جەردى يگەرۋگە ىسكەر ازاماتتاردى جۇمىلدىرايىق
ءاسانالى ءاشىموۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بۇگىنگى باس قوسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ارقايسىسى – ءبىر-ءبىر توبە. وسى وتىرعانىمىزدىڭ ءاربىرى حالىقتىڭ اراسىندا بۇگىنگى جەرگە قاتىستى ماسەلەنى ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك بولىپ تۇر. قازاق سابىرلى بولعانىمەن, جەر ماسەلەسىنە سەرگەك, ساليقالى قارايتىن حالىق. ءبىز «حالىق ءارتىسى», «حالىق جازۋشىسى» عانا ەمەس, سول حالىقتىڭ ءوزىمىز ءبىر بولشەگىمىز. سوندىقتان, ەل ىشىندەگى ىسكەر ازاماتتاردى ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. مەن جاقىندا قازاقتىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن ەتى ءتىرى جىگىتتەرىن ۇيىمداستىرىپ, جەر يگەرۋ ىسىنە جۇمىلدىرماقشىمىن. مىنا سىن ساعاتتا وتاندىق ونەر, مادەنيەت, ادەبيەت پەن رۋحانياتقا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرلەر ەل ىشىندەگى ازاماتتاردى ۇگىتتەي ءجۇرىپ, حالىققا جەردىڭ جايىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ءموراتوريدى پايدالانا وتىرىپ, جالعا بەرۋ ماسەلەسىنىڭ حالىققا پايدالى, زيان تۇستارىن انىقتاۋىمىز قاجەت. ەگەر ەل يگىلىگىنە جاراپ جاتسا, وندا مەملەكەت باسقارىپ وتىرعان ادامدار ونى دا ەسكەرەتىنى ءسوزسىز. جەر ساتىلماسىن. جەردى وڭدەيىك, ءونىم الايىق. يگىلىگىن حالقىمىز كورۋى كەرەك! مەن قازاقتىڭ بارشا زيالى قاۋىمىن, ىسكەر ازاماتتارىن, ءاربىر جاسىن بۇل ماسەلەگە سىندارلى, بايىپتى ءارى ساۋاتتى قاراۋعا شاقىرامىن.تاۋەلسىزدىگىمىز جەر-انامىزبەن تىكەلەي بايلانىستى
سۇلتان سارتاەۆ, قر ۇعا اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بىزگە تاۋەلسىزدىك وڭاي جولمەن كەلگەن جوق. بۇل جولدا ەل ازاماتتارى, بيلىك باسىندا جۇرگەن تۇلعالار كوپ ەڭبەكتەندى, كوپ تولعاندى. تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىق, بۇگىنگى ءوسۋ-وركەندەۋگە بەت بۇرعان ءتىرشىلىگىمىز قازاقتاي دارقان دا كەڭ, سابىرلى دا ساليقالى حالقىمىزدىڭ پەيىلىنە وراي بەرىلگەن قۇندىلىق. بۇگىنگى ەل ازاماتتارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى بيلىكتى قولدايمىز عوي دەگەن سەنىممەن عانا ءومىر سۇرمەي, ەل ىشىنە, حالىقتىڭ اراسىنا سول بيلىكتىڭ ءۇنىن جەتكىزىپ, ەل باسقارعان ازاماتتارىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتى مەن يگى جوسپارلارىن تياناقتى ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. مەن ءوز تاعدىرىما ريزامىن. نەگە دەسەڭىز, دۇنيەجۇزىندە 149 تاۋەلسىز مەملەكەت بولاتىن بولسا, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا تۇر. الەمدە 7,5 ميلليارد حالىق بار, سول حالىق 5 مىڭنان استام تىلدە سويلەيدى. وسىنشا حالىقتىڭ ىشىندە ءوز ەگەمەندىگىن الا الماعان ەلدەر بار, ءوز ءتىلىن ۇمىتقان ۇلتتار بار. ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ىنتاسى, پەيىلى – تاۋەلسىزدىك پەن ءورىستى ءومىر بولاتىن بولسا, وندا بارىنە دە ۋاقىت تا, ءومىر دە جەتەدى دەپ ويلايمىن. جەر ماسەلەسىنە الىپۇشقان كوڭىلمەن, اسىعىس شەشىم قابىلداپ جىبەرۋمەن قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ جەرىمىز, ءبىزدىڭ وتانىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەسىگى. ءوز جەرىندە وتىرسا دا وزگەگە تاۋەلدى ەلدەر بار. بىزگە جاراتقاننىڭ ءوزى سىي ەتىپ بەرگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, ونى باياندى ەتۋ جولىندا, حالقىمىزدى باقۋاتتى ەلگە اينالدىرۋ ماقساتىندا بۇكىل حالىق ءبىر كىسىدەي جۇمىلا قيمىلداۋىمىز كەرەك. «حالىق سۇراسا, حان تۇيەسىن سويادى» دەپ اتا-بابامىز كوركەم سۋرەتتەگەندەي, مىنە, ەلباسىمىز موراتوري جاريالاپ, جەر ماسەلەسى جونىندە حالىقتىڭ تىلەگى مەن ۇسىنىسىنا ايرىقشا كوڭىل قويىپ وتىر. وسى ساتتە, بىزدەر, قالىڭ بۇقارانىڭ اماناتىن ارقالاعان قاۋىم ەل مەن ەلباسى اراسىنداعى التىن ارقاۋدى بەكەمدەي ءتۇسىپ, جەر تاعدىرىنىڭ ۇلت يگىلىگىنە شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت.توزدىرماي تىڭايتا وتىرىپ يگىلىگىن كورۋىمىز كەرەك
اليا بەيسەنوۆا, قر ۇعا اكادەميگى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قازاقستان جەرىنىڭ, 100 پايىزدىق ولشەممەن العاندا, 23 پايىزى ءشول جانە شولەيتتى ايماق, 12 پايىزى پوليگون اۋماعى, 10 پايىزى تاۋدىڭ جىرالارى مەن توبەلەرى, سونداي-اق, ەستەرىڭىزدە بولسا, كەڭەس كەزەڭىندە جەردى جاپپاي يگەرەمىز دەپ ءبىر جىل ميلليارد توننا استىق الدىق تا, ارتىنان جەردى توزدىرىپ الىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول جەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلەمىز. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا «جەر ساتىلا ما؟» دەگەن ساۋال ءار ازاماتتىڭ جانىن اۋىرتاتىن ماسەلە ەكەندىگى انىق. شەتەلدىك ماماندار ءبىزدىڭ پوليگوننان قالعان جەرلەرىمىزدى يگەرە قويماس, ونى تىڭايتا قويماس. بۇگىنگى تاڭدا حالىقتى اسا الاڭداتىپ وتىرعانى دا جەرىمىزگە سىرتتان بىرەۋلەر كەلىپ, ءۇي تىگىپ, استى-ۇستىندەگى بايلىعىن توگىپ-شاشىپ, تالان-تاراج قىلا ما دەگەن قاۋىپ. ءبىزدىڭ ىلە الاتاۋى, التاي تاۋى مەن قاراتاۋ قازاقتىڭ بايلىق-قازىناسى عوي. وسىنداي تاۋلارىمىزدى قالاي عانا يگەرەمىز دەگەن سۇراق بۇگىنگى تاڭدا ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. تاياۋدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەگى قانشاما جەرىمىزدىڭ شولەيتتەنىپ بارا جاتقاندىعى, دالانى جايلاپ بارا جاتقان ءشولدى, سۋسىعان قۇمدى توقتاتۋ پروبلەمالارىن تالقىعا سالدى. تاۋەلسىز ەل بولعاننان بەرى يگەرىلىپ كەلە جاتقان كاسپي ماڭىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن كارتاعا ءتۇسىرىپ, ەلباسىنىڭ قاراۋىنا تاپسىردىق. ول كىسى قازاق جەرىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى تۋرالى بارشا اقپاراتقا قانىق. قازىر قازاقستاندا يگەرىلىپ وتىرعان جەر – سولتۇستىك قازاقستاننىڭ جازىق ولكەسى مەن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ, ونىڭ ىشىندە, الماتى وبلىسىنىڭ سۋارمالى ايماقتارى. جيىرما جىل يگەرىلگەن جەر, كەلەسى جيىرما جىلدا تىڭايتىلۋى كەرەك. ال ءبىز ەگەمەندىك العان شيرەك عاسىردا بىردە-ءبىر رەت جەرىمىزدى تىڭايتقان جوقپىز. ازعانتاي قالتالى كىسىلەر ءجۇز مىڭداپ الىپ العان قۇنارلى جەرلەر ەش يگەرىلمەستەن, ەش تىڭايتىلماستان بوسقا توزىپ بارا جاتىر. ەلباسىنىڭ دا ايتىپ جۇرگەن ءسوزى, نازارعا العان ءىسى وسى. ءبىز قازاق جەرىن قورشاپ قويىپ, قولدان توز-توزىن شىعارماي, ونىڭ قىرتىسىن, قۇرامىن زەرتتەي وتىرىپ, پايداعا جاراتا بىلگەنىمىز ءجون.نارىقتىڭ زاڭىمەن ساناساتىن ۋاقىت جەتتى
عالىمقايىر مۇتانوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ارينە, تاۋەلسىزدىك الىپ كەلگەن جانە الەم باعىنىپ وتىرعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارى بار. ونىڭ تالاپتارىمەن ساناساتىن ۋاقىت باياعىدا جەتكەن. كەز كەلگەن نىساننىڭ ءوز يەسى بولۋى كەرەك, ونىڭ ىشىندە جەر دە بار. جەردىڭ يەسى بولعان كەزدە عانا ونىڭ تيىمدىلىگى دە ونىمدىلىگى دە ارتادى. ەندىگى جەردە سول نارىقتىڭ زاڭىن حالىقتىڭ بولمىسىنا, داستۇرلەرىنە ورايلاستىرا وتىرىپ, دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋىمىز قاجەت. بۇگىن قۇنانباي بابامىزدىڭ «ەل وسەدى, مال وسەدى, بىراق جەر وسپەيدى» دەگەن سوزدەرىن دە ەسكە الىپ جاتىرمىز. ەندى سول جەردى كەلەشەگىمىز ءۇشىن قالاي ساقتاپ قالامىز؟ جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلان-بايتاق دالامىزدى حالقىمىزعا قالاي قىزمەت ەتكىزەمىز دەگەن ساۋالدار تۋىنداۋدا. بۇگىنگى القالى جيىندا ەل زيالىلارى ءوز بىلگەندەرىن ورتاعا سالۋدا. بۇكپەسىز كوزقاراستار ايتىلۋدا. جاي بايبالامنان گورى, عالىمداردىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن كەشەندى ويلارى دا ەستىلىپ جاتىر. وسى ايتىلعان وزەكتى ۇسىنىس-پىكىرلەر جەرگە بايلانىستى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قاپەرىندە بولىپ, اسىعىس جانە قاتە قادامداردىڭ الدىن الادى دەپ ويلايمىز. سوندىقتان دا وسى باسقوسۋدىڭ وزەكتىلىگى وتە زور. قانداي وي ورتاعا سالىنسا دا الدىمەن حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ءسوز ايتىلىپ جانە ول الدا قابىلداناتىن شەشىمدەرگە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ كۇتەمىز.ماڭگىلىك بولۋدى مۇرات تۇتقان ەلمىز
سماعۇل ەلۋباي, جازۋشى ءبىز بۇگىن زيالى قاۋىم ورتاسىندا وتىرمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ كەپىلى – جەر, ەل, ءتىل, ءدىن, ءدىل دەگەن بەس ۇعىم بار بولسا, ونىڭ ءبىرى دە جانە ەڭ ۇلكەنى دە – جەر. تابانىمىزدىڭ استىنداعى جەر ساتىلادى دەگەننەن كەيىن بۇل ماسەلەنى تۇسىنەتىندەر دە, تۇسىنبەيتىندەر دە ورىندارىنان ورە تۇرەگەلگەن جاعدايى بار. ويتكەنى, بۇل جەر – مىڭداعان جىل بويى بابالارىمىز, باتىرلارىمىز قان توككەن جەر. بۇل – كيەلى جەر, بۇل – قاسيەتتى جەر. جەر – ءبىزدىڭ انامىز! مۇنى ساياساتكەرلەرىمىز دە ءتۇسىنۋى كەرەك. حالىقتىڭ نەگە الاڭداپ وتىرعانىن تۇسىنبەي, وعان كەدەرگى جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنى حالىققا جاقسىلاپ تۇرىپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت. بۇل جاعدايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا اشىق بولۋى ءتيىس. شاما كەلگەنشە قازاقستان حالقى ءوز جەرىنە يە بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ونى وڭدەپ, اتا-بابا اماناتى رەتىندە قاستەرلەپ, توزدىرماي ۇستاۋ, ءونىم الۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى.جەر تىرىدە – ءتورىڭ, ولگەندە – كورىڭ
ءسابيت دوسانوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى ەگەر بەينەلەپ ايتاتىن بولساق, مەملەكەت دەگەن الىپ بايتەرەك بولسا, جەر – سول بايتەرەكتىڭ تامىرى. جەر بولماسا, بايتەرەك قايدا تامىرىن جايادى؟ بۇل – باسى اشىق ماسەلە. بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن جان جاك رۋسسو دا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەندىگىن ايتقان. اۋىل شارۋاشىلىعى دا, بۇكىل تىرلىگىمىز بەن ونەرىمىز دە جەرگە بايلانىستى. بۇعان دەيىن ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» «جەرسىز كۇنىڭ قاراڭ» دەپ پىكىرىمدى جازعانمىن. بارلىق قيىن ءتۇيىندى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بارلىق تۇسىندا ەلباسىمىز كورەگەندىكپەن تارقاتىپ وتىردى. نەبىر كۇردەلى شەشىمدەر قابىلداۋعا تالاي رەت تۋرا كەلگەن. وسى جولى دا پرەزيدەنتىمىز كەزەكتى رەت پاراساتتى شەشىم قابىلداپ, حالىققا كەڭىنەن كەڭەسىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. جەرگە بايلانىستى ءالى دە تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر بار. جايلاۋدا جۇرگەن مالشى, ەگىستىكتە جۇرگەن شارۋا كۇندە گازەت وقىپ, تەلەديدار تاماشالاپ وتىرعان جوق. سوندىقتان, تاعى دا قوسىمشا شارا رەتىندە كوميسسيا مۇشەلەرى بولسىن, زيالى قاۋىم, جۋرناليستەر بولسىن جەر-جەرلەرگە, ەل اراسىنا, وڭىرلەرگە شىعىپ, جۇرتشىلىقپەن كەڭەسىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جەرمەن تىكەلەي جۇمىس جاساپ جاتقان جانداردىڭ مۇڭ-زارىن, تىلەكتەرىن تىڭداسا دەيمىن. حالىقتى الاڭداتىپ وتىرعان جايتتار اشىق جاريالانىپ, بيلىككە تولىعىمەن جەتكىزىلىپ, ءتۇبەگەيلى شەشىم قابىلداۋدا وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلسە ەكەن دەيمىن.تالقىلاۋ بارىسىندا تولىقتىرىلسىن
حانگەلدى ءابجانوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور «جەرى بايدىڭ – ەلى باي» دەيدى. جەرىڭ بولماسا, مەملەكەتىڭ دە جوق, ەلىڭ دە جوق. جەردىڭ تاعدىرى – قاراپايىم ادامعا دا, مەملەكەت باسشىسىنا دا بىردەي سالماق سالىپ, تولعاندىراتىن ماسەلە. ەلباسىنىڭ موراتوري جاريالاۋى جەر كودەكسى باپتارىنىڭ كەمشىن ءتۇسىپ, جەتپەي جاتقان تۇستارىن وسىنداي تالقىلاۋ بارىسىندا تولىقتىرادى عوي دەگەن ويدامىن. استانادا جەر رەفورماسىنا قاتىستى قۇرىلعان كوميسسيا ەندىگى جەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تالاپتارىنا سۇيەنە وتىرىپ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءدال بۇگىنگىدەي, دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعىداي پىكىرتالاس جۇرگىزەدى عوي دەگەن ويدامىن.تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلگەندەي...
تۇڭعىشباي ءال-تارازي, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگىن, ەلمەن بىرگە ەكەندىگىن ونىڭ سوڭعى اپتادا جاساعان ساياسي قادامى ايقىن كورسەتىپ وتىر. قازاق ومىرىندە سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى قاراي جەر داۋى ماڭىزدى ورىنعا يە. ءارى ول ەش ۋاقىتتا باسىلماعان. پرەزيدەنتتىڭ جەرگە قاتىستى ماسەلەگە اسا ساق ءارى مۇقيات بولۋدى مىندەتتەي كەلىپ, ونى كەشەگى ارنايى قۇرىلعان جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسياعا تاپسىرىپ, موراتوري جاريالاۋى وسىعان سايادى. ونىڭ ۇستىنە, ەشقانداي دا تۇيتكىلدى ماسەلە حالىقپەن اقىلداسپاي جاسالمايدى دەگەن سوزدەرى دە حالىقتىڭ كوكەيىنە قونادى. مەنىڭ ءوز باسىم دا بۇعان وتە-موتە قۋاندىم. ەلباسىنىڭ ۇلتى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن وسىناۋ تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىردىڭ ءىشىندە باسىن سان رەت تاۋەكەلگە تىككەنىن بىلەمىز, كورىپ تە ءجۇرمىز. جەر ماسەلەسىنە قاتىستى پرەزيدەنتتىڭ «ءبىز حالىققا ۇنامايتىن زاڭعا ءزارۋ ەمەسپىز» دەگەن شەشىمدى ءسوزى تۋعان حالقىنىڭ وعان دەگەن سەنىمىن ودان سايىن نىعايتارى حاق. استە «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى», ىلكى ءبىر ساتتە ءبىزدىڭ ىشكى-سىرتقى «جاناشىرلارىمىزدىڭ «جوقتان ءوزگەنى جالاۋلاتىپ الا كەتكەنى دە بولۋ كەرەك... بۇگىنگى القالى جينالىستا ءتۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلگەندەي بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ءدال وسىنداي, بۇگىنگىدەي مازمۇنمەن وتسە, ءبىزدىڭ حالىق ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەز ارادا قانىعادى عوي دەگەن سەنىمدەمىن. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىندا تەرەڭنەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تولاستاماۋى ءتيىس. ال ونى حالىقتىڭ جەتەسىنە جەتكىزە الاتىنداردىڭ تابىلاتىنىنا كۇمانىم جوق.