولدى, قالجىراپ قۇلاي كەتەدى. ولاردىڭ ەڭ كوبى قوسىمشا كۇشتەگىلەر -ۆينتوۆكالارىنىڭ سالماعىنان جانشىلعان بەيبىت ادامدار, زيانسىز وسىمقورلار مەن دابىراعا دا, جىگەرلەنۋگە دە بىردەي جەڭىل بەرىلەتىن, شابۋىل مەن قاشۋعا دا قاشاندا ءازىر تۇراتىن ۇلتتىق گۆارديانىڭ جاۋىنگەرلەرى بولاتىن; ولاردىڭ اراسىنان اندا-ساندا قىزىل دامبالدىلار دا جىلت ەتىپ قالاتىن, ولار شايقاستا بىت-شىتى شىققان ديۆيزيانىڭ سوڭعى شاشىراندىلارى ەدى; الۋان پولكتىڭ جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ قاتارىندا ارتيللەرياشىلاردىڭ قارا ءتۇستى مۋنديرلەرى دە قاراڭ ەتىپ, شاپشاڭىراق قوزعالاتىن جاياۋ اسكەردىڭ سوڭىنان ارەڭ ىلەسىپ كەلە جاتقان اۋىر سالماقتى دراگۋندەردىڭ دە قاسقالارى ىلۋدە ءبىر جارق ەتىپ قالادى.
باتىرلارعا لايىق اتتارى بار "كەك قايتارۋشىلار", "و دۇنيەنىڭ ازاماتتارى", "ولىمگە قاتىستىلار" دەگەن ەرىكتى اتقىشتاردىڭ قاراقشىلار توبىنا ۇقسايتىن وتريادى دا ءوتتى.
وسى وتريادتاردىڭ كومانديرلەرى بۇرىنعى كەزدەمەشى, سوڭعى كۇندەرگە دەيىن ماي مەن سابىن ساتقان, اقشاسى مەن ادەمى مۇرتىنا بولا وفيتسەرلىك شەن العان كەزدەيسوق جاۋىنگەرلەر بولاتىن, قارۋ اسىنىپ, وقالى كيىم كيگەن ولار قاتتى داۋىستاپ وزدەرىنە سەنىمدى سويلەيدى, جورىقتىڭ جوسپارىن تالقىلاپ, باقىتسىز فرانتسيانى قولدايتىن جالعىز ءبىزبىز دەپ داۋرىعىسادى, الايدا سوعان قاراماستان وزدەرىنىڭ وجەت, جانكەشتى اسكەرلەرىنەن-بۇزىقتاردان, توناۋشىلار مەن ازعىنداردان - قورقادى دا.
جۇرت پرۋسساكتار انە-مىنە رۋانعا دا كەلىپ قالادى دەسىپ ءجۇردى.
سوڭعى ەكى ايدا توڭىرەكتەگى ورماندا وتە-موتە ساقتىقپەن بارلاۋ جاساپ, الدەبىر قويان بۇتا تۇبىندە بۇقپانتايلاپ جۇرسە دە اتتان سالىپ, كەي-كەيدە ءوز كۇزەتتەرىن دە اتىپ الىپ جۇرگەن ۇلتتىق گۆارديا ءۇيدى-ۇيىنە تاراستى. بەرتىنگە دەيىن ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى ءۇش شاقىرىم ارالىققا دەيىنگى باعانالاردىڭ زارەسىن العان قارۋلار, اسكەري كيىمدەر, تاعى باسقا قاھارلى دۇنيەلەر كەنەتتەن زىم-زيا جوق بولدى.
اقىرىندا فرانتسۋزدىڭ سوڭعى سولداتى سەنادان ءوتىپ, سەن-سەۆەر مەن بۋر اشار ارقىلى پونت-ودەمەرگە بەت الدى; ءبارىنىڭ ەڭ سوڭىندا بىت-شىت بولعان بولىمشەسىنە ءبىر ارەكەت جاساۋعا شاماسى كەلمەي كۇيزەلگەن جانە ۇنەمى جەڭىپ داعدىلانعان, ال قازىر اڭىزعا اينالعان قاھارماندىعىنا قاراماستان تۇگى قالماي قيراعان ۇلى حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن سۇمدىق ناۋبەتتەن ءوزى دە ساسىپ قالعان گەنەرال ەكى اديۋتانتىمەن بىرگە بارا جاتتى.
سونان سوڭ قالا ءۇستىن ءسوزسىز بولاتىن بالەنى ءۇنسىز كۇتكەن ءولى تىنىشتىق باستى. سورە مەن دۇكەنشىكتىڭ ار جاعىندا تۇرىپ مايلانعان, وجەتتىگىنىڭ بارىنەن ايىرىلعان كوپتەگەن بۋرجۋا جەڭىمپازداردى ۇيىندەگى ىستىكتەرى مەن ۇلكەن ەت كەسەتىن پىشاقتارىن قارۋعا جاتقىزىپ جۇرە مە دەگەن قورقىنىشپەن كۇتتى.
قالا تىرشىلىگى توقتادى: دۇكەندەر جابىلىپ, كوشەلەر قاڭىراپ قالدى. تۇنەرگەن تىنىشتىقتان قورىققان ءبىردى-ەكىلى جۇرگىنشى قابىرعاعا ۇرەيلەنە جابىسادى.
كۇتۋدىڭ ازاپتاعانى سونداي, ودان دا جاۋدىڭ جەتىپ كەلگەنى جەڭىلدىك اكەلەتىندەي بولىپ كورىندى.
فرانتسۋز اسكەرلەرى كەتكەن كۇننىڭ ەرتەسى كەشكە قاراي قايدان كەلگەنى بەلگىسىز ۇلاندار قالا ىشىمەن شاپقىلاپ ءوتتى. ءبىرازدان كەيىن سەنت-كاتريننىڭ ەڭىسىنەن قارا قورىم بولىپ قاپتاسا, قالعان ەكى توپ دارنەتال مەن بۋاگيوم جولىمەن ساۋ ەتە قالدى. ءۇش اسكەردىڭ سايلاۋىت توبى قالا ورتالىعىنداعى الاڭدا ءبىر مەزگىلدە توعىستى دا, قالعان كورشى كوشەلەرگە جول تابانىن قاتتى ادىمداي نىق باسقان گەرمان ارمياسىنىڭ باتالوندارى قاپتاپ كەتتى.
ءۇنى كەڭىردەكتەن شىعاتىن جات داۋىسپەن ايقايلاپ بەرىلگەن بۇيرىقتار يەسى قىرىلىپ قالعانداي نەمەسە قاشىپ كەتكەندەي كورىنگەن مىلقاۋ ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنە دەيىن جەتىپ جاتتى, ايتكەنمەن سونىڭ اراسىنشا جارتىلاي جابىلعان تەرەزەنىڭ ساڭىلاۋلارىنان ۇرەيلى كوزدەر جەڭىسكە جەتكەن, "سوعىستىڭ زاڭى بويىنشا" قالانى, دۇنيە-م ۇلىكتى, ادام ءومىرىن بيلەۋگە قاقىسى بار جاڭا قوجايىندارعا ۇرلانا قارايدى. بۇكىل اقىل-وي, ادامزاتتىڭ بارشا قۇدىرەتى ونىڭ الدىندا شاراسىز بولىپ تابىلاتىن ۇلكەن كۇيرەۋگە, قاھارلى تابيعات اپاتىنا ۇشىراعانداي قورقىنىش بيلەگەن قالا تۇرعىندارى جارتىلاي قاراڭعى بولمەلەرگە تىعىلدى. ورنىقتى ءتارتىپ قۇلاپ, قاۋىپسىزدىك سالاسى جوعالىپ, تابيعات زاڭىمەن نەمەسە ادامزات زاڭىمەن قورعالعان نارسەنىڭ ءبارى ماعىناسىز, دورەكى جانە قاتىگەز كۇشتىڭ بيلىگىنە بەرىلگەن كەزدە قورقىنىش سەزىمى كىمدى دە بولسا بيلەيدى. قيراعان ۇيلەرگە باستىرىپ بۇكىل قالا تۇرعىندارىن قىرىپ سالاتىن جەر سىلكىنىسى, سۋعا تۇنشىققان شارۋالاردىڭ دەنەسىن وگىزدەرىنىڭ ولىگىمەن جانە ءۇي شاتىرلارىنىڭ اعاشتارىمەن قوسا اعىزىپ اكەتەتىن سۋ تاسقىنى نەمەسە قورعانعاننىڭ ءبارىن قىرىپ, قالعانىن تۇتقىنداپ اكەتەتىن, قىلىشتىڭ اتىمەن توناپ, زەڭبىرەكتىڭ زىركىلىنىڭ استىندا ءوز قۇدايىنا ماداق ايتاتىن جەڭىمپاز ارميا -مۇنىڭ ءبارى ادامزاتتىڭ ادىلدىككە, اسپاننىڭ قورعان بولاتىنىنا, ادامنىڭ اقىل-ويىنا دەگەن ءبىزدىڭ ماڭگىلىك سەنىمىمىزدى ازايتاتىن الاپاتتار.
ايتكەنمەن ءازىردىڭ وزىندە ءاربىر ەسىكتى قاعىپ, سونان سوڭ ۇيگە شاعىن وترياد كىرىپ شىقتى. شابۋىلدىڭ ارتى باسىپ الۋعا ۇلاستى. جەڭىلگەن جاق ءۇشىن جەڭگەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ دەيتىن جاڭا مىندەتى تۋىندادى.
ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ العاشقى ۇرەيدىڭ قىسپاعى باسىلىپ, تاعى دا تىنىشتىق ورنادى. كوپ ۇيدە پرۋسسيالىق وفيتسەر وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءبىر ۇستەلدە تاماقتانا باستادى. ەگەر ول دۇرىس تاربيەلەنگەن ادام بولسا, سىپايىلىقپەن فرانتسياعا جانى اشىپ, بۇل سوعىسقا قاتىسۋ ءوزى ءۇشىن وتە اۋىر بولعانىن ايتىپ تا جىبەرەتىن ەدى. ونىڭ ونداي سەزىمىنە ريزا بولىپ جاتىستى, ويتكەنى ونىڭ قامقورلىعى كۇن سايىن-اق قاجەت بولىپ قالاتىن. وعان جاعىنۋ ارقىلى ۇيگە جاتاتىن ادامنىڭ سانىن بىرەر ادامعا ازايتۋعا دا بولاتىن-دى. ونىڭ ۇستىنە ءوزىڭ بارلىق جاعىنان تاۋەلدى بولىپ وتىرعان ادامدى رەنجىتۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ول ەندى باتىرلىق ەمەس, اقىلسىزدىق قوي. ال رۋان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءوز قالاسىن قورعاۋ كەزىندە ەرلىكپەن داڭققا بولەنگەن كەزدەگىدەي ەمەس, قازىر ونداي اقىماقتىقپەن كۇنالى بولا المايدى. ەڭ سوڭىندا اركىم فرانتسۋزدىق ادەپتىلىكپەن تۋىنداعان داۋسىز دالەلگە جۇگىندى: جات جەرلىك سولداتپەن ءۇي ىشىندە سىپايى بولۋدىڭ ەشقانداي سوكەتتىگى جوق, تەك جۇرت كوزىنشە ونىمەن الىكەي ەكەنىڭدى كورسەتپەسەڭ بولدى. كوشەدە كورسە, ونى تانىماعانداي وتە شىعادى, ەسەسىنە ۇيدە ونىمەن ءولىپ-ءوشىپ اڭگىمەلەسەدى, سودان نەمىس كۇن وتكەن سايىن كەشكىسىن ۇزاق وتىرىپ, وتباسىنىڭ وشاعىندا ۇزاق قىزدىرىناتىن بولدى.
قالا دا بىرتە-بىرتە ءوزىنىڭ ادەتكى قالپىنا كەلە باستادى. فرانتسۋزدار ۇيدەن شىعۋدان ءالى قاشقاقتاعانىمەن, ەسەسىنە پرۋسسيالىق سولداتتار كوشە-كوشەگە سىيماي قۇجىنايدى. دەگەنمەن وزدەرىنىڭ اجال اكەلەتىن ۇزىن قارۋلارىن اياقجولدا شامدانا سالاڭداتقان كوگىلدىر گۋسار وفيتسەرلەرى, ءسىرا, ءبىر جىل بۇرىن وسى كوفەحانادان ءدام تاتقان ارنايى فرانتسۋز اتقىشتارىنىڭ وفيتسەرلەرىنەن گورى قاراپايىم قالالىقتاردى كوبىرەك جاقتىرمايتىن سەكىلدى.
ءبارىبىر قالادا الدەبىر كوزگە كورىنبەيتىن, داعدىدا جوق ءبىر نارسە سەزىلەدى; ونى ءبىر بوتەن, تۇنشىقتىرعان اۋا مەن اۋىر, ادام توزگىسىز ءيىس - جاۋلاپ الۋ ءيىسى تۇمشالاپ العان. ول تۇرعىن ۇيلەر مەن قوعامدىق ورىندارعا ورنىعىپ الىپ, اس-تاعامعا ايرىقشا ءدام بەرىپ, قۇددى الىس ءبىر ەلدە, جابايى قانىشەر تايپانىڭ اراسىندا جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى.
جەڭىسكە جەتكەندەر اقشا تالاپ ەتتى, اقشا بولعاندا دا كوپ اقشا. تۇرعىندار تولەي بەردى, تولەي بەردى; دەگەنمەن ولار باي بولاتىن. بىراق نورماندىق كوممەرسانت نەعۇرلىم باي بولعان سايىن ءوز يەلىگىندەگى داۋلەتتىڭ باسقا قولعا ازعانتاي ءتۇيىرىنىڭ اۋىسۋىنان تارتقان زيانعا سوعۇرلىم قاتتى قايعىرادى.
ايتكەنمەن قالا سىرتىنداعى وزەننىڭ ەكى-ءۇش شاقىرىم تومەنگى جاعىنان, كرۋاسسە, دەپدال مەن بەسسار ماڭىنان قايىقشىلار مەن بالىقشىلار سۋ تۇبىنەن باۋىزدالعان نەمەسە ۇرىپ ولتىرگەن, تاسپەن ۇرىپ باسى جارىلعان نەمەسە كوپىردەن سۋعا لاقتىرىپ جىبەرگەن نەمىس سولداتتارىنىڭ ءىسىنىپ كەتكەن ولىگىن تالاي رەت تاۋىپ الىستى. بۇل قاتىگەز جانە ءادىل, ءارى قۇپيا كەك الۋدىڭ قۇرباندارى مەن بەلگىسىز باتىرلاردىڭ اشىق كۇندەگى ايقاسقا قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپتى جانە ەشبىر اتاق-ابىرويعا يە ەتپەيتىن بۇل ەرلىكتەرىن وزەن بالدىرلارى بىلدىرمەي جاسىرىپ-جاۋىپ جاتتى.
جات جۇرتتىققا دەگەن جەككورىنىش جاۋجۇرەك, يدەيا ءۇشىن جان قيۋعا ءازىر از توپقا اتامزاماننان بەرى قولىنا قارۋ العىزىپ كەلەدى.
الايدا جەڭۋشىلەر ءوزىنىڭ مىزعىماس تارتىبىنە قالانى باعىندىرعانمەن, ءبارىبىر, قاڭقۋ سوزگە سەنسەك, جەڭىمپاز جورىعى كەزىندە جاساعان جان شوشىرلىق قاتىگەزدىكتەرىنىڭ بىردە-ءبىرىن جاساعان جوق, - اقىرىندا تۇرعىندار باتىلدانىپ, جەرگىلىكتى تابىسكەرلەردىڭ جۇرەگىندە پايدا تابۋعا دەگەن ىنتىقتىق قايتا تۇتاندى. ولاردىڭ كەيبىرى ءىرى اقشا تابۋ ماقساتىندا ءالى دە فرانتسۋز اسكەرلەرى تۇرعان گاۆرمەن بايلانىستى بولاتىن, سوندىقتان ولار اۋەلى دەپپاعا دەيىن قۇرعاقپەن بارىپ, سول ارادان كەمەگە ءمىنىپ گاۆرعا جەتىپ الىپ ءجۇردى.
تانىس نەمىس وفيتسەرلەرىنىڭ ىقپالى دا ىسكە قوسىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا قالا كومەندانتى شىعۋعا رۇقسات بەرىپ جاتتى.
ءسويتىپ, ون جولاۋشى ءتورت ات جەككەن ۇلكەن ديليجانس جالداپ, سەيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ, حالىق جينالىپ كەتپەي تۇرىپ, كۇن شىقپاي ءجۇرىپ كەتۋگە ۇيعارىستى.
اياز قىسقالى بىرنەشە كۇن بولعان, ال دۇيسەنبى كۇنى كۇندىز ساعات ۇشكە تامان سولتۇستىكتەن ۇشى-قيىرسىز قارا بۇلت قاپتاپ, قار جاۋدى دا, سودان كەشكە دەيىن تولاستامادى, ءتۇنى بويى جاۋدى.
جولاۋشىلار تاڭعى ءتورت جارىمدا كۇيمە ارباعا ءمىنۋ ءۇشىن, "نورمان" قوناق ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا جينالدى.
ولار ءالى ۇيقىلى وياۋ بولاتىن, سۋىقتان قالتىراپ, توڭعاندارىنان جىلى ورامال مەن شالىلەرىنە ورانىپ الىستى. قاراڭعىدا ءبىر-ءبىرىن ارەڭ تانىدى, ال قىسقى اۋىر كيىم ولاردىڭ ءبارىن ۇزىن شاپان كيگەن جۋان كيۋرەگە ۇقساتىپ جىبەرگەن-ءدى. الايدا ەكى جولاۋشى ءبىر-ءبىرىن تانىپ, ولارعا ءۇشىنشىسى قوسىلىپ, سودان اڭگىمەلەسىپ كەتتى.
— مەن ايەلىممەن كەتىپ بارام, - دەدى ولاردىڭ ءبىرى.
— مەن دە.
— مەن دە سولاي.
العاشقىسى تاعى قوسىپ قويدى:
— ءبىز رۋانعا قايتىپ ورالمايمىز, ال ەگەر پرۋسساكتار گاۆرعا جاقىنداسا, وندا انگلياعا كەتىپ قالامىز.
بارلىق جولاۋشىنىڭ ويلاعانى ءبىر عانا ماقسات بولاتىن, سەبەبى, ولاردىڭ ءبارى دە تابيعاتى بىردەي ادامدار-دى.
كۇيمەگە ەشكىم ءالى جۇگىن تيەگەن جوق-تى. اتشىنىڭ شامى قاراڭعى ەسىكتىڭ بىرىنەن جارق ەتىپ جانسا, ەكىنشى بىرىنە بارىپ جالپ ەتىپ وشەدى. اتقورانىڭ تۇكپىرىنەن سابان توسەلگەن ەدەنگە تۇنشىققان ات تۇياعىنىڭ تىقىرى مەن ەركەكتىڭ شۋ-شۋلەگەن, اتتى بوقتاعان داۋسى تالىپ ەستىلەدى. سىلدىرماقتاردىڭ اقىرىن شىققان سىڭعىرىنا قاراپ, ارباعا جەگەتىن اتتى جابدىقتاپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس-ءتى, كوپ ۇزاماي الگى سىڭعىر انىق ەستىلىپ, ات قيمىلىنا قاراي قۇبىلعان ۇزدىكسىز كۇڭگىرگە ۇلاستى; كەيدە ول تىنا قالىپ, ىلە-شالا قايتا باستالادى, سول كەزدە تاعانىڭ تىقىلى دا ەستىلىپ قالىپ تۇردى.
كەنەت ەسىك اشىلدى. ءبارى تىنا قالدى. جاۋراعان جولاۋشىلار جىم بولدى; سۋىقتان قاتىپ قالعان ولار قوزعالماي تۇرا بەردى.
جىلت-جىلت ەتكەن اق جاپالاق اسپاننان جەرگە ءتۇسىپ جاتىر, ءتۇسىپ جاتىر; مۇزدى مۇك بارلىق نارسەنى سۇمىرەيتىپ, ەڭسەلەرىن باسىپ, كەيىپتەرىن بۇزىپ جىبەردى; قىس كورپەسىن جامىلىپ, ۇلى تىنىشتىقتىڭ قۇشاعىندا مۇلگىگەن قالادا تەك جاۋعان قاردىڭ قۇبىلعان, كومەسكى, تۇسىندىرۋگە كەلمەيتىن سىرىلى عانا ەستىلەدى, - دۇرىسى ول دىبىستىڭ ءوزى ەمەس, دىبىستى سەزىنۋ عانا, بۇكىل كەڭىستىكتى كومكەرىپ, بۇكىل جەر بەتىن وراپ العان اپپاق تۇيىرشىكتەردىڭ جەڭىل دىبىرى عانا.
قولىنا شام ۇستاعان ادام اياعىن ارەڭ الىپ, باسى سالبىراعان اتتى جەتەكتەپ تاعى كورىندى. ول اتتى اربانىڭ تارتەسىنە جاقىنداتىپ قويدى دا, قامىتتىڭ قۇلاقباۋلارىن بايلادى. سونان سوڭ ءبىر قولىمەن شامدى ۇستاپ تۇرعاندىقتان, قالعان ءبىر قولىمەن ايىل-تۇرمانداردى جوندەپ ۇزاق اينالدى. ەكىنشى اتتى اكەلۋگە بارا جاتقانىندا, اق قار جامىلىپ, ورىندارىنان قوزعالماي تۇرعان جولاۋشىلاردىڭ سۇلباسىن بايقاپ قالدى دا:
— نەگە ديليجانسقا وتىرىپ المايسىڭدار؟ - دەدى. - تىم قۇرىسا, قاردان قورعاناسىڭدار عوي.
ولار, ءسىرا, ونى ويلاماعان بولۋ كەرەك, ەندى ديليجانسقا قاراي لاپ قويدى. ءۇش ەركەك ءوز ايەلدەرىن ارتقى ورىنعا وتىرعىزدى دا, ارتىنان وزدەرى كىردى; سونان سوڭ ورانىپ العا, ءتۇر-ءتۇسى بۇلدىر باسقالار دا قالعان ورىندارعا كەلىپ ورنالاستى.
"اياقتىڭ استىنا سابان توسەلگەن ەكەن, ءبارىنىڭ اياعى كومىلدى دە كەتتى. تۇكپىردە وتىرعان ايەلدەر الا كەلگەن حيميالىق كومىرى بار كۇمىس جىلىتقىشتارىن جاقتى دا, ونىڭ ارقايسىسى باياعىدا ءبىلىپ العان ارتىقشىلىقتارىن ءبىر-بىرىنە سىبىرلاي سانامالاپ جاتتى.
جولدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى, ادەتكى ءتورت اتتىڭ ورنىنا اقىرىندا ديليجانسقا التى ات جەگىلىپ بىتكەن سوڭ, سىرتتان الدەكىم:
— ءبارىڭ وتىردىڭدار ما؟ - دەپ سۇرادى.
— ءيا, - دەدى ىشتەن بىرەۋ.
ديليجانس جولعا شىقتى. ولار باياۋ, وتە باياۋ, جاياۋ جۇرگەنمەن بىردەي دەرلىك دارەجەدە ءجۇرىپ وتىردى. دوڭگەلەكتەر قارعا باتىپ, كۇيمەنىڭ شاناعى ىڭىرسىپ, تۇنشىعا شىقىرلايدى; اتتار تايعاناقتاپ, پىسقىرىپ, بۇرقىراپ بۋلارى اسپانعا شىعىپ كەلەدى; ايداۋشىنىڭ ۇزىن شىبىرتقىسى دامىلسىز شارتىلداپ, جىڭىشكە جىلانشا بىرەسە يرەلەڭدەپ, بىرەسە جازىلىپ جان-جاققا سىلتەنەدى, جىلدامداتا ءجۇرسىن دەپ, بىرەسە انا اتتىڭ, بىرەسە مىنا اتتىڭ جون ارقاسىنا شيراتىلا شۇيلىگەدى.
سول ارادا جەرگە دە جارىق تۇسە باستادى. جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى رۋان قالاسىنىڭ تازا قاندى تۇرعىنى قاڭعالاقتاعان قاردى تەڭەپ ايتقانداي, اق ماقتا دا جەرگە جاۋىن توقتاتتى. بىردە شىق جامىلعان ۇزىن اعاشتار, كەيدە قار كەپكىنىڭ استىنداعى لاشىقتار كورىنىپ قالاتىن اپپاق دالانىڭ اپپاقتىعىن ودان بەتەر ايقىنداپ, قاپ-قارا, اۋىر بۇلتتىڭ اراسىنان بۋالدىر ساۋلە سىزىقتايدى.
سول جابىرقاۋ شۇعىلانىڭ جارىعىندا جولاۋشىلار ءبىر-بىرىنە قىزىعۋشىلىقپەن قاراي باستادى.
ديليجانستىڭ ەڭ تۇكپىرىندەگى ەڭ جايلى ورىنعا ورنالاسقان گران-پون كوشەسىنىڭ كوتەرمە ساۋدامەن شاراپ ساتۋشىلارى ەرلى-زايىپتى لۋازو ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى وتىرعان قالپى قالعىپ كەلە جاتتى.
بۇرىن بىرەۋگە قىزمەت جاساعان لۋازو ءوزىنىڭ بانكروت بولعان باستىعىنان بارلىق ءىستى ساتىپ الىپ, سودان بايلىق جيناعان. ول شەت ايماقتاعى ۇساق ساۋداگەرلەرگە ناعىز ناشار شاراپتى ارزانعا ساتىپ قۋلىعى مەن ەمەن-جارقىن جۇرەتىندىگىنىڭ ارقاسىندا دوستارى مەن تانىستارىنىڭ اراسىندا اتى شۋلى سۋايت, ناعىز نورماندىق اتالعان.
الاياق دەگەن اتتىڭ وعان بەرىك ورنىققانى سونشالىق, جەرگىلىكتى جەرگە تانىمال شاقپا ءتىلدى, وتكىر ويلى, مىسالدار مەن تاقپاقتار قۇراستىرعىش تۋرنەل دەگەن مىرزا شەنەۋنىكتەر جينالعان ءبىر كەشتە ىشتەرى پىسىپ وتىرعان ايەلدەرگە "ۇشتى-ۇشتى" ويىنى, ياعني "لۋازو ۆولە" وينايىق دەگەن ۇسىنىس جاسايدى, ونىسى ءارى "قۇس ۇشتى", ءارى "لۋازو ۇرلايدى" دەگەن ماعىنا بەرەتىن-ءدى, ونىڭ بۇل ءازىلى لەزدە شەنەۋنىكتەرگە تاراپ, ودان سوڭ قالانىڭ بۇكىل قوناق ۇيلەرىنە جەتىپ, سودان ءبىر اي بويى بۇكىل ايماق كۇلكىگە باتقان-دى.
ونىڭ ۇستىنە لۋازو ءوزىنىڭ قىزىقتى قىلىقتارىمەن, بىردە ءساتتى, بىردە ءساتسىز ازىلكەشتىگىمەن دە اتاعى شىققان ادامدى, ول تۋرالى اڭگىمە بولا قالسا-اق: ء"ا, الگى لۋازو ما, ول ءبىر تەڭدەسى جوق ادام", - دەسەتىن.
ول ونشا ۇزىن بويلى ەمەس-ءتى, ونىڭ ۇسقىنى قۇددى شار ءتارىزدى قارىننان, ونىڭ ۇستىنە ورنىققان اق باس كومكەرگەن قىپ-قىزىل دەنەدەن تۇراتىنداي ەدى.
ونىڭ ايەلى ۇزىن بويلى, تولىق دەنەلى, ءوز بىلگەنىمەن جۇرەتىن, اششى داۋىستى, قاتال مىنەزدى ادام بولاتىن, لۋازو ءوزىنىڭ ەمەن-جارقىندىعىمەن, قايناعان قات-قابات جۇمىسىمەن جانداندىرىپ جۇرسە, ال ايەلى ولاردىڭ ساۋدا ۇيىندەگى ءتارتىپ پەن ەسەپتىڭ ۇلگىسى ەدى.
ولاردىڭ قاسىنا ءوز ورنى مەن جوعارى دارەجەسىن جاقسى سەزىنگەن كەيىپپەن فابريكانت, ماقتا-ماتا ءوندىرىسىنىڭ ماڭىزدى شىكىراسى, ءۇش ءجىپ ءيىرۋ ورنىنىڭ يەسى, قۇرمەتتى لەگيوننىڭ وفيتسەرى جانە باس كەڭەستىڭ مۇشەسى كاررە-لامادون مىرزا جايعاسىپتى. يمپەريا تۇسىندا ول كەيىن وعان قوسىلعانى ءۇشىن, ءوز سوزىمەن ايتقاندا, يگى قارۋمەن ءوزى سوعىسقان لاگەردەن كوبىرەك قامتىپ قالام دەگەن ءبىر عانا ماقساتپەن يگى نيەتتەگى وپپوزيتسيانى باسقارعان بولاتىن. ءوز كۇيەۋىنەن الدەقايدا جاس كاررە-لامادون حانىم رۋان گارنيزونىنا تاعايىندالعان جاقسى وتباسىنان شىققان وفيتسەرلەردىڭ ناعىز الدانىشى بولعان-دى.
كۇيەۋىنىڭ قاراما-قارسىسىنداعى ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ءاپ-ادەمى, جىلى تونعا ورانعان ايەلى ديليجانستىڭ سۇرىقسىز ىشىنە تۇڭىلە كوز ساپ وتىر.
ولاردىڭ كورشىسى گراف جانە گرافينيا يۋبەر دە برەۆيل ەجەلگى جانە اتاقتى نورمان تەگىنەن تارايتىن. گراف, اسا كەلبەتتى ەگدە تارتقان دۆوريانين, ءوزىنىڭ كيىنىپ-تارانۋ ايلاسىمەن كورول گەنريح تورتىنشىمەن تابيعي تۋىس ەكەندىگىن ايگىلەي جۇرۋگە تىرىسادى, وتباسىلىق ماداق شەجىرە بويىنشا, بۇلاردىڭ ءبىر ارعى اجەسى كورولدەن جۇكتى بولىپ قالادى, ال ونىڭ كۇيەۋى سوعان بايلانىستى گراف اتاعىن الىپ جانە گۋبەرناتور بولادى.
گراف يۋبەر باس كەڭەستىك جاعىنان كاررە-لامادون مىرزانىڭ ارىپتەسى, دەپارتامەنتتىڭ ورلەان پارتياسىنىڭ وكىلى ەدى. ونىڭ نانتتاعى ۇساق كەمە ۇستاۋشىنىڭ قىزىنا قالاي ۇيلەنگەنى ءبىرجولا جۇمباق بولىپ قالدى. الايدا گرافينيا اقسۇيەكتىك مانەردى جاقسى مەڭگەرگەندىكتەن, ونىڭ ۇستىنە تاماشا قابىلداۋلار ۇيىمداستىرا بىلگەندىكتەن, ءتىپتى, بۇرىن لۋي-فيليپپ بالالارىنىڭ بىرىمەن اشىنا بولىپتى دەگەن دە اڭگىمە بار بولعاندىقتان, بۇكىل بەتكە ۇستارلار سونىڭ توڭىرەگىندە ۇيىرىلەتىن جانە ەجەلگى ىزەتتىلىكتى ساقتاعان بىردەن-ءبىر ورىن بولعاندىقتان, ونىڭ سالونى دەپارتامەنتتەگى ەڭ ءبىرىنشى سانالاتىن ءارى وعان كىرۋ دە وڭاي بولمايتىن.
ال برەۆيلدەردىڭ تۇتاستاي م ۇلىك تۇرىندە جيناعان بايلىعىنىڭ جىلدىق ءتۇسىمى, قاۋەسەتكە قاراعاندا, بەس ءجۇز مىڭ ليۆرگە جەتەتىن كورىنەدى.
كۇيمەنىڭ تورىندە وتىرعان وسى التى ادام قوعامنىڭ اۋقاتتى, وزىنە-ءوزى سەنىمدى, قۇدىرەتتى توبىن بەينەلەسە, ال ادامداردىڭ ىقپالدى, ءدىندار ءارى تۇعىرى بەرىك توبى سانالادى.
تاڭعالارلىق كەزدەيسوقتىقپەن بارلىق ايەل ءبىر ىسكامەيكەگە وتىرىپتى; گرافينيانىڭ قاسىنا "و, ءبىزدىڭ جاراتۋشىمىز" بەن "قۇداي اناسىن" سىبىرلاپ ايتىپ, ۇزىن تاسپيحتەرىن تەرمەلەگەن ەكى موناحينا ورنالاسىپتى. ونىڭ ءبىرى - قۇددى تاقاپ تۇرىپ بىتىرامەن اتقانداي بەتىن شەشەك شۇبارلاعان ەگدەلەۋ ايەل. ەكىنشى وتە ءالجۋاز ايەلدىڭ بەت الپەتى ادەمى, اۋرۋشاڭ كورىندى, كەۋدەسى ازاپتانۋشىلار مەن تاقۋالاردى تۋدىرىپ, ءبارىن وزىنە باعىندىرىپ الاتىن ءدىن جولىندا شارشاپ, قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان ادامدىكىندەي.
ءبارىنىڭ نازارىن موناحينالاردىڭ قارسىسىندا وتىرعان ايەل مەن ەركەك اۋداردى.
ەركەك دەموكرات, بارلىق اتاقتى ادامنىڭ قورقىتۋشىسى بەلگىلى كورنيۋدە بولاتىن. ول ءوزىنىڭ ۇزىن سارى ساقالىن تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل بويى بارلىق دەموكراتيالىق كافەگە باتىرىپ شىققان-دى. ول ءوزىنىڭ باۋىرلارىمەن جانە دوستارىمەن بىرگە كونديتەر بولعان اكەسىنەن قالعان ايتارلىقتاي مول داۋلەتتى شاشىپ ءبىتىپ, ەندى سونشاما ىنتامەن جاسالعان رەۆوليۋتسيالىق شاراپ قۇرباندىعىنان سوڭ, اقىرىندا ەڭبەك سىڭىرگەن ورنىن الۋ ءۇشىن, رەسپۋبليكانىڭ ورناۋىن شىدامسىزدانا كۇتىپ جۇرگەن-ءدى. الدەكىمنىڭ ءازىلى ارانداتقان بولۋ كەرەك, ءتورتىنشى قىركۇيەكتە ول ءوزىن جوعارى دارەجەدەگى شەنەۋنىكتىككە تاعايىندالدىم دەپ ەسەپتەيدى, سودان ءوز قىزمەتىنە كىرىسەيىن دەپ كەلسە, شەنەۋنىكتەر كەڭەسىنىڭ بىردەن-ءبىر قوجاسى بولىپ قالعان حاتشىلار ونى مويىنداماي قويادى, سودان تايىپ تۇرۋىنا تۋرا كەلەدى. تابيعاتىنان ادال كوڭىلدى, قياناتقا بارمايتىن, ەلگەزەك ادام بولعاندىقتان, ول ايرىقشا جىگەرمەن قورعانۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا كىرىسەدى. ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, دالالاردا قاسقىردىڭ اپانى سياقتى ورلار قازىلىپ, توڭىرەكتەگى ورمانداردان جاس اعاشتاردى كەسىپ, بارلىق جولعا بوگەسىندەر جاسالدى; سول ارەكەتتەرگە كوڭىلى تولعان ول, جاۋ جاقىنداپ كەلگەن كەزدە, اسىعىس قالاعا شەگىنىپ كەتتى. ەندى ونىڭ ءوز ويىنشا, ول گاۆردا اسا زور پايدا كەلتىرمەك, ول ارادا دا ور قازىپ, بوگەسىندەر جاساتۋىنا تۋرا كەلەدى.
ال جەڭىل مىنەزدىلەر قاتارىنا جاتاتىن ايەل ءوزىنىڭ ەرەكشە تولىقتىعىمەن داڭقى شىققان, سودان "تومپىش" دەگەن اتقا يە بولعان ادام-دى. الاسا بويلى, دوپ-دومالاق, دەنەسىن ماي باسقان, بوربيعان ساۋساقتارىنىڭ بۋىن-بۋىنى ەمشەككە ۇقساپ ۇدىرەيگەن, تەرىسى جالتىراعان جۇمساق, كويلەگىن شىرەپ تۇرعان ءتوسى قۇشاق جەتپەستەي شالقار بۇل ايەل قالاي دەگەنمەن دە كوز تارتارلىقتاي كەلىستى ەدى جانە سۇرانىسى دا جاقسى بولاتىن, اسىرەسە ونىڭ جاپ-جاس ەكەندىگى كوز قۋانتاتىن. المانىڭ قىزىلىنداي بەت ۇشى شۇعىنىق گۇلدىڭ جارىلايىن دەپ تۇرعان قاۋىزىن ەلەستەتەدى; وتە ادەمى قارا كوزى ۇزىن ءجيى كىرپىكتەردىڭ قورشاۋىندا ءتىپتى قاپ-قارا بوپ كورىنەدى, ال ۇساق اپپاق تىستەرى جارقىراپ كورىنگەن سۇيكىمدى, دىمقىل ويماق اۋزى ءداپ ءبىر سۇيگەنىڭدى كۇتىپ تۇرعانداي ءتىپتى.
ەگەر قاۋەسەتكە سەنسەك, ونىڭ باسقا دا باعا جەتپەس ارتىقشىلىعى تولىپ جاتىر.
ونى تانىعان ساتتەن باستاپ ادەپتى ايەلدەردىڭ اراسىندا سىبىر-كۇبىر باستالدى دا كەتتى; "ماسقارا", "بۇزىلعان قىز" دەگەن سوزدەردىڭ انىق سىبىرلاپ ايتىلعانى سونشالىق, تومپىش باسىن كوتەرىپ الدى. ول ءوزىنىڭ جولاۋشى جولداستارىن شامدانعان, وتكىر جانارىمەن ءبىر شولىپ ءوتىپ ەدى, سول ساتتە-اق قولما-قول تىنىشتىق ورناپ, ءبارى جەرگە قارادى, تەك لۋازو عانا وعان ويناقىلانا كوز تاستادى.
الايدا كوپ ۇزاماي ءۇش ايەلدىڭ اراسىندا اڭگىمە قايتا تۇتاندى: انانداي ايەلدىڭ ورتالارىندا وتىرۋى ولاردى ويدا جوقتا بىرىكتىرىپ, ءتىپتى تۋىسقانعا اينالدىرىپ جىبەردى. زاڭدى ماحاببات ەجەلدەن ءوزىنىڭ ەركىندىكتى اڭساعان سىڭلىسىنە جەككورىنىشپەن قاراپ كەلە جاتقاندىقتان, مىنا ۇياتى جوق ماق ۇلىقتىڭ الدىندا وزدەرىنىڭ بىرىگۋى قاجەت ەكەنىن ادال جاندى جۇبايلار سەزدى.
كورنيۋدەنىڭ كوزقاراسىنا قاراعاندا كونسەرۆاتيۆتى داعدىلارى بيلەپ كەتكەن ءۇش ەركەك ءىس جاعدايىن اڭگىمە ەتىپ كەتتى جانە ولاردىڭ ءسوز ىڭعايىنان كەدەيلەرگە دەگەن جەككورىنىشى بايقالىپ-اق تۇردى. گراف يۋبەر ءوزىن پرۋسساكتار دۋشار ەتكەن قىرعىن-جويقىن تۋرالى, مال ۇرلاۋمەن ەگىندى قيراتۋدان تاپقان ۇلكەن شىعىنى جايىندا ءسوز ەتتى, ايتكەنمەن ونداي زيان ءوزى سياقتى اۋقاتتى, ميلليونەر ادامدى مىقتاعاندا ءبىر جىل عانا قىسپاعىنا الادى دەگەن بايسالدى سەنىمدىلىك ءسوز اراسىنان سەزىلىپ تۇردى. كاپيتاليست كاررە-لامادون مىرزا ماقتا-ماتا ءوندىرىسىنىڭ تۇراقسىز جاعدايىنا بايلانىستى, قيىن كۇندەرگە دەپ ساقتاعان التى ءجۇز مىڭ فرانك اقشاسىن امان-ەسەن انگلياعا اۋدارىپ ۇلگەرىپتى. ال لۋازو بولسا فرانتسۋز اسكەرلەرىنىڭ جابدىقتاۋ بولىمىنە امالىن تاۋىپ بۇكىل ساقتاۋلى شارابىن ساتىپ جىبەرىپتى, ەندى وعان مەملەكەت مول اقشا قارىز بولىپ وتىر, ول سونى گاۆرعا بارىپ الىپ السام دەگەن ويدا.
ءۇش ەركەك ءبىر-بىرىنە جىلى دوستىق شىرايمەن قاراسادى. قوعامدىق جاعدايلارىنىڭ ارقيلىلىعىنا قاراماستان, ولار وزدەرىن بايلىق جونىنەن باۋىرلاستار ساناپ, بارلىق اۋقاتتى, قالتالارىندا التىن سىڭعىرلايتىن ادامدى تۇگەل بىرىكتىرەتىن ۇلى فرانكو-ماسسون وردەنىنىڭ مۇشەلەرىندەي سەزىندى.
ديليجانستىڭ باياۋ قوزعالعانى سونشاما, تاڭعى ونعا دەيىن تىم قۇرىسا ءتورت ميل دە جۇرمەدى, اسۋعا ورلەگەن كەزدە, ەركەكتەرگە ءۇش رەت جەرگە ءتۇسىپ, شىعۋعا تۋرا كەلدى. توتەگە جەتىپ تاڭعى تاماعىمىزدى ىشەرمىز دەگەن جولاۋشىلار قوبالجي باستادى, مىنا جۇرىسپەن ول اراعا تۇندە ارەڭ جەتەتىن تۇرلەرى بار. جول بويىنان الدەبىر اس ىشەتىن بىردەمەنى كورەمىز بە دەگەن ۇمىتپەن ءبارى تەرەزەدەن سىرتقا ءۇڭىلىپ كەلە جاتقاندا, كەنەت كۇيمە قاسات قارعا تىعىلدى دا قالدى; ونى ول ارادان شىعارىپ الۋعا ارتىق-كەمى جوق ەكى ساعات كەتتى.
اشتىق بۋىپ, اقىل-وي تۇماندانا باستادى, ال كەلە جاتقان پرۋسساكتار, شەگىنىپ كەلە جاتقان فرانتسۋزدىڭ اش اسكەرى ساۋدا ورىندارىنىڭ يەلەرىنە ۇرەي تۋعىزعاندىقتان, جول بويىنان بىردە-ءبىر اسحانا, بىردە-ءبىر قاباق كوزگە تۇسەر ەمەس.
ەركەكتەر جول بويىنداعى فەرمالارعا جەيتىن بىردەمە ىزدەپ جۇگىرىپ بارعانمەن, ەڭ قۇرىعاندا نان دا ساتىپ الا الماي ورالدى, سەبەبى ەشكىمگە سەنبەيتىن شارۋالار كوزگە كورىنگەننىڭ ءبارىن تارتىپ الا بەرەتىن اش اسكەرلەردەن قورقىپ, وزدەرىنىڭ ارتىق قورلارىن تىعىپ تاستاعان بولاتىن.
تۇستەن كەيىنگى ساعات ءبىر شاماسىندا لۋازو ءتوس شەمىرشەگىمنىڭ استىن شىداتپاي تىرناپ بارادى دەدى. قالعاندارى دا ودان كەم قينالىپ كەلە جاتقان جوق-تى, اياۋسىز, بىرتە-بىرتە كۇشەيىپ بارا جاتقان اشتىق ولاردىڭ اڭگىمەگە دەگەن ىقىلاسىن باياعىدا بىت-شىت قىلعان بولاتىن.
اندا-ساندا جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەسىنەي باستايدى; ونىڭ ارتىنان ىلە-شالا تاعى بىرەۋى قوستاي جونەلەدى; اركىم ءوزىنىڭ مىنەزىنە, تاربيەسى مەن قوعامدىق جاعدايىنا وراي ءبىرى شۋىلداتىپ, ءبىرى ءۇنىن شىعارماي كەزەك-كەزەگىمەن اۋزىن اشادى دا, بۇرقىراپ بۋ شىعىپ جاتقان تەسىكتى تەز الاقانىمەن جابا قويادى.
تومپىش جەردەن بىردەمە ىزدەگەندەي, بىرنەشە رەت ەڭكەيىپ بەلدەمشەسىنىڭ استىنا قولىن جۇگىرتتى. قاسىنداعىلارعا باتىلسىزداۋ كوز تاستاپ, قايتادان تۇزەلىپ وتىردى. بەتىنىڭ قانى قاشىپ, ءبارىنىڭ جاعى سۋالىپ كەتكەن ەدى. لۋازو شوشقانىڭ تيتىمدەي سان ەتى ءۇشىن مىڭ فرانك تولەۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ سالدى. ونىڭ ايەلى ەرىكسىز نارازى قيمىل جاساپ قالدى دا, بىراق سول ساتتە-اق ساباسىنا تۇسە قويدى. اقشانى جەلگە شاشقانداي كورىنگەن جاي ءسوزدىڭ ءوزى دە ونىڭ جىنىنا تيەتىن, ول ءتىپتى ونداي ءازىلدى دە كوتەرە المايتىن.
— شىندىعىنا كەلگەندە, ماعان ءبىر ءتۇرلى ىڭعايسىز بولىپ وتىر, - دەدى گراف. -قالايشا مەن تاماق الىپ شىعۋدى ويلاماعام؟
اركىم دە ءوزىن ويشا سولاي سوگىپ وتىرعان بولاتىن.
الايدا كورنيۋدەنىڭ ءبىر قۇتى تولا رومى بار ەكەن; كىم ىشكىسى كەلەدى دەپ اينالا ۇسىنىپ كورىپ ەدى, ءبارى سالقىن عانا باستارىن شايقادى. تەك لۋازو عانا ءبىر جۇتۋعا قارسى بولمادى, العىسىن ايتىپ قۇتىسىن قايتارىپ جاتىپ:
— دەگەنمەن جاقسى ەكەن! قىزدىرادى ءارى اشتىعىڭدى ۇمىتتىرادى, - دەدى.
روم ونى كوڭىلدى كۇيگە ءتۇسىردى دە, ول ەندى كەمەدەگىلەردىڭ اش قالعاندا جولاۋشىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سەمىزىن جەيتىنى جايىنداعى ولەڭدى ەسكە الىپ, ءبىز دە سويتەيىك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. تومپىشقا قاراتا استارلاپ ايتىلعان الگى سوزگە تاربيەلى جولاۋشىنىڭ ءبارى تىجىرىندى. لۋازو مىرزاعا ەشكىم جاۋاپ بەرمەدى, تەك كورنيۋدە عانا جىميدى دا قويدى. موناحينالار دۇعا وقۋىن دوعارا سالىپ, قولدارىن كەڭ مول جەڭدەرىنە تىعىپ, كوزدەرىن جەردەن الماي تەسىلە قاراعان كۇيى قوزعالماستان وتىرا بەردى, وزدەرىنە جىبەرىلگەن تەكسەرۋگە ازاپتى توزىمدىلىكپەن شىداپ باقتى.
اقىرى ساعات ءۇش كەزىندە بىردە-ءبىر قىلتيعان اعاشى جوق شەتسىز-شەكسىز ميداي جازىقپەن كەلە جاتقاندا, تومپىش تەز ەڭكەيدى دە, ىسكامەيكەنىڭ استىنان بەتى اق داستارقانشامەن جابىلعان ۇلكەن كارزىڭكەنى كوتەرىپ شىقتى.
اۋەلى ول ونىڭ ىشىنەن فايانس تاقسى مەن كۇمىس ستاقان شىعاردى دا, سودان كەيىن كەسەكتەپ تۋرالعان ەكى بالاپان تاۋىقتىڭ ەتى سالىنعان ۇلكەن تاباق الىپ شىقتى; كارزىڭكەنىڭ ىشىنەن قاعازعا ورالعان باسقا دا ءدامدى تاعامداردىڭ توبەسى كورىنىپ قالدى: قاتپار نان, جەمىستەر, تاتتىلەر مەن ءتۇرلى تاماقتار, ءۇش كۇن بويى اسحاناعا بارماي-اق تاماقتانۋعا ەسەپتەلگەن ءتارىزدى. ازىق-ت ۇلىك تۇيىنشەكتەرىنىڭ اراسىنان ءتورت بوتەلكەنىڭ موينى قىلتيادى. تومپىش شوجەنىڭ قاناتىن الدى دا, نورمانديادا "رەگەنتتىك" دەپ اتالاتىن ناننان تىستەي وتىرىپ, سىپايىلاپ جەي باستادى.
بارلىعىنىڭ نازارى سوعان اۋدى. ۇزاماي ديليجانستىڭ ءىشىن ەلىكتىرگەن ءيىس جايلاپ كەتتى دە, تاناۋلار دەلديىپ, سىلەكەيلەر توقتاماي اعىپ, جۇرتتىڭ جاعى سىرەسىپ قالدى. ايەلدەردىڭ جەزوكشەگە دەگەن جەك كورىنىسى ەندى اشۋعا اۋىستى, ولار ونى ولتىرۋگە, ديليجانستان ستاقانمەن, كارزىڭكەسى جانە ازىعىمەن قوسا ج ۇلىپ الىپ قارعا لاقتىرىپ تاستاۋعا دايىن ەدى.
بىراق لۋازو پىسكەن شوجە سالىنعان تاباقتى كوزىمەن ءىشىپ-جەپ بارادى. اقىرىندا ول سويلەپ قويا بەردى:
— مىنە اقىلدىلىق! مادام بىزدەن گورى كورەگەن بولىپ شىقتى. ارقاشان ءبارىن ويلاستىرىپ جۇرەتىن ادامدار بولادى!
تومپىش وعان بۇرىلا قارادى:
— تاماق جەمەيسىز بە, سۋدار؟ تاڭ اتقالى تۇك تاتپاۋ تىم اۋىر عوي.
لۋازو باسىن ءيدى.
— ءيا, ۇيات بولسا دا مويىندايىن, قارسى ەمەسپىن. سوعىس كەزىندە ءبارى دە سوعىس كەزىندەگىدەي, مادام, سولاي ەمەس پە؟
ءوزىنىڭ ساپارلاستارىن كوزىمەن ءبىر شولىپ ءوتىپ:
— مۇنداي مينۋتتە ءوز مىندەتىنە جاۋاپتى قارايتىن ايەلمەن جولىعۋ دا وتە عانيبەت, -دەگەندى قوسىپ قويدى.
شالبارىن بىلعاپ الماۋ ءۇشىن, ول تىزەسىنە اۋەلى گازەت توسەدى, سونان سوڭ ىلعي دا قالتاسىنان تاستامايتىن باكىسىنىڭ ۇشىمەن تاۋىقتىڭ سانىن تۇزدىق-مۇزدىعىمەن قوسا شانشىپ الدى دا, تىسىمەن جۇلقىپ سونداي ءبىر راقاتتانا جەي باستاپ ەدى, كۇيمەنىڭ ءىشىن كۇرسىنە دەم العان ءۇن كەرنەپ كەتتى.
تومپىش جۋاس, مومىن ۇنمەن موناحينالارعا دا تاماق ۇسىندى. ەكەۋى بىردەن كەلىسىپ, مىڭگىر ەتىپ العىستارىن ءبىلدىردى دە, باستارىن كوتەرمەستەن اسىعىس جەي باستادى. كورشىسىنىڭ سىياپاتىنا كورنيۋدە دە قارسى بولمادى, موناحينالارمەن بىرىگىپ تىزەلەرىنە توسەگەن گازەتتەن ۇستەلسىماق تا جاساپ الدى.
اۋىزدار ورشەلەنە شايناپ, جەپ, جۇتىپ, دامىل تاپپاي اشىلىپ-جابىلا باستادى. لۋازو ءوز بۇرىشىندا بارىن ساپ كىرىسىپ, ايەلىن دە سويتۋگە سىبىرلاي ۇگىتتەپ جاتتى. ايەلى ۇزاق قارسىلاستى, بىراق اقىرىندا, اسقازانى جابىسىپ قالاتىن بولعان سوڭ, كوندى. كۇيەۋى ەڭ تاربيەلى سوزدەردىڭ كومەگىمەن "ساپارلاس ارۋدان" لۋازو حانىمعا دا ءبىر كەسىم ەت الىپ, بەرۋگە بولار ما ەكەن دەپ سۇرادى.
— ارينە, بولادى, الىڭىز, مىرزا, - دەدى تومپىش. ءسويتتى دە, ىقىلاس بىلدىرە جىميىپ, تاباعىن سوزدى.
بوردو شارابىنىڭ ءبىرىنشى بوتەلكەسىن اشقان كەزدە, ءبىراز ابىرجۋ بايقالدى: بار-جوعى ءبىر-اق ستاقان بار ەكەن. الدىن الا ەرنەۋىن ءسۇرتىپ الىپ, ونى بىرىنەن كەيىن بىرىنە بەرە باستادى. ءسىرا, سىپايىلىق ىستەگەنى بولۋ كەرەك, تەك كورنيۋدە عانا كورشىسىنىڭ ەرىن ءىزى كورىنىپ تۇرعان دىمقىل جەرگە ءوز ەرنىن تيگىزدى.
تاماقتى قۇنىعا جەپ جاتقان ادامداردىڭ ورتاسىندا ونىڭ ءيىسىن جۇتىپ, ەرلى-زايىپتى كاررە-لامادون جانە گراف پەن گرافينيا دە برەۆيل دە "تانتالدىڭ ازابى" اتالعان قيامەت ازاپتى باستان كەشىپ وتىردى. كەنەت فابريكانتتىڭ جاس ايەلى قاتتى كۇرسىنىپ قالدى دا, جۇرتتىڭ ءبارى جالت قارادى; ديليجانس تەرەزەسىنىڭ سىرتىنداعى قارداي ەكى بەتى اپپاق بولىپ كەتىپتى, كوزى جۇمىلىپ, باسى كەۋدەسىنە سالبىراپ ءتۇسىپ كەتىپتى: ايەل ەسىنەن تانىپ قالىپتى. قورقىپ كەتكەن كۇيەۋى كومەك سۇراپ جالبارىندى. ءبارى ساسىپ قالدى; موناحينانىڭ ەگدەلەۋى اۋرۋدىڭ باسىن سۇيەپ, اۋزىنا تومپىشتىڭ ستاقانىن توستى دا, بىرەر تامشى شاراپتى زورلاپ جۇتقىزدى. جاس ايەل قوزعالا باستادى, كوزىن اشىپ, جىميدى دا, ولىمسىرەگەن داۋىسپەن جاڭاعىدان دا ءتاۋىر ەكەنىن ايتتى. قايتادان تالىپ قالماۋى ءۇشىن, موناحينا ءبىر ستاقان بوردو شارابىن تۇگەل ءىشىپ قويۋعا ءماجبۇر ەتتى دە:
— بۇل اشتىقتان باسقا تۇك تە ەمەس, - دەدى.
ونى ەستىگەن تومپىش ۇيالعانىنان قىزارىپ, ءالى دە تاماق تاتپاي وتىرعان ءتورت جولاۋشىعا قاراپ بىلدىرلاي جونەلدى:
— اھ, قۇدايىم-اي, مەن سىزدەرگە تاماق الىڭىزدار دەۋگە باتپاي وتىرسام...
ءوزىن قورلاپ, قارسىلىق بىلدىرەتىن شىعار دەپ كۇتكەن ول ۇندەمەي قالدى. ءسوزدى لۋازو باستادى:
— ە, ءجون عوي, مۇنداي جاعدايدا بارلىق ادام باۋىر, ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋلەرى كەرەك. قانەكي, حانىمدار, الدەقانداي بولماڭدار, ايتاتىن نەسى بار, كەلىسىڭدەر! ءبىز, بالكىم, ءتۇنى بويى توقتايتىن جەر تابا الماسپىز. مىنانداي جۇرىسپەن توتاعا ءبىز ەرتەڭ تۇسكە قاراي جەتسەك تە جامان بولماس ەدى.
بىراق تورتەۋى ءالى تولقۋ ۇستىندە بولاتىن, ولاردىڭ كەلىسىم جاۋاپكەرشىلىگىن وزىنە الۋعا ءبىر دە ءبىرىنىڭ باتىلى بارمادى.
اقىرىندا ماسەلەنى گراف شەشتى. ول ۇيالىپ وتىرعان تولىق ايەلگە بارىنشا ماڭعازدانا بۇرىلدى دا:
— ءبىز ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدى العىس سەزىمىمەن قابىلدايمىز, مادام, - دەدى.
تەك العاشقى قادام عانا قيىن ەكەن. رۋبيكوننان وتكەن سوڭ, ءبارى قىسىلۋدى قويدى. كارزينە ءاپ-ساتتە جىلان جالاعانداي بولدى. ونىڭ ىشىندە باۋىردان, بوزتورعايدىڭ ەتىنەن جاسالعان پاشتەت تە, ءبىر كەسىم قاقتالعان ءتىل, كراسسان المۇرتى, پونلەۆەك ىرىمشىگى, پەچەنە مەن ءبىر بانكى ماريناتتالعان ۇساق قيار جانە پياز دا بار بوپ شىقتى, - ايەلدىڭ كوپشىلىگى سياقتى تومپىش تا اششى نارسەگە اۋەس-ءتى.
ايەلدىڭ الىپ شىققان ازىعىن جايپاپ تاستاعان سوڭ, ونىڭ وزىمەن سويلەسپەي قويۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. اۋەلگىدە ەپتەپ ۇيلەسپەگەنمەن, بىراق تومپىش ءوزىن وتە كەلىستى ۇستاعاندىقتان, بىرتە-بىرتە اڭگىمەلەرى جاراسىپ كەتتى. اقسۇيەكتىك ۇلكەن ادەپتىلىكتى مەڭگەرگەن گرافينيا دە برەۆيل مەن كاررە لامادون حانىم نازىك سىپايىلىق تانىتتى. كىممەن سويلەسسە دە ءوز بەدەلىن تۇسىرمەي سويلەسەتىن گرافينيا بۇل جاعدايدا اتاقتى ايەلدىڭ ادەپتى كەشىرىمدىلىگىن كورسەتە ءبىلدى. بىراق جاندارم سەكىلدى جىگەرلى لۋازو حانىم عانا بەتىنەن قايتپادى; ول از سويلەدى, الايدا كوپ جەپ وتىردى.
اڭگىمە, ءوزى دە بەلگىلى, سوعىس جايىندا ءوربىدى. پرۋسساكتاردىڭ قاتىگەزدىگى مەن فرانتسۋزداردىڭ ەرلىگى جايىندا تالقىلاستى; جاۋدان قاشىپ قۇتىلعان بۇلاردىڭ ءبارى باسقالاردىڭ باتىرلىعىن ماداقتادى. ءبىرازدان سوڭ اركىم ءوزى تۋرالى ايتا باستادى, تومپىش تا شىنايى سەزىممەن, كەيدە كوپشىل ايەلدەر ءوزىنىڭ تابيعي سەزىمى تۋرالى ايتقاندا كورسەتەتىن قىزۋلىقپەن رۋاننان نەگە كەتكەنىن ايتىپ جىبەردى.
— باسىندا ەشقايدا كەتپەۋدى ويلاعام, - دەدى. - ءۇيىم تاماققا تولى بولاتىن, بەلگىسىز ءبىر جاققا كەتىپ قالعاننان گورى بىرنەشە سولداتتى ازىقتاندىرعاندى دۇرىس ساناعام. بىراق مەن پرۋسساكتاردىڭ ءوزىن كورگەندە, ءوزىمدى-ءوزىم ۇستاي الماي قالدىم! ىزادان بۇكىل ىشەك-قارنىم اۋدارىلىپ كەتكەندەي بولدى; ۇياتتان ورتەنىپ كۇنى بويى جىلادىم. ەھ, ەركەك بولسام, مەن ولارعا كورسەتەر ەدىم! مەن تەرەزەدەن شوشاق قاسقا كيگەن سول جۋان قاباندارعا قاراپ تۇرعام, كۇتۋشى ايەل مەنى قولىمنان تارتىپ جىبەرمەي قويدى, ايتپەسە ۇيدەگى بۇكىل جيھازىمدى سولاردىڭ باسىنا لاقتىراتىن ەدىم. كەيىن ولار مەنىڭ ۇيىمە تۇنەۋگە كەلدى, مەن ءبىرىنشى كىرگەنىن كەڭىردەكتەن الا كەتتىم. نەمىستى قىلقىندىرۋ باسقالاردى قىلقىندىرۋدان ەشبىر قيىن ەمەس! ەگەر مەنى شاشىمنان تارتىپ اكەتپەگەندە, مەن ونى قىلقىندىرىپ ولتىرەتىن ەدىم. سودان كەيىن ماعان تىعىلىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. مىنانداي مۇمكىندىك تۋا قالعان سوڭ, مەن كەتتىم دە قالدىم - مىنە ەندى وسىندامىن.
ءبارى ونى جابىلا ماقتاستى. ول ونداي ەرلىك كورسەتە الماعان جولاۋشىلاردىڭ اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ قالدى, ال ونى كورنيۋدە اپوستولشا قۇپتاپ, مەيىرلى جىميىسپەن تىڭدادى; قۇدايدى ماداقتاعان ءدىندار ادامدى سۆياششەننيك, استە, سولاي تىڭدايدى, ويتكەنى ۇزىن ساقالدى دەموكراتتار دا پاتريوتيزمگە كەلگەندە ءدىني ادامداردىڭ قۇدايعا قۇلشىلىق جاساۋ ماسەلەسىندەي مونوپوليستەر بولىپ العان عوي. سودان سوڭ ول ۋاعىز ايتۋشىنىڭ داۋسىمەن, قابىرعالاردا كۇن سايىن جەلىمدەلىپ جاتقان ۇگىت قاعازدارىنان جۇققان شابىتپەن ءسوز باستادى دا, "وڭباعان بادەنگەمەن" اياۋسىز ەسەپ ايىرىسقان سوڭ, قىزىل ءسوزدى قىزدىرىپ بارىپ توقتادى.
بىراق تومپىش اشۋلانىپ قالدى, ول بوناپارتشىل بولاتىن. ول شيەدەي قىزارىپ كەتتى, قاتتى ىزا كەرنەگەندىكتەن, تۇتىعا سويلەدى:
— ونىڭ ورنىندا ءوزىڭىز بولساڭىز, كورەر ەم-اۋ قايتكەنىڭىزدى. ايتاتىنى جوق, قاتىرار ەدىڭىز! شىندىعىندا, ءسىز عوي ونى ساتىپ كەتكەن! ەگەر فرانتسيانى ءسىز سەكىلدى سوتقارلار بيلەسە, وندا بىزگە تەك الدى-ارتىمىزعا قاراماي قاشۋ عانا قالار ەدى!
كورنيۋدە سابىر ساقتادى, جاقتىرماي, مەنسىنبەي ك ۇلىمسىرەدى, الايدا قازىر جاعدايدىڭ ۇرسىسۋعا جەتەتىنى سەزىلىپ تۇردى; سول ءسات گراف سوزگە ارالاستى دا, سەنىممەن ايتىلعان كەز كەلگەن پىكىردى سىيلاۋ قاجەت ەكەنىن سالماقتاي ەسكەرىپ, اشۋلى ايەلدى ەش قيىندىقسىز-اق ساباسىنا تۇسىرە سالدى. سول ارادا بارلىق قۇرمەتتى ادامدار سياقتى رەسپۋبليكانى قيساپسىز جەك كورەتىن, راقىمسىز مونارح پەن سىرت جىلتىراعىنا ايەلگە ءتان اۋەستىكپەن قارايتىن گرافينيا فابريكانتتىڭ ايەلى ءوزىن-ءوزى لايىقتى ۇستاي ءبىلىپ,بۇلاردىكىنە ۇقسايتىن سەزىمدى بىلدىرگەنى ءۇشىن, مىنا جەزوكشە ايەلگە ەرىكسىز ءىش تارتىپ قالدى.
كارزىڭكە بوساپ قالعان بولاتىن. ونى جابىلىپ ەش قيىندىقسىز-اق تازالاپ تاستاعان, تەك ونىڭ ۇلكەنىرەك بولماعانىنا قىنجىلعان. تاماقتى تىپ-تيپىل قىلعان سوڭ ءسال سايابىرسىعانداي بولعانمەن, اڭگىمە تاعى بىرازعا دەيىن سوزىلدى.
ىمىرت ءتۇسىپ, قاراڭعىلىق بىرتە-بىرتە قويۋلاي بەردى; اسقازان تاماق ءسىڭىرىپ جاتقاندا سۋىق وتە-موتە قاتتى سەزىلەدى, ءوزىنىڭ تولىقتىعىنا قاراماستان تومپىش قالتىراپ كەتتى. برەۆيل حانىم وعان ءوزىنىڭ بىرنەشە رەت كومىر سالعان جىلىتقىشىن ۇسىنىپ ەدى, تومپىش وعان دەرەۋ كەلىستى, ويتكەنى اياعى ابدەن قاتىپ قالعان ەدى. كاررە-لامادون حانىم مەن لۋازو حانىم وزدەرىنىڭ جىلىتقىشتارىن موناحينالارعا بەردى.
ارباكەش فونارلاردى جاقتى. ورتاداعى تەرلەگەن اتتاردىڭ ارقاسىنان كوتەرىلگەن بۋدىڭ بۇلتىنا جارىقتىڭ شۇعىلاسى ءتۇستى; جول جيەگىندەگى قار سول شۇعىلانىڭ قۇبىلعان وت ساۋلەسىنەن بىتپەيتىن ءبىر پەردە سەكىلدەنەدى.
كۇيمەنىڭ ىشىنەن ەشتەڭەنى ايقىن كورۋ مۇمكىن ەمەس ەدى, بىراق تومپىش پەن كورنيۋدە وتىرعان بۇرىشتا كەنەت ءبىر قوزعالىس بولدى دا, قاراڭعىلىققا تەسىلە قاراپ وتىرعان لۋازو مىرزاعا انا ساقالدى ءدال ءبىر دىبىسسىز, الايدا ايتارلىقتاي تەپكى جەگەن ادامشا شورشىپ كەيىندەپ وتىرعانداي كورىنەدى.
الداعى جولدان وتتار جىلتىلدادى. ول توت اۋىلى ەدى. قازىردىڭ وزىندە بۇلار ون ءبىر ساعات بويى جول ءجۇرۋى, ال ەگەر وعان اتتاردى جەمدەپ, دەمالدىرۋ ءۇشىن ءتورت رەت ايالداعان ۋاقىتتى قوسسا, وندا تۋرا ون ءۇش ساعات بولادى. ديليجانس اۋىلعا كىرىپ, "ساۋدا" قوناق ءۇيىنىڭ الدىنا توقتادى.
ەسىك اشىلدى دا, وزدەرىنە جاقسى تانىس دىبىستى ەستىپ, جولاۋشىلار كەنەت سەلك ەتە قالدى: ۇشى جەرگە سۇيرەتىلگەن قىلىشتىڭ ۇزىك-ۇزىك سىلدىرى شىقتى. سول مەزەت اششى داۋىس نەمىسشە الدەنە دەدى.
ديليجانس توقتاعانمەن, جولاۋشىلاردىڭ بىردە-ءبىرى ورىندارىنان قوزعالمادى; كۇيمەدەن شىقسا بولدى, بۇلاردى دەرەۋ ولتىرەتىندەي, ءبارى قورىقتى. ارباكەش كەلىپ, قولىنداعى شام جارىعىن كەنەت كۇيمە تۇكپىرىندە ءارى تاڭعالعاننان, ءارى قورىققاننان اۋزى اشىلىپ, كوزى باقىرايىپ ەكى قاتاردا وتىرعان ادامداردىڭ جۇزىنە ءتۇسىردى.
ارباكەشتىڭ قاسىندا جارىق تۇسكەن بەلدەۋدە نەمىس وفيتسەرى تۇر ەكەن: ۇزىن بويلى اق سارى جاس جىگىت, جىپتىكتەي تىم جىڭىشكە, كورسەت كيگەن بيكەشتەي ءمۋنديرى تارتىلىپ لاكتەلگەن قيسايتا كيگەن جالپاق فۋراجكاسى ونى اعىلشىن قوناق ۇيلەرىنىڭ شابارمانىنا ۇقساتىپ تۇر ەدى. ولشەۋسىز ۇلكەن, قاتتى مۇرتى قۇددى ۇستىڭگى ەرنىن ۇستىنەن باسىپ, جاعى مەن ەزۋىن تومەنگە سوزىپ جىبەرگەندەي كورىنەدى; مۇرتى سوزىلعان سايىن سۇيىرلەنىپ, بىرتە-بىرتە جىڭىشكەرىپ, اقىرىندا جالعىز تال قىلعا اينالىپ كەتكەندەي ۇشى مۇلدە كورىنبەيدى.
ول جولاۋشىلارعا ەلزاس ەرەكشەلىگىندەگى فرانتسۋز تىلىندە قاتقىل سويلەپ, كۇيمەدەن شىعۋلارىن تالاپ ەتتى:
— شىعىڭدار, مۋرزالار!
ەڭ الدىمەن قاسيەتتى قىزداردىڭ سىپايىلىعىن ساقتاپ, ايتقاندى ورىنداۋعا داعدىلانعان ەكى موناحينا قوزعالدى. ارتىنشا گراف پەن گرافينيا كورىندى, سونان سوڭ فابريكانت پەن ايەلى, ونىڭ سوڭىنان ءوزىنىڭ ايبارلى ايەلىن يتەرە-ميتەرە لۋازو شىقتى. ديليجانستان شى