سوڭعى ۋاقىتتارى جەر زاڭناماسىنا قاتىستى ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ بەلەڭ العانى راس. ەلباسى جەر كودەكسىنىڭ قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان بىرقاتار نورمالارىنا بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن توقتاۋ سالدى. بۇل حالىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسقاندىقتان تۋعان قادام بولدى. ءبىز وسى ماسەلەگە قاتىستى ويىن بىلمەك بولىپ, «ستەپنوە» جشس ديرەكتورى امانعوس تولەۋوۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بۇنى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى دەۋ ورىندى. جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى اتقارۋشى بيلىك حالىققا جەتە تۇسىندىرمەدى. بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاراپايىم ادامداردىڭ تۇسىنىسپەۋشىلىگىن تۋعىزدى. سوندىقتان, ءارتۇرلى اڭگىمەلەرگە ارقاۋ بولدى. ەلباسىنىڭ ءوزى «قابىلدانعان زاڭنىڭ تەتىكتەرى مەن نورمالارى جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن قاتىستىرۋ ارقىلى تالقىلانبادى», دەپ قاداپ ايتتى. ياعني, بۇل ماسەلەدە اسىعىستىق بولعانى انىق. اسىعىستىق جۇرگەن جەردە قاشاندا ءبىر شيكىلىك تابىلىپ جاتادى. جەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرۋدى تاپسىردى.
– جىل اياعىنا دەيىن تالقىلاۋ تىم ۇزاق ەمەس پە؟
– مۇنداي شەتىن ماسەلەدە اسىعىستىق تانىتۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت جانىنان كوميسسيا قۇرىلاتىن بولدى. ول جەر كودەكسىن تالقىلاۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بارلىق مۇددەلى ورگاندار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردى تارتاتىن بولادى. رەزونانس تۋدىرعان نورمالاردى كەڭىنەن تالقىلاپ, ورتاق ۇستانىم ازىرلەپ, پارلامەنتكە بەرۋى تيىستىگى ايتىلعان. ەلباسى تالقىلاۋدان كەيىن ورتاق شەشىمگە كەلەتىن بولسا, ءموراتوريدىڭ الىنىپ تاستالاتىنىن, ولاي بولماسا, كۇشىندە قالاتىنىن اشىق ايتىپ وتىر. ياعني, بۇل ماسەلەدە اتۇستىلىككە جول بەرىلمەيدى. حالىقتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى جيناقتالىپ, زەرتتەلەدى, سالماقتالادى دەگەن ءسوز. بۇل وتە ورىندى, سەبەبى, ورتاق ويلاسىپ شەشكەندە عانا كەيبىرەۋلەردىڭ كۇڭكىلدەگەن كۇمان-كۇدىگىنە نەگىز قالمايدى.
– جالپى, جەردىڭ يەسى بولمايىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ تيىمدىلىك بەرمەيتىنى راس قوي. وسىمەن كەلىسەسىزبە؟
– البەتتە. مەن ءوزىم اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 42 جىل ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. سونىڭ وتىز جىلىندا وسى شارۋاشىلىقتى باسقاردىم. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعىن, سونىڭ ىشىندە جەر جايىن, مال قامىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل باعىتتا الاۋلاتىپ-جالاۋلاتاتىنداي ەشتەڭە ءب ۇلىنىپ قالعان جوق. ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىV سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن شەتەل ازاماتتارىنا, كومپانيالارىنا ساتۋ تۋرالى ماسەلە جوق ەكەنىن, تالقىلانبايتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى عوي. وندا جەردى بۇرىننان پايدالانىپ كەلە جاتقان شارۋا قوجالىقتارى نەمەسە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلىگى سەرىكتەستىكتەر ءوز جەرلەرىن ونىڭ كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندەگى باعاعا 10 جىل بويىنا ءبولىپ تولەۋ شارتىمەن ساتىپ الا الاتىنى, ولار سونىمەن قاتار, جەردى جالعا الۋدى ءارى قاراي جالعاستىرۋ قۇقىعىنا دا يە ەكەنى كورسەتىلگەن. جەمە-جەمگە كەلگەندە تاڭداۋ بار, جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. بۇنى شىندىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا جەكەمەنشىككە جەر الۋ مۇمكىندىگىن اشۋ دەپ ءتۇسىنۋ دۇرىس. ەلباسىنىڭ جەردىڭ يەسى بولۋى كەرەك دەگەن ۋاجىنە كوڭىل قويامىن. قاشاندا تەگىن نارسەنىڭ ولجا زاتتاي كورىنەتىنى شىندىق. جەردى الىپ, پايدالانباي جۇرگەندەر بارشىلىق. جەرمەن تىكەلەي اينالىسپاي, ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ زيانىن ءبىز تارتامىز. ولار قۋاڭشىلىقتى جىلدارى جەرگە ەگىس ەكپەيدى. سونداي-اق, ەگە قالعاندا دا اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتامايدى, تىڭايتقىش ەنگىزبەيدى. ءبىز جوعارى اگروتەحنيكالىق تەحنولوگيانى ساقتاپ, جىل سايىن جەرىمىزدى كۇتىپ-باپتاپ, قۇنارىن كەمىتپەۋگە تىرىسامىز. كوكتەمدە تۇقىمدى سەۋىپ, كۇزدە مول استىققا كەنەلىپ, پايدا كورسەم دەۋ قۇر اۋرەشىلىك ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. جەر ازادى, ونىمدىلىگى ازايادى. ءبىزدىڭ وڭىردە ءۇش-ءتورت جىل قاتارىنان قۋاڭشىلىقتى بولاتىن كەزدەر دە كەزدەسەدى. بوس جاتقان جەرگە ءارامشوپ قاپتاپ, قاپتالداس جاتقان ءبىزدىڭ القاپتارىمىزدى بۇلدىرەدى. جەر حالىقتىڭ باستى بايلىعى, ونى ءراسۋا ەتۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. وتكەن جىلى وبلىستا 407,8 مىڭ گەكتار جەردىڭ ءوز ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماي وتىرعانى انىقتالىپ, ولار مەملەكەت مەنشىگىنە كەرى قايتارىلعان. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ وزىندە مۇنداي 167 مىڭ گەكتار جەر انىقتالىپ وتىر ەكەن.
– ءسىز «ستەپنوە» جشس-ءنى باسقارعانىڭىزبەن, سول وڭىردەگى «قوسەستەك-اگرو», «قايراقتى» جشس-لەرىنىڭ دە قۇرىلتايشىسىسىز عوي. جالپى, وسى ءۇش شارۋاشىلىقتا قانشا گەكتار جەر بار؟ ولاردى قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرسىز؟
– ءبىزدىڭ ءۇش سەرىكتەستىكتە 80 مىڭ گەكتارداي اۋىلشارۋاشىلىق جەر بار. سونىڭ 60 مىڭ گەكتارى ەگىنشىلىككە جارامدى القاپ بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا 35-40 مىڭ گەكتارىنا ەگىس سالامىز. قالعان جەرلەرگە ءارتۇرلى داقىلدار ەگىپ, تىڭايتامىز, پار كوتەرەمىز دەگەندەي. ودان قالعانى مالعا جايىلىم, شابىندىق بولىپ كەلەدى. ەگىستىك القاپتارىندا بارلىق اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى ساقتايمىز. قازىر ەلىمىزدە تىڭاتقىش شىعاراتىن كاسىپورىندار كوبەيىپ كەلەدى. سونداي-اق, وتاندىق تىڭايتقىشتاردى جەڭىلدىكپەن بەرۋ جولعا قويىلدى. شارۋاشىلىقتارداعى جەرلەردى بانكروتقا ۇشىراعان, تەحنيكالىق بازاسى جوق شارۋا قوجالىقتارىنان قوسىپ الدىق. اۋداندا ءالى دە پايدالانىلماي بوس جاتقان جەرلەر بار. مۇنىڭ ءوزى جەردىڭ يەسى بولماسا تيىمدىلىك بەرمەيتىنىن اڭعارتادى. ولاردىڭ يەلەرى قالادا تۇرادى, جەردى كۇتىپ-باپتاۋعا ەنجار, اياق استىنان پايدا تابۋعا قۇمار. ول ءۇشىن جەرمەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سوندا عانا جەر-انا يگىلىگىن كورسەتەدى. ايتپەسە, جەردىڭ ءنارىن سىعىپ الىپ, ازدىرۋ ەتەك الىپ بارادى. سوندىقتان جەردىڭ ناقتى يەسى بولۋى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما.
جيناعان استىعىمىزدى ءوزىمىزدىڭ ەلەۆاتورىمىزدا ساقتاپ, بيداي وندىرەمىز. قالاداعى «اتامەكەن» نان زاۋىتىندا نان-بولكە ونىمدەرىنىڭ 40-تان استام ءتۇرىن شىعارامىز. شارۋاشىلىقتاردا 2,5 مىڭ ءىرى قارا, 2200 مىڭ قوي, 800 جىلقى ۇستايمىز. ءوزىمىزدىڭ شاعىن مال سويۋ تسەحىندا ەت-شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 30-عا جۋىق ءتۇرىن وندىرەمىز. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىكتەر مەن وڭدەۋ وندىرىستەرىمىزدە 1 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. وسىنىڭ ءبارى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولۋدا. جەردىڭ ءبىزدىڭ اسىراۋشىمىز ەكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. بۇل جونىنەن ەلباسىنىڭ جەر كودەكسىنىڭ كەيبىر نورمالارىنا موراتوري جاريالاۋى ورىندى. حالىقتىڭ ويىمەن ساناسقاننان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «حالىقا ۇنامايتىن زاڭعا ءزارۋ ەمەسپىز» دەۋى دە سوندىقتان. ءبىز جەر كودەكسىنە بايلانىستى بايلامدى ويلارىمىزدى ورتاعا سالىپ, ۇسىنىس-پىكىرىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ بارلىعى ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان ايتىلۋى ءتيىس, ارينە.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى