ادال ەڭبەگىمەن, ونەگەلى ىسىمەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن, باسشىلىق قارىم-قابىلەتىمەن ەل مۇددەسى جولىندا ەش ايانىپ قالماستان, تەر توگە ەڭبەك ەتىپ, ءوز ەسىمىن تاريح بەتتەرىنە التىن ارىپتەرمەن جازىپ قالدىرعان ەل اعالارى ەلىمىزدە از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءارىپباي الىباەۆ. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىلىم قۋىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ, ماماندىق الىپ, ەڭبەككە ارالاسقان سوڭ, قالعان سانالى ءومىرىن اۋىل شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋگە ارناعان ءبىرتۋار تۇلعالار قاتارىندا ارەكەڭنىڭ اتى ءاردايىم قۇرمەتپەن اتالاتىنى انىق.
كەڭەستىك كەزدە ءبىلىمى تەرەڭ, ءوزى ىسكەر, تاجىريبەسى مول ماماندارعا جاس بولسا دا ۇلكەن سەنىم ارتىلاتىن. باستى تالاپ – ءىستىڭ بابىن تاۋىپ, ۇيىمداستىرا, ۇجىمدى ۇيىستىرا الۋ, ءسويتىپ, جۇمىستىڭ ناتيجەسىن كورسەتۋ بولاتىن. جىگەرلىلىگىن كورسەتكەن ءارى باس بولا بىلگەن ارەكەڭ كوپ ۇزاماي گۆارديا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قاپال اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى بويىنشا حاتشىسى بولىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتتى. مول تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا, ەرەن ەڭبەگى ەلەنىپ, ءار جىلدارى شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, پاۆلودار وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەيىننەن تالدىقورعان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن جەمىستى اتقارىپ, ەلىنە ءمىنسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەلى جولىن كورسەتتى.
1978-1985 جىلدارى قازاق كسر ەت جانە ءسۇت ونەركاسىبى ءمينيسترى بولدى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ساتىلارىندا اسا جاۋاپتى لاۋازىمداردا بولىپ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ەڭبەكپەن ەسەيگەن ارەكەڭ 1986 جىلى دەربەس زەينەتكەرلىك دەمالىسقا شىعىپ, قازاق شابىندىق-جايىلىم ينستيتۋتىن باسقاردى. «ەڭبەگىنە قاراي – قۇرمەتى» دەمەكشى, ءا.الىباەۆ مەملەكەتكە سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن لەنين, حالىقتار دوستىعى, 4 مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
اۋىق-اۋىق وسىنداي ەل اعالارىن ەسكە الىپ, ەڭبەگىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ, تۋعان حالقى جادىنا جاڭعىرتىپ قويۋ قالام ۇستاعان ازاماتتار مىندەتى بولسا كەرەك. «ىزدەۋسىز قالار ازامات بولماس, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز بولسا ەگەر» دەمەكشى, ارەكەڭ تۋرالى ول كىسىنى جاقسى بىلەتىن, حالقىنا سىڭىرگەن قىزمەتىنە قانىق زامانداستارىن سويلەتۋدى ءجون كوردىك. سولاردىڭ ءبىرى الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, ەڭبەك ارداگەرى سۇلەيمەن كوشكىنوۆ ەدى. ول:
– مەنىڭ ءارىپباي الىباەۆپەن ەرتەرەك ارالاسىپ, تىلەكتەس, نيەتتەس بولۋىما ماماندىعىم سەبەپشى بولدى. ارەكەڭ ينستيتۋت تامامداعان سوڭ تالدىقورعان وبلىسىنىڭ گۆارديا اۋدانىنداعى كيروۆ اتىنداعى سوۆحوزعا باس زووتەحنيكتىك قىزمەتكە باردى. ءوزىن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن, توڭىرەگىن بىرىكتىرە الاتىن العىرلىعىمەن تەز تانىتا العان جاس مامان بۇدان ارى قىزمەتتە ساتىلاپ جوعارىلادى.
ارەكەڭ 1972 جىلى تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ءبىزدىڭ قىزمەتتەگى جولىمىز وسى تالدىقورعان وبلىسىندا ءتۇيىستى دەۋگە بولادى. مەن ول تۇستا پانفيلوۆ اۋدانىنداعى اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن «كوكتال» سوۆحوزىندا باس زووتەحنيك قىزمەتىن اتقاراتىنمىن. ارەكەڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ءارى ءوزىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى مال جايىن جەتىك بىلەتىنىنە سان مارتە كوزىم جەتتى. جايىلىمدا جۇرگەن مىڭ مالدىڭ ىشىنەن اۋرۋ-سىرقاۋ, جۇدەۋىن بىردەن كورە قوياتىن, – دەپ ەسكە الادى ەل اعاسىنىڭ باسشىلىق قاسيەتتەرى جونىندە.
ءيا, جىلدار جىلجىپ وتكەنمەن, سانادا ساقتالعان سۋرەتتەر ەشقاشان جادىدان كەتپەك ەمەس. سۇلەيمەن كوشكىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جىلداردا تالدىقورعان وبلىسىندا, ونىڭ ىشىندە پانفيلوۆ اۋدانىندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسىن قولعا الىپ, شارۋاشىلىقتاردا قوي بورداقىلاۋ كەشەندەرىن سالعىزىپ, ونداعى ەڭبەككە جاستاردى تارتۋ ۇلكەن ناۋقاندىق جۇمىسقا اينالىپتى. بۇل ءىستىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىن ءارىپباي الىباي ۇلى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپتى. پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ەكى مارتە ەڭبەك ەرى نيكولاي گولوۆاتسكي باسقارعان «وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى» كولحوزىندا ۇيىمداسقان «ارمانداستار» جاستار بريگاداسىندا بورداقىلاپ, سەمىرتۋگە قويىلعان قوي سانى 100 مىڭعا جەتىپتى. ال كەيىن الماتى وبلىسىنداعى بىلىكتى باسشىلاردىڭ ءبىرى, ايتۋلى ازامات ىبىرايىمجان قوجاحمەتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن كيروۆ اتىنداعى كولحوزدا «ۇشقىن» اتتى مال بورداقىلاۋ بريگاداسى قۇرىلىپ, جىل سايىن 25 مىڭ باس قوي سەمىرتىلىپتى. سونداي-اق, ي.بيليالوۆ باسقارعان «كالينين» كولحوزىندا دا ءبىر جىلدا 25 مىڭ قوي بورداقىلانىپ, ەتكە وتكىزىلىپتى. وسى كەزەڭدە وبلىستا مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسى ناقتى ءارى ناتيجەلى قولعا الىنعان ەكەن. بۇل سالانى دىنمۇحاممەد قوناەۆ ءوزى قاتاڭ باقىلاۋىندا ۇستاپ, ۇنەمى جۇمىس بارىسىمەن تانىس بولىپ, كەڭەس بەرىپ, عالىمدار نازارىندا بولۋىن ءجىتى قاداعالاعانى بەلگىلى.
1973 جىلى ديماش احمەت ۇلىنىڭ ىقپالىمەن امەريكادان اكەلىنگەن «سانتاگەرترۋدا» تۇقىمدى سيىرىن جەرسىندىرۋ تاجىريبەسى قولعا الىنادى. سول اسىل تۇقىمدى بۇقالار جەرگىلىكتى سيىرلارمەن شاعىستىرىلىپ, تاجىريبە ۇلكەن جەتىستىككە جەتكىزەدى. مىسالى, اقش-تان جەتكىزىلگەن «مارس» اتتى بۇقانىڭ سالماق شەگى 960 كيلو تارتقان بولسا, ودان ونگەن جەرگىلىكتى «كوكتال» دەگەن بۇقا بەس جىلدان سوڭ 1100 كيلو سالماق تارتىپتى. بۇل سول كەزەڭدەگى وتاندىق عالىمداردىڭ زور تابىسى بولعانى ءسوزسىز. مىنە, وسىلايشا الماتى وبلىسىن ارەكەڭ باسقارعان التى جىلدا كوپتەگەن ىرگەلى جۇمىستار اتقارىلدى. مىسالى, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ مالشىلارى وبلىس بويىنشا مەملەكەتكە وتكىزىلەتىن ەتتىڭ 30 پايىزىن تاپسىرىپ تۇرعانىن ايتساق ارتىق بولماس.
بۇل ءارىپباي الىباەۆ سىندى ىسكەر باسشى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەتىك مامانى, ابزال ازاماتتىڭ سان الۋان قىرىنان ءبىر عانا مىسال. ارەكەڭ جەتەكشىلىك ەتكەندە تالدىقورعان وبلىسى 1973 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن ەكىنشى رەت لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
حالقىمىزدا «كوڭىل كوڭىلدەن سۋ ىشەدى» دەگەن دانالىق ءسوز بار. ەل مۇددەسىن ويلاپ, جۇرت قامىن جەگەن باسشى, تۇعىرلى تۇلعا ءارىپباي الىباەۆتىڭ تالدىقورعاندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى تۋرالى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بەلگىلى جازۋشى بولات بوداۋباەۆپەن سۇحباتىندا («جاستىعىمنىڭ جالىنى قالعان جىلدار», «ەگەمەن قازاقستان», 24.02.2016 ج.) مىناداي جىلى پىكىرىن بىلدىرەدى. «الماتىدان تاياق تاستام جەردە تۇرسا دا, مەن سوعان دەيىن تالدىقورعانعا بارماعان ەكەنمىن. ۇمىتپاسام, حالقىنىڭ سانى 110 مىڭ-اق ەدى. كوشەلەرى تاپ-تازا, ماشينە دە از, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي, جاپ-جاسىل قالا ەكەن. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆ مەنى بىردەن قابىلداپ, كوپ اقىل-كەڭەس بەرىپ, جۇمىسىما تابىس تىلەدى. ءوزى تۇراتىن ءۇيدىڭ ەكىنشى قاباتىنان ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن تابىس ەتتى. تالدىقورعانعا 1977 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا كوشىپ باردىم», – دەپ ەسكە الادى ارەكەڭمەن العاش كەزدەسكەن كەزىن قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ بىرەگەيى.
ودان ءارى ارەكەڭنىڭ ىسكەرلىگى, ادامگەرشىلىگى جونىندەگى وي-پىكىرىن مىرزاعاڭ تومەندەگىدەي تاراتادى: «وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆ اعا وتە ءبىر شيراق, مەملەكەتتىڭ جۇمىسىنا جانىن سالاتىن, تالاپ ەتەتىن, وندايدا كەيدە قاتالدىعى دا بولاتىن, اركىمدى ەڭبەگىنە قاراي باعالايتىن, كىسىلىگى مول, كەۋدەمسوقتىعى جوق, قاراماعىنداعىلارعا ادىلەتتىلىكپەن قاراۋعا تىرىساتىن ازامات ەدى.
ءيا, ارتىنان ەرگەن جاستارعا, ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىنە, جالپى, جاس ماماندارعا ارەكەڭنىڭ ءىلتيپاتى كوپ تيگەنىن وسى ءبىر ادەمى سوزدەن-اق ۇعىنساق كەرەك. تەگىندە, «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەمەكشى, جاقسىنىڭ شاراپاتى دا ەشقاشان ۇمىتىلمايدى ەكەن-اۋ!
اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە ءارىپباي الىباەۆتىڭ پاۆلودار وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە بەكىگەننەن كەيىنگى تۇستا ەڭبەككە بىلەك سىبانا كىرىسكەنى – بۇگىنگى كۇن ءۇشىن ورنى بولەك تاريحتاي كورىنەدى. ويتكەنى, ول كەز پاۆلودار وبلىسىندا توپىراقتى جەل سۋىرىپ (ەروزياعا ۇشىراپ) بۇكىل وبلىستى شاڭ باسىپ, ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, تىڭ يگەرۋشىلەر كەتە باستاعان تاعدىرشەشتى ۋاقىت ەدى. د.قوناەۆتاي كەمەل تۇلعا وبلىس باسشىلىعىنا ارەكەڭدەي ىسكەر ماماندى جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ, ونىڭ كەلىسىمىن سۇراماي-اق ورتالىق كوميتەت بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىن شىعارىپ, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپتى. ءا.الىباەۆ بۇل سەنىمگە ەش سەلكەۋ تۇسىرمەستەن, وتە اۋىر دا قيىن جۇمىسقا بەل شەشىپ, بىلەك سىبانا كىرىسىپتى. ەروزياعا قارسى كۇرەستە, دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەنى, ناقتىراق ايتقاندا, 30-شى جىلدارداعى كانادانىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەي ۇيرەنىپ, ونى وبلىستىڭ جاعدايىندا ىسكە اسىرىپتى. شورتاندىداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, كوپ ءىس تىندىرىپتى. ءسويتىپ, بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە توپىراق ەروزياسىن توقتاتۋعا قول جەتكىزگەن. ارەكەڭ كەيىننەن وسى جايىندا: «ديمەكەڭ 1967 جىلى كوكتەمدە وبلىسقا كەلدى. باستى كوڭىل اۋدارعانى توپىراق ەروزياسىنىڭ ماسەلەسى. بۇل كەزدە وبلىستا جەڭىل ونەركاسىپ تە, اۋىر ونەركاسىپ تە دامىپ قالعان. بىراق ديمەكەڭ ەروزيا بولعان اۋدان مەن شارۋاشىلىقتاردى تۇگەل ارالاپ, كانادالىق تاجىريبەنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى وندىرىستىك تاجىريبەگە اينالعانىن كوزىمەن كوردى», دەپ ەسكە الادى («زامانا تولقىندارى», الماتى, «نۇرلى الەم», 1999 ج.).
ءارىپباي الىباي ۇلىنىڭ ۇتىمدى ۇسىنىستارى مەن باتىل ءىس-قيمىلى شىعىس قازاقتان وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولعان جىلدارى جاقسى جاعىنان تانىلىپ, قازاقستان باسشىلارىنان قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىرىلعان جەتىستىكتەردى كوزكورگەندەر مەن ءارىپتەستەرى قازىر دە ۇلگى ەتىپ ايتادى. ارەكەڭ قىزمەت ەتە ءجۇرىپ تىڭ باستامالارىن ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ وتىرعان. مىسالى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءماسىمحان بەيسەباي ۇلىنا: «قانت قىزىلشاسىنىڭ جوسپارىن شىعىستان الىپ, باسقا وبلىسقا بەرسە, شىعىس قازاقستان وزىنە كەرەگىنشە كۇنباعىس ءدانىن وسىرەر ەدى, سوعان مامانداندىرۋعا ەكى-ءۇش اۋداندى بولەر ەدىك», دەگەن كەلەلى ۇسىنىسى دالەل. كوپ ۇزاماي-اق بۇل پىكىر جوسپارلاۋ كوميتەتىنە جەتىپ, ونىڭ ارنايى قىزمەتكەرلەرى وبلىسقا كەلىپ, زەرتتەپ ارەكەڭنىڭ ايتقانى ورىندى دەگەن بايلام جاسايدى. كەيىن ۇكىمەت شەشىمىمەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنان قانت قىزىلشاسىنىڭ جوسپارىن الىپ, ونىڭ ورنىنا كۇنباعىس ءوسىرۋ جۇكتەلەدى. سونداعى ماي زاۋىتى جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن دارەجەگە جەتەدى. سولايشا, ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تابادى.
«ادام عۇمىرى ۇزاقتىعىمەن ەمەس, مازمۇنىمەن ولشەنەدى» دەگەن قاناتتى ءسوز ءارىپباي الىباي ۇلىنا ارنالىپ ايتىلعانداي. ونىڭ ەلگە جاساعان ەڭبەگى, ىسكەر باسشىلىعى, ادامدارعا قامقورلىعى, بەلسەندى جۇمىسى ونىمەن قىزمەتتەس, ارىپتەس, سىيلاس, نيەتتەس, تىلەكتەس بولعان قانشاما جانداردىڭ كوكەيىندە جاڭعىرىپ تۇرعانى شىندىق. ونى ءبىز ول كىسىنىڭ زامانداستارىمەن وي بولىسكەندە كوز جەتكىزدىك.
ءارىپباي الىباەۆ بيىل 90 جاسقا كەلەر ەدى. ورتامىزدا جۇرسە ەلى قاۋمالاپ بىرگە مەرەيتويىن اتاپ وتكەن بولار ەدى. ەندى ازامات رۋحىن جاڭعىرتۋ, اتىن ارداقتاۋ كەيىنگىنىڭ پارىزى بولىپ تۇر. بۇلاي دەۋگە سەبەپ, ەڭبەك تارلانبوزىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ءىس-شارالارى بىرنەشە مارتە قولعا الىنعانىمەن, اياقسىز قالىپ كەلەدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەپ الاشتىڭ ءبىر ازاماتى رەتىندە جۇرت تىلەگى قابىل بولىپ, تۋعان وڭىرىندە, قىزمەت ەتكەن وبلىستاردا ەسىمى ەلەنسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ارينە, قاراشاڭىراعىنىڭ وتىن تۇتەتىپ وتىرعان ۇرپاعى, قادىر تۇتار ەل-جۇرتى بار. ەندەشە, ءارىپباي الىباي ۇلىنىڭ عۇمىرى ماڭگىلىك ەكەنى داۋسىز.
ءسوز تۇيىنىنە كەلگەندە ايتار تۇجىرىم, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا وتانىمىزدىڭ نىعايۋىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا, وڭىرلەردىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەسىن قوسقان ءارىپباي الىباەۆ سىندى قايراتكەرلەرىمىزگە, قايتالاپ ايتايىق, لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلسە, وعان ءۇش وبلىستىڭ, ياعني الماتى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار جۇرتشىلىعى, باسشىلارى, حالىق قالاۋلىلارى ۇيىتقى بولسا, قۇبا-قۇپ.
نۇرلان قالقا,
باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى